FLASH
Shkruar nga Pamfleti
On the day of the celebration of November 29, 1984, we who happened to be near the main tribune, very close, saw and understood that Enver Hoxha's days were numbered. None of us, the comrades of the Foreign Directorate of the PPS Central Committee apparatus, dared to have an ominous thought, to mention it in the eyes of others, not even with the office mate. We on the camera watched, heard and understood some signals about Comrade Enver's health, but no one commented. Some out of fear, or care to protect themselves from harmful things, some out of desperation for the great disaster that awaited the Party and our country, others out of habit, to deal with their work. Over time, even when we understood some clear signal, say when we noticed for days and weeks, that Nexhmije Hoxha did not come to the office, we got used to the habit, so as not to think that Enver Hoxha,
Even on Tuesday, April 9, 1985, when he fell into a coma and we noticed frequent movements of Party leadership cars, we, some of the friends of the Foreign Directorate, went to drink from a glass at the buffet of the Artificial Lake. These pleasant meetings were organized occasionally and for some time by the oldest friend of the Directorate, whom we called "Dad". The day before, he had ordered a crock pot fritter. We enjoyed ourselves, without any regrets. The next day when we went to work, "Dad" called us as usual to his office, to inform us socially about the illness of Comrade Enver.
We all probably thought the same thing, looking each other in the eye: none of us had mentioned anywhere, the work of the Tirana frying pan...! Now I don't remember well when and who informed us at Aparat about the serious condition of Enver Hoxha. Only two days later (two days of agony), dawning Thursday, when we were called in the night to appear in the office, we realized that He was finished! We gathered in "Baba's" office to listen to the radio, which would deliver the terrible news.
There were only one third of the friends of the Foreign Directorate, the others were with services in the districts of the country or abroad. They had already been notified to return urgently to Tirana! Through the corridors of the Apparatus, a deep grave silence reigned. People passed by with their heads down and did not dare to look their friend in the eye. Most of the employees were locked in their offices.
After hearing the sad news on the radio, everyone went to their office. The office mate, DD, or "Leaf", as "Baba" called him, came after ten minutes. He found me smoking a cigarette, without any file open in front of me, that is, not as usual. "Leaf", sat in front of his desk, in front of me. We saw each other eye to eye for a while, without speaking. Finally, I got up, threw a key to the door and signaled to him from the cupboard to take out the bottle of brandy and after a while I said to him: "Do it, you deserter, because poison, poison is required".
My friend from the office lightly put his lip on the gas and a little later, when he returned the glass, he said: "You're great, Zhan i Qakos"! I realized at this moment that "Gjethi" now knew me exactly, or now he was making sure that I was a man of faith! In fact, both he and I needed such an atmosphere, where we could feel ourselves released (when untying the collar), or relieved from the weight of the great worry that the moment imposed. Both he and I hoped that; now with Ramiz Ali, a new wind would begin, a new opening for the country and for the people...!
Shpresonim! Dhe një shpresë e tillë, që ishte e përgjithshme ose e pjesshme, disa i afronte më shumë me njeri-tjetrin, ndërsa disa i largonte nga shokët e vjetër, që nuk mendonin si ata. Kjo gjë ndjehej jo dhe aq qartë, në ato dite zije kombëtare…! Tek shihja shumë njerëz që qanin, unë bëja hesap me mendjen time, sesa mund të ishin nga ata mijëra e mijëra njerëz, që derdhin lot nga dëshpërimi, për humbjen e udhëheqësit të Madh dhe sa kishte të tjerë, qe derdhnin lot se po ndaheshin me një epokë…?!
Muri i vetëizolimit
Më 25 maj të vitit 1985, më njoftuan zyrtarisht, transferimin në Paris. Në ambasadë, do të zëvendësoja në detyrën e këshilltarit politik, Kujtim Hysenaj, i cili pas ndonjë viti, do të emërohej ambasador në Beograd. Kujtimin e njihja prej kohësh. Puna me delegacionet e huaja, na kishte afruar. Për Kujtimin, ruaja një respekt të veçantë. Ai kishte mbetur modest me shokët, megjithëse ishte martuar me një vajzë nga një familje e hierarkisë së lartë të Partisë dhe të Shtetit. Fakti që unë po zëvendësoja në post Kujtimin, ishte një tjetër vlerësim i Partisë për mua, që nuk kisha asnjë mbështetje.
