FLASH
Shkruar nga Pamfleti
After the flag was changed in 1944 with the addition of the communist star, Shkodra was transformed into a center of resistance against the regime, paying a cheap price for its tradition of freedom. In April 1945, high school students, already feeling betrayed by the promises of war, gathered to oppose the new terror that imprisoned and killed innocent people. Communism turned Kosovo into a province of Yugoslavia, while condemning Shkodra for its historical “guilt” – its stance against the invaders. The “Postrriba Movement” became a means to suppress any opposition, leading the city into a spiral of unprecedented suffering: prisons, executions and the destruction of families. Lyceum students, along with citizens, became symbols of resistance, while some "young communists" were transformed into tools of the State Security, resulting in expulsions from schools and imprisonment and exile.
Four times, Shkodra rose up in armed uprisings, but history forgot these battles. The book is written to remember the countless prisoners, the tortured and the murdered, as well as the parents who suffered in silence. It is a warning against dictatorship and a plea that future generations not forget the sacrifices made for freedom.
In the Footsteps of a Diary
John would not miss an opportunity without taking advantage of it, except to make others laugh. There was, for example, an occasion when John, as he was taking the dish as if it were the last in the pot, would notice that in his tray, besides the thin liquid, there was only one pepper in it, which for humor, he would take out as if in anger, slam it on the ground once, and then in front of the others, give the sentence of execution, for the crimes that that pepper had allegedly committed in his bad past, to the surprise of the prisoners around him, after cleaning it a little with his hand, so as after the decision made a little earlier, that pepper, in the most spectacular way, he would finally throw it from the top and, straight into his mouth, open like a sock!
John's mockery knew no bounds and had no limits. It happened that John, supposedly indignant about the empty dishes - dishes that we called "lang spirilangje" - would give a short speech in front of his tray and, in his anger, pretend to spit on it, and sometimes, for more humor, he actually spat on it, and while some of the prisoners waited for him to throw the dish on the ground, John, for his part, perhaps hungrier than the others due to his large physique, would sit down without making a sound and eat the same dish calmly and with great appetite.
Nji herë po gërmojshim dhë rranzë nji kodre, ku na patën dalë me shumicë kafka e gjymtyrë njerëzish të vdekun, ndoshta qinda vjet ma parë dhe Gjoni, kushedi sa e sa herë e pa fare marak, do të vinte në gojën e tij asi kafkash e, nga nji pozicion pak i naltesuem, të pozonte me madhështi në imitim të Farinates së Dantes, tue lëshue me atë rast nji turrë fjalësh të mëdha e pa kuptim.
Nuk do të kisha besue se trutë e dalë prej rrashtës së njeriut, t’i futeshin atij me dorë e, për së gjalli, prap në vend të vet, e ai mbas do kohe të kthehej përfundimisht në gjendje normale. Kjo gja patëm ndigjue se i ndodhi nji ditë Nuh Dylit prej Bërdicet, kur atë e pat xanë nën vedi një masë e madhe dheu, ndërsa po gërmonte për fund të tij.
Postën e letrave në këtë kamp e shpërndante njifarë Xhafer Kondit prej Korçe, njeri i sjellshëm e siç dukej edhe me kulturë. Lidhun me letrat, veç njerëzve të shtëpisë e ma të afërmve të mi, do të më shkruente rregullisht edhe Simja, kurse shokët e tjerë, me ndonji përjashtim shumë, shumë të rrallë, nga frika, nuk do të më shkruejshin.
Si ushqim bazë gjatë gjithë historisë së kampeve, do t’ishte vetëm kaçamaku, – qulli i Shkodrës- që e gatuejshim vetë, ushqim që për vite e vite do të mbante gjallë mijra e mijra jetë të burgosurish. Përmbas tij, shumë përmbas tij, do të vinte buka e grunit e thame në diell prej familjeve tona, të cilën, – sikurse e dimë – si të privuem nga e drejta e triskës, ato do ta blejshin me të shtrenjtë, kur edhe mundësitë e tyne financiare qëndrojshin shumë ma poshtë, se të pjesës tjetër të popullsisë.
Grosha u konsideronte gjella ma e mirë, të cilën ne mund ta përdorshim jo ma shumë se nji ose dy herë në javë, sidomos të dielave. Disa paketa makaronash, pak miell gruni, sa për nji hallvë në të rrallë, – veçanërisht kur vijshin ushqimet, ose ndër raste festash – vezë, pak sheqer e marmelatë, do të ishin artikujt e fundit, të konsideruem prej nesh “luksi”, brenda nji pakoje që na e sillte familja.
