FLASH
Shkruar nga Agron Aranitasi
When I started writing the book, “The Truths I Believe”, (PAPIRUS Publishing House), I had not thought of writing about myself. The first impetus came to me when I became acquainted with the State Security files on the surveillance of citizen Agron Hajdar Aranitasi. Those files are, one more proof, of how someone could be persecuted, who, at a certain moment, was placed in the ranks of the enemies of the popular power. Nothing was taken into account, neither how he had worked, nor how he had behaved, nor how he had lived. Not even the attitude of his parents, brothers and numerous cousins was taken into account, who, automatically, were subjected to the savage blow and suffered the consequences without any fault.
Continued from the previous issue
Years 1974 – '75 – The sentences and deportations of my friends
The first to be hit were the “putschists”, the senior leaders of the Army. Three of them (Beqir Balluku, Petrit Dume and Hito Çako) were shot. Several others ended up in prison (1975). Some of the latter were arrested in 1982. The families of the executed, arrested or interned soldiers were taken into exile, from where they were released in 1990-91, after suffering 16-17 years. I had a close friend, Çlirim. He was interned in 1975. I have written about him in the chapters dedicated to Beqir Balluku. He was the first “exile”…! The first (of my close friends), but not the last. Many others suffered his fate.
The snails
Kiço Ngjela's family was hit in 1975. Enver accused him of being a "saboteur" in the economy. Of the "main saboteurs", two were sentenced to death (Abdyl Këllezi and Koço Theodhosi), two others (Kiço Ngjela and Vasil Kati), were sentenced to 20 and 15 years, respectively. There were many others arrested on the same charge. Some were sentenced to be shot, others to dozens of years in prison. Kiço Ngjela was dismissed from his position as minister and made director of a company in Vlora. He was arrested shortly afterwards.
His family was sent to internment, except for the eldest son, who was arrested before Kiço himself. During his internment, the youngest son, Sokoli (Linzi), was also arrested. He was arrested together with Vladimir Balluku. The reason? They had not denounced the escape proposal made to them by another internee. This was Valer Dorzi, with a Soviet mother. Ladi Balluku had told Dorzi: “You didn’t say anything, I didn’t hear anything”! Linzi maintained the same position. The security was informed and both ended up in a cell. They were sentenced so that, in the future, they would “listen” better…!
Nga familja Ngjela, në burgjet e regjimit u mbyllën tre vetë. Taku, në trilogjinë e tij, “Përkulja dhe rënia e tiranisë shqiptare”, quan mamanë e tij, Verën si; “spartane”, por “spartania” e vërtetë, e familjes Ngjela, ishte motra e tij, Shpresa (“Cukja”). Nuk e di, nëse në Shqipëri, ka ndonjë rast tjetër si ai i Cukes. Ajo lëvizte nga burgu i Ballshit, në burgun e Burrelit, më vonë, edhe dhe në burgun e “Qafë-Barit”. Kur shkonte në “Qafë-Bari”, kalonte nëpër Fushë Arrëz.
Aty, paraqitej, në të njëjtën postë policie, ku paraqitesha edhe unë. Me vete merrte edhe djalin e vogël. Zoti e ruajti nga “udhëtimet” për në një burg tjetër, që mund të kishte qenë burgu i Kosovës, një burg për femra (Lushnjë). Në dosjet e Sigurimit të Shtetit, kam parë dokumente që bënin fjalë për arrestimin e Vera Ngjelës. Ajo akuzohej për agjitacion e propagandë (neni 55/1), sepse fliste kundër regjimit dhe shprehej se; “Sigurimi i Shtetit ishte më i keq se Gestapoja e Hitlerit”.
Oficerët, e Degës së Brendshme të Vlorës, donin ta arrestonin. Këtë e dëshmon, në gjyqin e gushtit 1983, ish-kryetari i Degës, Brendshme Llambi Peçini. Nuk u arrestua, sepse ndërhyri Kadri Hazbiu. Burgosja e katër vetave, nga një familje, që, për më tepër, kishte marrë pjesë aktive në Luftën Nacional-Çlirimtare, do bënte bujë për keq në popull. Vera Ngjela kishte hyrë herët në parti. Kishte dalë partizane që në fillim të luftës. Bashkëpunëtorët e okupatorit, ballistët, i kishin pushkatuar babanë dhe vëllanë.