Disa ditë pasi kisha filluar përgatitjet në Ministrinë e Jashtme, më priti në zyrë, vetë Ministri, Reis Malile. Takimi ishte i ngrohtë, jo vetëm nga fakti se unë vija nga Aparati Qendror i Partisë. E dija se Reisi, kishte një lloj simpatie apo konsiderate për mua, por edhe unë gjithnjë e kisha respektuar. Ministri më tha se kishte dhënë udhëzime, që për mua të bëhej një program i përshpejtuar përgatitjesh në Ministri, sepse unë “isha shok me përvojë, qe e njihja Francën dhe botën e jashtme”.
Dosjet e Francës i studiova me vëmendje. Atyre u kushtova kohën më të madhe. Çështjet e tjera i lashë për ne fund. Në dosjet e Francës, kishte shumë raporte dhe analiza. Vura re një frymë negative, në shumicën e konkluzioneve. Unë isha i prirë, që të kërkoja anët pozitive. Kudo theksohej, një farë indiferentizmi i qeverisë franceze, ndaj Shqipërisë. Marrëdhëniet dypalëshe, dukeshin pothuajse të ngrira. Këto ishin keqësuar nga incidenti i fundit në ujërat tona detare jugore, me francezin e vrarë, që ishte anëtar i klubit “Mediterane”.
Por, ato u përkeqësuan më shumë, me rastin e vdekjes së Enver Hoxhës. Masmedia franceze, kishin shkruar e folur shumë keq për Enver Hoxhën, e kishin quajtur atë; “Sulltan i kuq”, “Stalinisti i fundit”, “kriminel”, etj. Ne këtë fushatë, kishin ngatërruar dhe presidentin e shoqatës së Miqësisë, Profesor Pol Miljezin, që ishte mjek i Enverit. Profesor Miljezi, një personalitet i njohur, kishte rënë viktimë e një keqkuptimi dhe u desh shumë kohë, që kjo çështje të sqarohej.
Megjithatë, në dosjen e fundit të Francës, pashë një shkëndije shprese, për një ri ngrohje të marrëdhënieve dypalëshe. Kishin filluar bisedimet për një delegacion francez të Ministrisë së Jashtme, që duhej të vizitonte së shpejti Shqipërinë. Pala jonë ngulte këmbë, që delegacioni të ishte i nivelit të lartë. Deri atëherë, asnjë ministër i Jashtëm francez, nuk kishte ardhur në Shqipëri, pas Luftës së Dytë Botërore. Shijen e athet, që më la leximi i dokumenteve për marrëdhëniet me Francën, ma zbutën pak takimet, që pata me funksionarë të lartë nga dikastere të ndryshme, para se te nisesha. Përshtypje të mirë, me la takimi me Hekuran Isain, në atë kohë Ministër i Brendshëm.
Ndër të tjera, ai më tha, se; Byroja Politike dhe shoku Ramiz, i kushtonin kujdes të veçante Francës, sepse nga të katër aleatët e kohës së Luftës së Dytë Botërore, vetëm Franca si Fuqi e Madhe, ngelej vendi, me të cilin mbanim lidhje. Si çështje e dytë, tha ai, në Francë, mjekohej udhëheqja jonë. Dhe së treti, Parisi ishte kryeqyteti, ku kryqëzoheshin shumë interesa të Lindjes dhe Perëndimit. Të njëjta fjalë, më kishin thënë në Komitetin Qendror të Partisë dhe në Ministrinë e Jashtme…! Në të njëjtën kohë, Franca ishte vendi i huaj, ku ne kishim numrin më të madh të studentëve dhe pasuniversitareve shqiptarë, jashtë shtetit.
Familjet “Popa” dhe “Papavrami”!
Nga takimet e para, që bëra me diplomatë homologë, vura re se ata të vendeve fqinje dhe sidomos italiani, tregonin interes të veçantë për Shqipërinë dhe kjo ishte e lidhur me shpresat për një hapje të mundshme të vendit tonë, tani pas vdekjes së Enver Hoxhës. Ky konstatim, me inkurajoi shumë në detyrën time si këshilltar politik.
Në mënyrë të veçante, vendosa marrëdhënie të afërta me homologun italian. Puna arriti (jo për meritën time, kujdes!) sa brenda tre muajve, pasi kisha arritur në Paris, dy ambasadorët me këshilltarët e Shqipërisë dhe Italisë, kaluan reciprokisht nëpër ambasadat e tyre dreka, bashkë me gratë, në një atmosferë tepër të ngrohtë dhe me të vërtetë në mënyre vëllazërore…!