Rëndësi të veçantë për të burgosurin ka pasë duhani, për atë që e pinte, pa të cilin ai do të luente mëndsh. Shkrepsat nuk u lejojshin, e në vend të tyne na do të përdorshim “gur-unurin” si shekuj ma parë, që konsistonte në nji copë gur stralli – për njëtën me cilësi e të cilit në ishim ba mjeshtra – “eshkës”, që kur u digjte, përhapte aromën e saj aq të këndshme dhe nji copë felikuj të ndritshëm që do të përbante “unurin”. Gur, unur e eshkë, çdo njeri që pinte duhan, do t’i mbante brenda nji qesejet të vogël të futun në xhep e, të varun nga nji fill spangoje për ylyk të pantallonave.
Sheshi i vogël para kuzhinës u konsideronte si qendra e kampit, që në kohë të mbramjes u shndronte rregullisht si në nji “milet bançe” (lulishte popullore), ku si të thuash, u jepshin koncerte të improvizueme nga disa të burgosun Tiranës, si p.sh. nga Qemal Shatku, bir ish-ministrit Shefki Shatkut, që për karagjozllëk, do të vinte mbi krye nji fes të kuq të naltë e me tufë përmbrapa, e që për “dajre”, do të përdorte nji bidon uji bosh që tingllonte fort. Në atë kor merrte pjesë edhe Ibrahim Hasnaj, që me sa u dukte, ishte ashik i madh i kangës tiranase.
Mes tjerëve, do të të zinte syni edhe Selimin, jevgun tiranas që ishte i shëndetshëm, i sjellshëm e i hijshëm e që gjatë ditës u shkrinte tue këndue, nji kangë me emnin e dashnores së tij, kujtimi i së cilës, – si na e thonte ai vetë me seriozitet e dhimbje – nuk iu ndante ditë as natë. “Orkestra” në fjalë, veç edhe nja dy bidonave të tjerë që të shurdhojshin veshët, si instrument tjetër, do të kishte edhe nji gërnetë të fuqishme e cila, për shqetësimin e madh që të shkaktonte ndër veshë, ia kalonte të gjithë bidonëve bashkë. Këto të ashtuquejtun “koncerte”, u ndiqshin natë për natë prej të burgosurve të Tiranës në përgjithësi e, sidomos prej atyne ordinerë.
Në valën e kësaj atmosfere relativisht të mirë e tolerante, kishte pjesën e vet edhe qëndrimi i mirë i disa prej policëve të burgut, që në kamp na qenë afrue si ma të lirë që e ndjejshin veten, e ndonjenit prej tyne, ne do t’i ishim hapë deri në fund. Ishte pikërisht ajo kohë kur ishim njoftue se në emigracion ishte formue “Komiteti i Shqipnisë së Lirë”, me kryetar Mit’hat Frashërin, koha pra, kur na filluem me besue se politika perëndimore më në fund po lëvizte edhe në drejtimin tonë e, se mes shumë reperkusioneve që do të kishte ajo, ekzistonte edhe mundësia e arratisjes tonë masive prej kampit.
Për këtë gja, unë nji ditë bisedova në mënyrë tepër sekrete e konfidenciale, me rreshter Tofikun, Teufik Luzin prej fshatrave të Beratit, që kishte nën kontroll rojet rrethe-rrotull nesh, gjatë kohës së punës. Rreshter Teufiku pranoi tue m’u lutë që t’mos e bisedojsha parakohe atë gja me shokët dhe paraprakisht më tregoi drejtimin që ne do të merrshim në rastin e nji arratisjeje, drejtim të cilin ai, i vendosun qyshë ma parë në nji të përpjetë kodre, do ta mbulonte me zjarrin e nji mitralozi, drejtim e pikë që m’i tregoi, që në ditën e parë të bisedimit. Kah fillimi i muajit qershor, në vend të Tasi Markos, për komandant na sollën Beqir Bajën nga Elbasani, sjellja e mirë e të cilit të lente përshtypjen se nuk rridhte prej udhëzimeve të marra prej nalt, sa prej vetë atij si njeri.
