FLASH
Shkruar nga Dashnor Kaloçi
The history of parliamentary elections in our country, or rather attempts at elections, dates back to the time of Ottoman rule, when Albania was part of the Turkish Empire. One of the first Albanian deputies elected to the first Parliament of Turkey, which opened its work in December 1877, was Abdyl Frashëri. But that parliament did not last long, as it was dissolved by the Sultan himself, due to the start of the Russo-Turkish War. After the dissolution of the first Parliament of Turkey, there were several other attempts at elections, but all of them failed for various reasons. The first and regular elections in Albania were held only in 1908, when the Young Turks came to power in Turkey. Those elections were not direct, but with representation, or as they are otherwise known; with second electors.
The first parliament of Turkey opened on December 10, 1908, and out of 266 deputies, 27 of them were Albanians elected in the four vilayets of Albania. At that time, the members of the “Union-Progress” Committee in Turkey, which included many Albanians, were divided and grouped into three political groups. The first group was “Union-Progress” (the Turkish-Macedonian party) with 164 deputies, of which 130 were Turks, 5 Arabs, 1 Greek and 15 Albanians, who were led by Hasan Prishtina, a deputy from Kosovo.
In the second group called: “Liberal Union”, (Greek-Albanian party) which included 45 deputies, there were 12 Albanians who were led by Ismail Qemali. Among the other Albanian deputies that the Turkish Parliament had at that time, were Esad Pasha Toptani, Nexhip Draga, Rexhep Pasha Mati, etc. After 1908, there were several other elections where Albanians continued to vote for their representatives in the Turkish Parliament and that lasted until November 1912 when Independence was declared and Ismail Qemali was elected Prime Minister.
The first parliamentary elections in Albania took place in the spring of 1921, as they had not been held until then due to World War I, in which Albania was also involved. The first Albanian Parliament opened on April 21 of that year and the first building of the Albanian Parliament was where the Academy of Sciences is today, and 76 deputies participated in that parliament, who were elected after a relatively regular process from the nine prefectures of the country, such as: Berat, Durrës, Elbasan, Gjirokastra, Korça, Kosovo, Shkodra, Vlora and that of the Albanian colony of the USA.
As in the past, those elections were held with a representation system, or as they are otherwise known with second-past-the-post system, where based on the territorial division, representatives of each province had the right to elect their deputy. The above, as well as a brief history of parliamentary elections in Albania, from that period until 1991, Memorie.al has published in previous issues, here we are publishing the full Fundamental Statute of the Albanian Republic (Constitution) of 1925, where a special place is also occupied by the legislation of parliamentary elections of that time, as well as the regulation of the Parliament, with the rights and duties of deputies, which was published by the “NIKAJ” Printing House, in 1925.
Continued from the previous issue
The Fundamental Statute of the Albanian Republic (1925)
(Tirana, “Nikaj” Printing House 1925)
II.
Senate
Art. 49. The Senate is composed of 18. Members elected, two-thirds by the people as per special law and one-third by the President of the Republic.
The President of the Senate is elected by the President of the Republic from among the 18 Senators.
When, for any reason whatsoever, the seat of any two-thirds Senator remains vacant before the special law on the election of Senators is implemented, the Senate and the Chamber of Deputies shall meet together and by majority vote elect the absent Senator or Senators.
Senators are elected for six years.
This time, two-thirds of the Senators are elected by the Constituent Assembly.
Art. 50. Senators are obliged to take an oath in their Chamber in the manner specified in art. 20. For deputies.
Art. 51. In the event of a joint meeting of the Senate and the Chamber of Deputies, the President of the Senate shall preside over the meeting and the proceedings shall be conducted in accordance with the regulations of the Chamber of Deputies.
Art. 52. No one may be elected as a senator without having reached the age of 40 years, and without having, in addition to the qualifications specified in art. 12. For deputies, one of the following qualifications:
1-High school diploma.
2-Former minister or former MP.
3-High civil or military official, who has clearly demonstrated patriotism, complete competence and obedience to the laws.
4-Large merchant or industrialist, who has demonstrated complete competence and is knowledgeable in the economic field.
Art. 53. Any draft law accepted by the Chamber of Deputies, before being submitted to the President of the Republic for approval, shall go to the Senate for review and vote.