Por, “festa” jonë, nuk vazhdoi gjatë…! Në dhjetor të 1985-ës ndodhi historia e Popajve, që u ngujuan në ambasadën italiane në Tiranë. Mua më erdhi keq për ketë ngjarje, se ajo prishi punë në veprimtarinë diplomatike të ambasadës sonë. Me homologet italianë, u ftohën fare marrëdhëniet dhe këtë e bëmë me udhëzime nga Tirana. Në dorën, që kishte shkruar disa nga këto udhëzime, m’u duk sikur vura re, një dridhje të lehtë kënaqësie, për atë që ndodhi me ambasadën italianë në Tiranë.
Për herë të parë, mbase dhe jo aq qartë, e kuptova se; “muri i vetëizolimit” tonë, ishte tepër i fortë. Në këtë konkluzion, kërkoja të gjeja si justifikim; “qëndrimet burokratike dhe për të qenë ‘brenda vijës'” nga ana e shefave, të mëdhenj e të vegjël, që drejtonin diplomacinë tonë. Nuk besoja, në atë kohe se, vetë presidenti Ramiz Alia, të ishte plotësisht i një mendje me ata burokratë dhe prisja që çështjes Popaj, t’i jepte një zgjidhje te shpejte. Për fat të keq, nuk ndodhi ashtu siç shpresova unë!
Sikur të mos mjaftonte çështja Popaj në Tiranë, në Paris na plasi “çështja Papavrami”, pak javë më vonë. Ishte një ditë e zakonshme, kur aty nga ora nëntë e mëngjesit, më mori në telefon ambasadori dhe me një zë pak të shqetësuar, më tha që të zbrisja menjëherë poshtë në zyrën e tij. Mendja më vajti tek ndonjë kritikë nga Tirana, për punën tonë me gazetarët. Në zyrë e gjeta në këmbë Maxhunin (ambasadorin) dhe sekretarin e parë të ambasadës (Eqerem Gaxhollin). Ata dukeshin të tronditur.
Maxhuni më dha të lexoja letrën e Papavramëve, me të cilën shpjegonin arsyen, përse kishin vendosur të qëndronin në Francë. Gjithë “sakrifica” e tyre, justifikohej me dëshirën që t’i krijonin kushte optimale, djalit të tyre të talentuar, Tedit, me një fjalë, mundësisë për të bërë karrierë. Pasi lexova letrën, unë desha t’i qetësoja shokët e mi, duke u thënë se; “ishin gjëra që ndodhnin dhe se tani, duhet të mendojmë, si ta kapërcejmë situatën e krijuar”! Ngula këmbë, duke parë nga Eqeremi, që të ruheshim nga “trimat”, që dalin nga situata të këtilla, sidomos nga sektori i tij.
Me “çështjen” Papavrami, m’u desh dhe mua që të merresha ca kohë. Bashkë me ambasadorin, shkuam në takim me të ëmën dhe Tedin çunak, në Ministrinë e Jashtme. Takimi u bë në prani të avokatëve të familjes Papavrami. Ca kohë më vonë, me porosi nga Qendra, ndërmora një udhëtim me Ylli Qamiranin, në drejtim të jug-perëndimit të Francës, ku shkova afër Bordosë, në një fshat ku ishte vendosur familja Papavrami.
Por autoritetet lokale, nuk më lejuan të takohesha me ta, bashkëqytetarët e mi, sigurisht më urdhër nga Parisi. Për këtë çështje, nga Ministria jonë e Jashtme, erdhi një telegram i rreptë dhe që ngarkonte me përgjegjësi ambasadorin tonë, për mungesë vigjilencë, sidomos që nuk kishim njoftuar me kohë, ardhjen e befasishme në Paris, të babait të Tedi Papavramit.
Vura re se Maxhuni (ambasadori), po hezitonte për t’i kthyer një përgjigje Ministrisë. Unë ngula këmbë, që ai t’i përgjigjej menjëherë Ministrisë, se Tirana nuk na kishte pyetur fare, kur i kishte dhënë vizën babait të Tedit dhe se ne e morëm vesh, që ai kishte ardhur në Paris, pothuajse “inkonjito” – siç na tha vetë, gjoja për t’i bërë surprizë të shoqes, atëherë kur erdhi vetë në ambasadë.
Më vonë, ne e sqaruam me vete ministrin Reiz Malile, këtë çështje dhe ishte ky që na tha, se edhe vetë Ministria e Jashtme, nuk dinte gjë për vizën e babait të Tedit. Vizën atij, ia kishte nxjerrë Ministria e Brendshme. Pak më vonë, gjithashtu morëm vesh, se kjo çështje ishte diskutuar ‘Lart’ në udhëheqje të Partisë, dhe se punët ishin të ngatërruara, por së fundi, çështja e vizës së babait të Tedit, u la në heshtje.