Ndryshimi i tij me Tasin, – ish-furrtar i hershëm në Korçë – u dukte edhe në takimet e tij të drejtpërdrejta me të burgosun, si ma i sinqertë e qytetar që ishte. Shpeshherë mbas drekave deri në të errun, ai vetë do të gërmonte dhe me nji buldozer, rendimenti i të cilit thojshin se shkonte në favor të të burgosurve. Kjo jetë e qetë kampi që po vazhdonte q’prej disa muajsh, do t’u ndërpriste papritmas e të ndryshonte shumë për të keq, si pasojë e arratisjes nga kampi i tre të burgosurve ordinerë nga Mirdita, njeni prej të cilëve me emnin Frrok, kuzhinieri i kampit, nji i ri i shkurtë e i shëndetshëm, që u dukte i shkathët e me humor – nji tjetër me emnin Bardhok, – i dobët fizikisht e pak i gjatë, si dhe nji i tretë, shok i tyne.
Për ma shumë se nji javë puna u ndërpre dhe ne na mbyllën ndër kapanone, nën nji terror të vërtetë. Nuk kishim të drejtë të lëvizshim fare prej vendit dhe as të bisedojshim shoq me shoq. Brigadierë e spiunë ordinerë, të armatosun me shkopinj të trashë e tue pasë pranë gjithmonë policët ma të këqij e të besueshëm të komandës, do të qarkullojshin pa pushim, sa në nji anë të kampit, aq në tjetrën, të gatshëm me i ra cilitdo me pretekstin ma të vogël. Për të shkue në W.C. gjatë atyne ditëve, u donte marrë leje dhe rrugën prej kapanonit deri atje, duhet ta përshkojshe me vrap, dhe nuk ishte thanë që në ndonji prej këtyne daljeve të detyrueshme, t’mos kishe marrë ndonjë goditje të fortë shkopi në shpinë, ose ndër kambë. Nji pjesë prej nesh që për sedër nuk vrapuem, patëm fat, që për pak nuk u vumë edhe nji herë në provë të vështirë.
Terror ditën e natën. Rriheshin të burgosun pa pretekst e paralajmërim në rresht për apel apo, në rresht para kazanit me gjellë, në shtrat e kudo. Disa ditë ma parë kishte ndodhë edhe largimi i Hajdar Rusit prej kampit, mbasi që ai kishte rrahë komandantin e burgosun të kampit, Hamdi Lenën. Nji tjetër ngjarje që rrezikonte të mbante në fuqi atë gjendje të rëndë, apo ta përkeqësonte edhe ma shumë, do t’ishte ajo që për protagonistë do të kishte Rrok Palin e Xhevat Qukun, që vazhdojshin të ishin bashkë në brigadën e tretë. Dhe kishte ndodhë kështu: ndërkohë që Hamdi Lena qëndronte – si në çdo drekë – në krye të kazanit kur u shpërndante gjella, mes tij e Rrok Palit, që priste radhën me gavetë në dorë, kishte shpërthye nji grindje.
Në përkrahje të Rrokut ishte futë Xhevati, të cilin policët e gatshëm, për ndëshkim, e kishin lidhë për nji shtyllë. Rroku që kishte mendue se mos Xhevatit të ekspozuem në diellin përvlues të drekës, mund t’i binte të fikët, kishte vrapue në drejtim të tij me nji matare uji në dorë, gja që kishte zemrue policët, të cilët me atë rast, kishin zgjidhë Xhevatin nga varja e në vend të tij, varë Rrokun, i cili, për shëndetin e dobët që kishte, në krye të pak minutave kishte nisë të lëshonte do klithma të frikshme për jetën dhe përfundimisht të ishte i varun për litar pa ndjenja. Ka qenë fat i madh për të, që pikërisht në momente, rastësisht të kalonte andej komandanti Beqir Baja, që megjithëse ndër ato ditë nuk po u sillte ma mirë me ne, do të bante të mundun që Rrokun ta dërgonte urgjentisht në spital të Peqinit e, që ai t’u kthente edhe nji herë në jetë!
Mbas ma shumë se nji jave të mbyllun ndër kapanone, na nxorën nji ditë përsëri në punë. Klimës së ashpërsueme të kampit i duhet shtue edhe vapa e madhe e vitit 1950, për të cilën patëm ndigjue se ishin regjistrue nivele shumë të nalta temperature. Dita ishte shumë e gjatë dhe e nxehtë, sikurse edhe norma shumë e madhe. Nga të nxehtit e madh, sidomos rreth kohës së drekës, në do të shikojshim me sy vibracionet e ajrit, dridhjet e imta të mijra e mijra valëve kund nja nji metër a ma pak mbi sipërfaqen e gjithë osekut, – hapsina mes dy skarpatash – të mbyllun anash prej dy skarpatash të nalta…! S’pakut nja dy herë unë kam dalë me vrap jashtë osekut të thellë, ku seriozisht më qe dukë se po më merrej fryma.