Art. 54. Any bill accepted by the Chamber of Deputies shall be put to debate by the Senate within one month from the day of presentation of the bill, when the session is opened; otherwise it shall be considered accepted and submitted to the President of the Republic.
Kur për ç’do arsye qi të jetë, nji pjesë apo të gjithë senatorët, nuk marrin pjesë në mbledhje të përbashkët mbrenda nji mueji prej ditës së caktueme, atëherë Dhoma e deputetvet mblidhet bashkë me senatorët qi mund të ndodhen, dhe në mos u ndodhët as nji, mblidhet vetëm Dhoma e Deputëvet, dhe procedojnë së bashku apo vetëm Dhoma në veprën qi ka shkaktue mbledhjen e përbashkët.
Art. 55. Ç’do projekligje e refuzueme nji herë prej Senatit nuk mund të paraqitet përsëri po n’atë sesjon.
Art. 56. Në qoftë se Dhoma e deputetvet, hasë në kundreshtime me Senatin mbi ndonji vendim apo ligjë, dhe Dhoma insiston në mendici e vet, Kryetari i Republikës ka të drejtë, me pëlqimin e Senatit të shpërndajë Dhomën e deputetvet.
Në qoftë se edhe Dhoma e re insiston në mendici e Dhomës së parë, at herë vendimi Dhomës së re, asht i premë.
Art. 57. Në rasë trathëtije të naltë, atentate kundra sigurimit të Shtetit dhe akuzime Ministrash prej Dhomës së deputetvet, me dekretin e Kryetarit të Republikës, ngrifet Gjyqi i Naltë.
Në këtë rasë, Gjyqi i Naltë, përbahet prej pes senatorvet e prej dy kryetarvet të Gjyqit të Diktimit. Detyrat e Prokurorit i ban nji Komisi Parlamentare prej katër deputetvet, bashkë me Kryeprokurorin e Diktimit. Në këtë rasë, këta pes Senatora, dalin nga trupi politik dhe bahen trup gjykues.
Art. 58. Senatorët, gëzojnë të gjitha të drejtat e caktueme për deputetët të shenjueme në këtë Statut.
Art. 59. Senati mblidhet po n’ato sesjone qi mblidhet Dhoma e deputetvet.
As njana Dhomë nuk mund të hapet pa qenë e mbledhun dhe tjetra.
Art. 60. Senatorët kanë të drejtë me marrë nji shpërblim prej 6000 dhe Kryetari i tyne prej 10.800 fr. Ari në vjetë.
Këjo shumë mund të ndryshohet herë pas here me ligjë.
Art. 61. Parija e Senatit përveç Kryetarit, zgjidhet në mënyrën e caktueme 18 të Statutit për parin e Dhomës së deputetvet.
Art. 62. Senati me rregulloren e mbrendëshme të tij, cakton mënyrën mbas së cilës ai do të kryej detyrat e veta, në konformitet me këtë Statut.
Art. 63. Senatori i zgjedhun ristash, si prej popullit ashtu dhe prej Kryetarit të Republikës, qi pa shkaqe të justifikueshme si ç’duhet, nuk paraqitet deri në dy muej përpara Senatit për të bamë benë e detyrshme, quhet i ramë nga Senatorija.
Gjykimi mbi pranueshmin a mos të shkaqevet justifikative, i përket Senatit.
Art. 64. Senatori qi për dy muej rrjesht mungon prej mbledhjevet pa autorizimin e Senatit, quhet vetiu i rrëxuem nga Senatorija.
Art. 65. Cilsija e Senatorit asht e pa pajtueme me ç’do nëpunësi komunale, ase me shërbimin aktiv fetar.
Art. 66. Mbledhjet e Senatit bahen në mënyrën e caktueme për deputetët në këtë Statut.
Art. 67. Senati shqyrton fuqit e cilsit ligjore të misvet të vet, dhe gjykon e vendon mbi ta mbas parashkresavet të rregullores së mbrendëshme të tij.
Art. 68. Senati deri sa të bajë rregulloren e vet, vepron mbas rregullores së mbrendëshme të Dhomës së deputetvet.
Pjesa C.