Kjo histori me familjen Papavrami, që u strehuan në Francë si refugjatë politikë, na dukej si një sfidë e palës franceze, një lloj presioni, për të nxitur hapjen e dëshiruar të Perëndimit, për Shqipërinë. Ishte një konkluzion jo tepër i saktë dhe jo aq i qartë. Çështja “Popaj” dhe ajo “Papavrami”, a kishin lidhje me njëra-tjetrën…?!
Me mentalitetin e “vigjilencës revolucionare”, mund të gjejë një lidhje logjike, midis dy çështjeve. Kush mund ta dinte?! Megjithatë, unë nuk e vrava mendjen dhe aq shumë, për të hyrë në analiza, që më parë kërkonin disa elementë njohjeje nga fusha e zbulimeve sekrete, të cilën nuk e njihja. Sidoqoftë, unë dalloja një ndryshim thelbësor, midis të dy çështjeve. Çështja e parë, kishte vënë në provë, forcën dhe vendosmërinë e principeve të “Murit të vetë izolimit”.
Ndërsa tek çështja e dytë, e Papavramëve, për shkak të implikimeve të familjeve të mëdha në Tiranë, më dukej se në këtë mes, kishte njëfarë bashkëpunimi të heshtur, midis palës shqiptare dhe franceze. Nuk arrija të kuptoja se; cili ishte pozicioni i vërtetë i Ramiz Alisë, në këto çështje…?!
Hezitimi për intervista
Dëshira për të marrë intervista nga Presidenti i Republikës, apo nga udhëheqës të lartë të Partisë dhe të shtetit tonë, ishte një kërkese e vazhdueshme, e analistëve dhe e gazetarëve të huaj. Por, gjithnjë për këtë kërkesë, ne merrnim të njëjtën përgjigje të thatë nga Tirana, se intervista nuk ishte në praktikën e Presidentit, të kryeministrit, etj. Këmbëngulje të fortë, bëri për këtë çështje, Ian Maksueli, djali i manjatit të madh të shtypit anglez, që ishte futur dhe në masmediat franceze.
Iani, bashkë me dy gazetarë të njohur francezë, erdhi dy herë në ambasadë, propozoi dhe temën e bisedës për intervistën me Ramiz Alinë, premtoi se këtë intervistë, do ta botonte në revistën e tij të madhe, “International”, e njohur në të gjithë botën, në të njëjtën kohë, me intervistën e ndonjë personaliteti perëndimor, si; Kisingeri, apo të Lindjes.
Në ketë revistë politike me reputacion botëror (këtë gjë e përsëriste vazhdimisht, si dukej për të na bindur neve), Ian Maksueli, kishte botuar intervista, me pjesën më të madhe të presidentëve të shteteve më të mëdha të Evropës, Amerikës dhe nga kontinente të tjera. Të gjitha këto të dhëna, ia bëmë të njohur ‘Qendrës’. Për të dytën herë, na erdhi përgjigje negative. Ian Maksueli, nuk pati fat…!
Për çështjen e një interviste me Presidentin tonë, këmbëngulës u tregua gjithashtu, edhe redaktori i revistës së njohur franceze të ilustruar, “Figaro Magazin”, Robert Lakontre. Këtë ma prezantoi një mik i vjetër, fotoreporteri francez, Mishel Setbun, që përgatiste fotografi-tematike, për disa revista të ilustruara të mëdha amerikane dhe evropiane. Ai kishte qenë në Shqipëri dhe kishte botuar një reportazh të gjerë fotografik, shoqëruar me tekst të shkruar dhe të botuar në një revistë të madhe në gjuhën gjermane.
On the other hand, when he saw that an interview with the President was impossible, he insisted on doing this, with other Albanian dignitaries, but up to the rank of Minister. Finally he went to Albania, made a full tour in many deep areas of the north and south, together with Setbuni. Meanwhile, Lakontre had received a recommendation from me to request an interview with the president's advisor, which I had informed Tirana about.
The counselor welcomed him, had a simple conversation with him, but refused to call it an interview...! However, Lakontre and Setbuni returned somewhat satisfied from their trip to Albania, which they reflected in an extensive photographic report, accompanied by an article published in the magazine, "Figaro Magazin"./Memorie.al
Lini një Përgjigje