Tërë jetën kishte punuar si kuadër i lartë i shtetit shqiptar. Ishte e rreptë, dallohej për pavarësi në veprimet e saj. Kiço Ngjela kishte qenë sekretar i Qarkorit të PKSH-së për Tiranën (!). Me krijimin e Brigadës së Dytë (nëntor 1943), u emërua komisar i saj (!). Pas çlirimit punoi ca kohë në kryeministri, si drejtor i kuadrit (!), pastaj, për gati çerekshekulli, punoi si ministër në gjithë qeveritë shqiptare, të pas viteve ’50-të. Që gjatë Luftës, ishte pjesë e plenumit të Komitetit Qendror. Pas çlirimit u kooptua në Byronë Politike si kandidat i saj (bashkë me Mehmet Shehun dhe Fadil Paçramin).
U arrestua në vitin 1975 dhe u akuzua për veprime, që ishin marrë kolegjialisht, dhe jo vetëm nga qeveria, por edhe nga Byroja Politike. U lirua nga të fundit, në vitin 1991. Pas lirimit, mbajti një qëndrim publik të admirueshëm. Nuk shprehu, kurrë, tendenca për hakmarrje. Përballoi vdekjen e djalit të vogël dhe…iku në qetësi, i ndjekur, edhe nga e shoqja. Për Kiçon dhe Verën, nuk ishte dëgjuar asgjë për të keq. Gjatë kohës që Kiço ishte në hetuesi, hetuesit u përpoqën ta implikonin në veprimtari spiunazhi dhe vrasjen e Enver Hoxhës.
Ja çfarë ka dëshmuar, oficeri madhor i Sigurimit, Kopi Niko: “Në vitin 1962, Dega e Brendshme e Durrësit hetonte një grup, me Jani Gumilin, që akuzoheshin si agjentë grekë dhe pjesë e grupit të Teme Sejkos. Në kët proces doli edhe emri i një farë Sofokli Mëhilli, i cili ishte arrestuar e dënuar si agjent grek. Ky person është pyetur nga ana jonë. Gjatë përpunimit të tij, në dhomat e izolimit, ose gjatë pyetjes së tij, këtë nuk e mbaj mend (!), ai implikoi në veprimtari armiqësore Kiço Ngjelën.
Unë kërkova takim urgjent me Kadri Hazbiun dhe e informova. Kadriu, pasi mësoi se, ky deponim, nuk ishte marrë me shkrim (!), më tha mua se kjo nuk ishte e vërtetë dhe Sofokli Mëhilli kishte gënjyer.
Me të duhet të ishim shumë të kujdesshëm, sepse ai e bënte qëllimisht. Pastaj, për të më bindur, filloi të më tregojë se Kiço Ngjela, gjatë luftës, kishte qenë sekretar organizativ i komitetit qarkor për Tiranën dhe kishte patur në dorë edhe Enver Hoxhën, etj. Pas kësaj më tha që unë, bashkë me oficerin e Sigurimit, që kishte marrë dijeni për këtë informacion, të kishim kujdes e të evitonim çdo bisedë me të pandehurin dhe bashkëpunëtorin për këtë çështje. Unë pranova. Tani, që u zbulua veprimtaria e armiqësore e Kadri Hazbiut, mendoj se ai e kishte qëllimin që mos zbulohej vetë me bashkëpunëtorët e tij në veprimtari armiqësore”.
Në dosjet formulare të Kadri Hazbiut, gjendet një denoncim tjetër kundër Kiços. Denoncimin e bënte një bashkëpunëtor i Sigurimit, me inicialet V.P. (emri është fshirë nga punonjësit e AIDSSH-së – Shënimi im). Ky B.p., ishte i paralizuar prej shumë vjetësh. Ishte krejtësisht i pabesueshëm në ato që thonte. Ja denoncimi: “Për Kiço Ngjelën di se ka qenë spiun i italianëve. Këtë e kam mësuar nga Spiro Rrusha (!) dhe Vasil Kati (!) rreth viteve 1958-1959 (dhe kishte heshtur gati 15 vjet?! -Shënimi im). Di se Kiçua i jepte zbulimit italian informata për problemet ekonomike, por nuk di si i mbante lidhjet me ta (!).
Spiro Rusha nuk më ka thënë gjë. Me Kiçon jam takuar në shtëpinë e tij, që ishte pranë bllokut të udhëheqjes. Kam qenë bashkë me Spiro Rrushën (!). Kiçua më porositi të mos bija në sy, të mos hapja gojën (për ta-shën. im), se ndryshe më priste e zeza. Me Vasil Katin jam njohur në vitin 1945, me ndërmjetësinë e Spiro Rrushës (!) dhe Namik Xhafës (ish-drejtor i Bankës së Shtetit në Vlorë – Shënimi im), i thanë se unë isha spiun i italianëve.