Pushteti Përmbarues
KRYESIJA E REPUBLIKËS
Art. 69. Kryetari i Republikës zgjidhet prej mbledhjes së përbashkët të Senatit e të Dhomës së deputetvet për shtat vjet, me shumicë absolute votash, dhe në qoftë se për dy herë rrjesht, nuk zgjidhet me shumicë absolute, herën e tretë zgjidhet me shumicë relative votash. Sa për këtë here, zgjidhet prej Kuvendit Kushtetues.
Art. 70. As kush nuk mund të zgjidhet Kryetar i Republikës, pa qenë Shqiptar me racë e me gjuhë, pa qenë shtetas Shqiptar, pa gëzuem të drejtat civile e politike, dhe pa pasun të gjitha cilësit e tjera të lypuna për deputetët.
Art. 71. Periudha shtat vjetshe fillon qysh prej ditës së zgjedhjes. Nji muej para mbarimit të kësaj periudhe, bahet zgjedhja e ré.
Art. 72. Kryetari i Republikës pa hymun në detyrë, betohet përpara Senatit e Dhomës së deputetvet mbas kësaj formule: Betohem n’emën të Perendis e mbi nderin t’em, se kam për të qenë ruejtës besnik i mëvetësis e i tansis toksore të Shqipnis, i Republikës, si edhe i Statutit e i ligjëvet të Shtetit.
Art. 73. Kryetari i Republikës ka të drejtë me marrë nji shpërblim prej 10.000 fr. Ari në muej.
Këjo shumë mund të ndryshohet herë pas here me ligjë.
Shpenzimet e shtëpis zyrtare të Kryetarit të Republikës, rregullohen me ligjë të veçantë.
Art. 74. Kryetari i Republikës asht i papërgjegjëshëm, veçse për trathëti të naltë dhe për aktet e tij qi nuk kanë kundërfirmën e Ministrit, ase të Ministravet kompetent.
Art. 75. Kryetari i Republikës, asht kreu ma i naltë i Shtetit, ka Komandën e Përgjithshme të fuqive t’armatosuna, emnon e ç’emnon Ministrat e zgjedhun prej tij, nëpunësit e naltë të Shtetit dhe gjith oficerët e fuqive t’armatisuna, asht drejtuesi i politikës së Shtetit edhe ka të drejtë me bamë traktate e marreveshtje gjith-farësh me Shtetet e huej, me pelqimin e dy Dhomave, dhe me pranue e akreditue trupa diplomatike.
Kryetari i Republikës nuk ka të drejtë me shpallë luftë e me bamë paqë pa pëlqimin e Senatit e të Dhomës së deputetve, veçse ne rasë mprotjeje.
Art. 76. Kryetari i Republikës urdhënon shpalljen e zbatimin e projekt-ligjeve të votueme prej dy Dhomave. Ka edhe të drejtën e veto-s.
Art. 77. Në qoftë se trupat Ministruer me ndryshime nuk marrin për dy herë rrjesht votëbesimin e Dhomës së deputetvet, Kryetari i Republikës ka të drejtë të shpërndaj Dhomën; por në qoftë se edhe Dhoma e ré nuk i ep votbësimin, atë herë rrëxohet trupi Ministruer.
Deri sa të marri fund konflikti, qindrojnë në fuqi Ministrat e fundit qi nuk muerrën votëbesimin e Dhomës së deputetvet të shpërndame.
Art. 78. Kryetari i Republikës ka të drejtën e faljes (grace).
Propozim i ligjes për amnisti, i përket vetëm pushtetit përmbarues.
Art. 79. Kryetari i Republikës mund të thërrasë dy Dhomat në mbledhje të jashtzakonshme.
Art. 80. Propozimi i ligjevet i përket pushtetit përmbarues dhe Senatit e Dhomës së deputetvet, por, propozimi ligjeve qi sjellin me vete shtesa ase barrë financjare, i përket vetëm pushtetit përmbarues.
Art. 81. As nji akt i Kryetarit të Republikës, nuk ka vleftë pa kundërfirmën e Ministrit ase Ministravet Kompetentë.
Art. 82. Në kohë kryengritjeje, luftë të mbrendëshme ase të jashtme, mobilizimi të përgjithshëm, ase kalamiteti publik, Kryesija e Republikës nen përgjegjesin e trupit Ministruer, shpallë shtetin e rrethimit, dhe ven në zbatim ligjen relative në gjithë token e Shtetit ase në ndonji copë të sajë; në qoftë se Dhomat janë të mbledhuna, duhet marrë auktorizimi, dhe në qoftë se Dhomat nuk ndodhen të mbledhuna, Pushteti përmbarues e ven në zbatim, por dekreti i shpalljes së shtetrrethimit i duhet paraqitun Dhomavet në fillim të sesjonit t’afërmë.
Dekreti i shpalljes së shtet rrethimit i paraqitet Dhomës së deputetvet mbas mbledhjes së saj për aprovim ase refuzim, e cila mbrenda 30 (tridhjet) ditve prej dates së paraqitjes të këtij dekreti, ep vendimin e refuzimit, ase t’aprovimit të tij.
Nji ligjë e posaçme ka me rregullue pezullimin e nenevet të Statutit relative me lirin përsonale, të drejtën e mbledhjevet, të drejtën e shoqnimit, padhunueshmin e banimit, lirin e fjalës e të shtypit dhe fshehtësin e letravet.
Këjo ligje mund të vehet në zbatim e tanë, ase pjesësisht.
Në rasë qi s’ka Dhomë deputetësh, thërritet Dhoma e përparshme vetëm për qellimet e sipër tregueme, dhe këta Deputetë, sa për këtë detyrë, gëzojnë gjithë imunitetet e deputetit.
Art. 83. Kryetari i Republikës kryeson Ministrat e emnuem prej tij; por këta duhet të paraqiten përpara Dhomës së deputetvet, jo ma vonë se 5 dit mbas ditës s’emnimit tue shpallun programën e tyne për të marrë votëbesimin, për ndryshe, quhen si kur kanë marrë votë mos besimi.
Art. 84. Në rasë vdekje, sëmundjeje të pa-shërueshme qi ndalon veprimin, dorëheqje të Kryetarit të Republikës, në qoftë se trupat legjislative ndodhen të mbledhuna at ças, zgjedhin Kryetarin e ri të Republikës, dhe në mos qofshin të mbledhuna, Kryetari i Senatit vetiu zavendëson kryesin e Republikës dhe m’at ças mblidhen vetiu dy Dhomat legjislative për të zgjedhun Kryetarin e ri të Republikës.
Për veç rasave të sipërpërmendura, në mungesë të Kryetarit të Republikës, zavendëson Kryetari i Senatit, dhe në mungesë të këtij të fundit, Kryetari i Dhomës së deputetvet.
Ministrat
Art. 85. Ministër mund t’emnohet kushdo qi ka cilësit e lypuna prej ligjës për t’u zgjedhun deputet.
Nuk mund t’emnohen minister gjinit prej gjaku të Kryetarit dhe të Kryetarit të Senatit, deri në gradë të dytë; gjithashtu dy gjini prej gjaku deri në gradë të tretë, gjith n’atë trup Ministruer.
Të huejt prej race, qi naturalizohen shtetas shqiptar, nuk mund t’emnohen Ministër.
Art. 86. Ministrant hyjnë lirisht në Senat e në Dhomën e deputetvet dhe ndigjohen kurdoherë qi kërkojnë fjalën, por votojnë nër Dhomat e tyne, vetëm ata qi janë Senatora dhe deputetë.
Art. 87. Ministrant, pa hymë në detyrë betohen përpara Kryetarit të Republikës.
Art. 88. Kur trupat legjislative ndodhen në pushim, Qeverija ka të drejtë me bamë dekret ligjë; por këto do t’i parashtrohen pushtetit legjislatif në fillim të sesjonit t’afërmë për shqyrtim e pranim.
Në qoftë se nuk paraqiten ose nuk pranohen, quhen vetiu të rrëxueme.
Art. 89. Ministrant janë të përgjegjëshëm politikisht përpara Dhomës së deputetvet, solidarisht për politikën e përgjithëshme të tyne dhe ç’do Ministër veçanërisht për veprat e veta.
Art. 90. Askurr urdhëni i kryetarit të Republikës, nuk mund të lirojë ministrant prej përgjegjësis së tyne.
Art. 91. Ministrant gëzojnë imunitetin parlamentar.
Art. 92. Në ç’do shfaqje të Ministravet, Ministri i Drejtësis mbanë vendin Kryesor.