Vasili më tha se tani e tutje do të punoja me të. Me të jam takuar dy-tre herë me anën e Namik Xhafës.
Jam takuar edhe një herë në Tiranë kur ai punonte në Tregtinë e Jashtme. Më tregoi se lidhjet me italianët i mbante kur shkonte me shërbim jashtë Shqipërisë. Lidhjet i mbante me kuadro kryesore. Takimin e kam bërë në vitin 1959 ose vitin 1960…! Vasili më shpërbleu me dhjetë mijë lekë. E informova edhe për probleme me karakter ushtarak, të cilat i mësoja nëpërmjet Hito Çakos”. As Kiços, as Vasilit nuk iu ngritën akuza të tilla, aq absurde ishin ato. Edhe Spiro Rrusha, “anëtar i grupit agjenturor”, nuk pësoi gjë nga denoncimet e V.P.
Ai u internua, shumë vite më vonë, kur vajza e tij, Jolanda Rrusha, bashkëshorti i saj, Robert Papavrami dhe djali i tyre, violinisti Tedi Papavrami, kërkuan strehim politik në Francë.
Kiço u dënua. E dënuan si sabotator në Ekonomi. Midis të tjerash, i ngritën edhe çështjen e blerjes së bananeve, për tregun shqiptar, duke e paraqitur si veprimtari armiqësore (!).
E akuzuan si shkelës së kushtetutës së vendit, sepse kishte aprovuar blerje nga SHBA-të, siç ishte rasti i blerjes së teknologjisë amerikane “Ampeks”. Akuzatorët “harronin” se, blerja e saj, ishte aprovuar nga Byroja Politike dhe qeveria shqiptare. E dënuan dhe e kyçën në Burrel.
Spartak Ngjela
Spartaku ka qenë shoku im i fëmijërisë. Gjithnjë i shkathët, me humor, por…me një “llapë” të gjatë. Që në vitet ’60-të, fliste kundër Enver Hoxhës. Fliste pa patur frikë. Thonte gjëra të frikshme, nga të cilat të ngriheshin qimet e kokës. Po ju tregoj një rast. Ishin ditët e para të janarit 1974. Një javë më parë pata mësuar për revoltën në burgun e Spaçit. Ajo kishte ndodhur në maj 1973, por unë nuk kisha dëgjuar për të. Një mbrëmje dëgjova Kadri Hazbiun, duke folur në telefon. Fliste me komandantin e burgut të Spaçit. E uronte për Vitin e Ri.
Për një moment ai heshti. Duket po dëgjonte komandantin. Pastaj foli prapë Kadriu: “Ju bëni punën tuaj, të tjerat i di partia. Ajo ju njeh dhe ju beson”. Duket komandanti shfajësohej për diçka…! Pak a shumë kjo ishte biseda. Nuk e kuptova për çfarë bëhej fjalë, por e mësova të nesërmen. Pyeta shoqëruesin e tij, Shkëlqimin (Lazaj), i cili më foli, me hollësi, për revoltën e të burgosurve politikë, e theksoj, politikë, në burgun e Spaçit. Në burg ishin rreth 700 të burgosur. Nga këta, politikë ishin 60-70 vetë.
Me Takun u takova te kolonat, përballë stadiumit Qemal Stafa (sot Arena Kombëtare). I tregova për revoltën e Spaçit. Ai heshti pak dhe pastaj shpërtheu: “Po është i ndyrë, more Agron. Po është kriminel, more, Agron…”! Nuk e kuptova për kë e kishte fjalën. “Kush”?, e pyeta. Mu duk sikur po shante Kadriun. “Po Enveri, more! Është gjakatar. Ka vrarë tërë ata njerëz…”! “Çfarë thua”?,- ia ndërpreva fjalën. “Kujt ia thua këto”?! Ndjeja si lëkura e kokës më ishte mpirë. (Dosjet formulare të Kadri Hazbiut, Vëllimi 22, fq. 60-64).
Vetëm ta shihje vrenjtur fotografinë e Enver Hoxhës, mund të kishe pasoja, kurse, për fjalë tilla, futeshe në burg menjëherë. “Ty, more, t’i them. E pse frikësohesh? Ti je dhëndri i mbretit, ty nuk të prek njeri”! “O, po, mua nuk më prek njeri”, por do të arrestojnë ty, mor qen, dhe ti do më nxjerrësh mua”!
E arrestuan pas një viti e gjysmë, në verën e vitit 1975. E dënuan dhe e mbyllën në kampin burg të Mallakastër. Pastaj e ri dënuan. E çuan në burgun e Burrelit, aty ku ishte edhe i ati. Në hetuesi dhe në gjyq, ka mbajtur qëndrim të fortë. Edhe në burg, po ashtu.
Gardianët acaroheshin me të, ndoshta edhe të urdhëruar. E rrihnin. E godisnin aq keq, sa mund edhe ta vrisnin. Nuk ishte në të njëjtën qeli me Kiçon. Një ditë, kur gardianët po e rrihnin keq, ai i bërtiti të atit: “Kiço, po të thanë se kam vrarë veten, mos e beso”! Komandanti i burgut u urdhërua ta bashkonte me Kiçon dhe Rrahman Parllakun.
Spartakun e takova te Pallati i Kulturës. Sapo ishte liruar. Ishte me Bashkim Shehun. Po i thoshte: “Bëre gabim që the, te ‘Zëri i Amerikës’ se Mehmeti vrau veten. Të thoje se e vrau Kadri Hazbiu”. – “E pse të thoshte ashtu”?! – ndërhyra unë. “Dua që, edhe të vdekur, të hanë njeri tjetrin”, – m’u përgjigj.
Kur binte fjala për Kadriun, më tregonte se i kishte shkruajtur nga burgu. I kishte thënë që; unë jam armik i këtij regjimi dhe vendi im është këtu (në burg). Kërkoj që të zbatohet ligji. Të më jepen librat e mi. Kam edhe një kërkesë. Të mos marr pjesë në orën e edukimit politik. Kërkesat iu plotësuan të gjitha. U ndërprenë edhe rrahjet.
Nuk më kishte folur kurrë keq për Kadriun, por ndryshe ka shkruajtur në trilogjinë e tij; “Përkulja dhe Rënia e Tiranisë Shqiptare”. Nuk po zgjatem, për këtë kam folur gjatë, në kapitujt kushtuar Mehmet Shehut.
Spartaku shkruan gjatë për marrëdhëniet e Kiços me Mehmet Shehun. Thotë se ato kanë qenë të mira.
Ashtu duhet të kenë qenë, përderisa i ati ishte pjesë e shumë qeverive të drejtuara nga Mehmeti. Kiçua ishte burrë i qetë, punëtor dhe i zoti. Por…Ditën që Mehmet Shehu e thirri Kiçon në kryeministri, për t’i komunikuar shkarkimin nga ministër, ai, paraprakisht, kishte urdhëruar Aliun (Çeno), që t’i sillte pistoletën (pistoletën me të cilën vrau, më vonë, veten). I futi fishekun në gojë dhe e futi në sirtarin e tavolinës së punës. Pse? Unë besoj se, Mehmeti, kishte besuar thashethemet, e përhapura në vitin 1947, se kishte qenë Kiçua vrasësi i Nako Spirut. Këto thashetheme përfliten edhe sot. Dhe sajohen programe dhe dokumentarë televizivë!
It was not like that. Nakua lived a few hours after the suicide attempt. This is a fact. It should not be forgotten that, together with Nako and Kiço, in the same office, there was also Muhamer Spahiu. Both, Kiçua and Muhamer, were later arrested and convicted. No such accusation was made against them. Regarding Nako's suicide, there is also the testimony of Nesti Kerenxhi, given during the trial of Kadri Hazbiu. In his deposition, Kerenxhi, who was eavesdropping on Nako Spiru, on the orders of Koçi Xoxe, recounts how Nakua had killed himself.
I said that I have been friends with Taku since we were teenagers. Today we are not friends. He himself sent me away because I did not break up with Berisha. Seeing my attitude, he said to me: “You have served dictators your whole life”! “Who did you take it from?”, I replied. – “Then, Enver Hoxha, now, Sali Berisha”! – he continued. – “As for Enver, there is room for discussion. As for Saliu, it was you who told me that these (socialists) want to destroy our symbol. I completely agreed with you. I am in that position today. You know that I do not abandon my friends”.
Spartak knew that I did not abandon my friends. On May 1, 1976, when he was in prison and Kiço Ngjela and Lipe Nashi (Taku's aunt's brother-in-law) were arrested, I was walking on the "Dëshmorët e Kombit" boulevard with his first cousin, Kiço and Lipe's nephew, Agim Nashi. Even when I saw Cuke and Linzi in Tirana, I greeted them.
I also greeted his uncle, Themo, in the presence of Kadri Hazbiu (he continued, together with his wife, to serve in the army). I will not go further, but, in closing, I want to say that the imprisonment of Spartakus and the deportation of his family, saddened me very much. I suffered their fate. Together with Agim Myftiu and Vladimir Shehu, we often remembered Taku. We missed him very much…! / Memorie.al
Lini një Përgjigje