Këshilli kontrollues i Financavet
Art. 93. Financat e Shtetit kontrollohen prej këshillit kontrollues të financavet.
Art. 94. Organizimi i këtij Këshilli, mënyra e ushtrimit të Zyravet të tij dhe cilësit e misëvet qi e përbajnë, caktohen në ligjen e posaçme.
Art. 95. Të drejtat e këtij këshillit janë kontrolli parashikues (preventive) e ndeshkuese (represiv) i llogarive të gjithë administratës së Shtetit edhe ato qi caktohen në ligjën e posaçme.
Art. 96. Kryetari dhe anëtarët e këtij Këshilli emnohen prej Kryetarit të Republikës dhe nëpunsit tjerë, si mbas ligjës.
Art. 97. Patundëshmija e këshillit kontrollues të financavet, sigurohet në mënyrën e caktueme në këtë Statut për misët e Gjyqit të Diktimit, me ndryshimin qi asht vetëm për pes vjet, çë prej ditës s’emnimit të së cilit prej tyne.
Pjesa D.
Pushteti gjyqsuer
Art. 98. Gjykatat janë indipendente. Në të dhanunit e gjykimevet të veta, nuk dipendojnë prej as nji tjetër auktoriteti veç se prej atij të ligjes.
As nji pushtet i shtetit, as legjislativ, as përmbarues, nuk mund të trazohet në punët gjyqsore.
Art. 99. As njeri nuk mund të thëritet as të gjykohet prej nji tjetër gjykate, veçse prej asaj, të cilës i përket ligjorisht. Me as nji mënyrë nuk mund të formohen gjykata të jashtzakonshme për gjykime mbi rasa të veçanta.
Art. 100. Bisedimet përpara gjykatavet, bahen botnisht veçse n’ato rasa kur gjyqtarët e shohin me udhë, qi të mbajnë dyrët të mbylluna n’interesë të qetsis botore e të moralit.
Gjyqtarët vendojnë e votojnë fshehtas, por gjykimet e dhanuna shqiptohen me za të naltë e botnisht.
Ç’do gjykim duhet të përmbajë arsyet nji nga nji dhe artikujt e ligjes ku mbështetet.
Art. 101. Ç’do njiri i pandehun me krim, duhet të ketë nji mbrojtës çë prej ditës qi vehet nen akuzim. Në qoftë se ai nuk kujdeset për të marrë mbrojtës, atëherë gjykata i a emnon vetiut.
Art. 102. Të gjithë gjyqtarët e prokurorët emnohen me dekret të Kryetarit të Republikës, mbas propozimit të Ministris së Drejtësis në bazë të zgjedhjes së bamun prej nji komisije të posaçme. Këjo komisi do të ketë për Kryetar Ministrin e Drejtësis e për misa sekretarin e përgjithshëm të Ministris së Drejtësis, Kryetarët dhe Kryeprokurorin e Diktimit.
Cilësitë e gjyqtarvet e të prokurorvet, do të caktohen me ligj.
Art. 103. Judges and prosecutors are provided with immovable property from their offices.
A judge may not be dismissed from his/her job against his/her will for any reason, except on the basis of a judgment issued by a competent court, or a judgment of the Court of Appeal for disciplinary offenses.
A judge may not be summoned to court for acts pertaining to his office, without the decision of the Court of Appeal. The decision of the competent authority to bring a judge under indictment entails his suspension from office in the cases provided for by law. A judge may not move unless he first proves in writing that he likes the new place.
A judge may not be retired against his will, except when he has completed his years of service, or has reached the age specified by law, or when physical or mental illness renders him unfit for service. In the latter case, his retirement shall be based on a decision issued by the Court of Appeal.
The manner of bringing to trial and trial for disciplinary offenses of members of the Court of Dictatorship shall be regulated by a special law.
Art. 104. Judges may not be placed at the disposal of others in any way.
Art. 105. A judge may not accept any other position in the public administration, either with or without pay.
Art. 106. Judges are strictly prohibited from engaging in politics. Otherwise, they are dismissed from their jobs.
Art. 107. Only judges who have the qualities foreseen by the law to be enacted, enjoy the rights specified in this chapter, after three years of service./ Memorie.al
Lini një Përgjigje