Mandej etja për ujë, nji torturë e vërtetë për të gjithë. Sulmi që u bante ndër ato ditë rreth nji bidoni me ujë, që vinte në krye të dy-tri orëve për ma shumë se njëqind vetë, nuk ka të përshkruem. Lufta për nji pikë ujë, si për ekzistencë, do t’u shfaqte në tanë shëmtinë e vet ma ekstreme…! Britmat e forta që gumëzhijshin nga nji grumbull i papërmbajtur të burgosurish, që u shtyjshin mes tyne si për jetë a vdekje, e përplasjet e matareve e të do enëve tjera të aluminta që u shtrngojshin fort ndër duerët energjike e nervoze të të burgosunve të thamë deri në çmendi për pak ujë, do të ishin skena ferri të vërtetë, e që u përsëritshin disa herë në ditë.
Asht fakt e duhet pohue, se përgjithësisht të burgosunit politikë dhe nji masë e pakët prej ordinerësh të përmbajtun, situata të tilla, sado që të vështira, do t’i përballojshin pa u dhanë e me dinjitet, tue pasë preferue heshtjen e sakrificën, në vend të shkarjes në trup e ujit jetëdhënës. Ndër raste të tilla, kushedi sa herë brenda nji dite, këta njerëz të mirë e me sedër, do të përcillshin me shikime përbuzëse bidonin e ujit, që u parakalonte gjithnji i zbrazun. Në kësi rastesh, ndër fytyrat e tyne do të vërejsha nji buzëqeshje të hidhun, ndoshta nji si keqardhje apo revoltë të butë e njerëzore, që gjithësesi nuk shprehte zemrim.
Nuk duhet lanë pa u tregue se na të rinjtë, tue kërkue me qenë shembulli sakrificë, – siç e kishim për detyrë – veten e kemi lanë vazhdimisht për në fund. Kështu ndër ato ditë, edhe në sikurse të tjerët, u digjshim për nji pikë ujë, e ka ndodhë jo pak herë që ujin e siguruem qoftë edhe me ndihmën e të tjerëve, na t’ua shpërndajshim rrugës ma të vjetërve, ma të pamundunve e t’u kthejshim te shokët me matare bosh. Katërmbëdhjetë kampe do të kalojsha t’isha i burgosun e mbas kaq shumë jete të shkueme, dy matare uji të pime në kohë e kampe të ndryshëm, njashtu si dy safa uji dikur në Sigurim, unë s’do t’i harrojsha asnjiherë, as sot. Rasti i parë i përket periudhës për të cilën po flasim:
Si shumë herë tjera, nji ditë po u kthejsha për te shokët me matare bosh. Ruzhdi Çoba që po më vërente, shkëputet nga puna e më del para tue më pyete: “A pive ujë”?! “Jo”, iu përgjigja. “Prit”, – më tha Ruzhdia dhe u largue me vrap për te plaçkat e tij. Prej poshtë tyne ai nxuer nji matare uji, e cila kur m’u zgjat prej duerëve të tij, unë po e shifsha me lakmi të mshehun se si ajo ndriste bulash të freskëta djerse. “Bukët” e Zhan Valzhanit e “mollët e ndalueme” të Migjenit, duken si punë kalamajsh, po të krahasohen me nxitjen që të jep nji matare uji, kur je i etun për vdekje.
“Pije”, – mẽ tha me ton Ruzhdia, si të donte me shmangë afrimin e ndonji personi tjetër të mundshëm, dhe unë piva aq sa rregullisht u pinte në nji matare, e cila llogaritej se u donte të njomte edhe buzët e thame të ma shumë se tre-katër vetëve të tjerë. Porsa unë e tërhoqa atë prej gojet, Ruzhdia ndërhyni me të shpejtë e autoritet: “Pije, pije”! dhe ndërsa unë e kundërshtojsha, ai do të më përsëriste edhe ma me këmbëngulje: “Pije, pije ma, hajt shpejt se asht risku i jot”! dhe unë mandej e piva deri në fund atë matare të paharrueshme uji, tue shue si duhet për herë të parë etjen e sa ditëve.
Gjatë kësaj kohe, unë u ndjejsha i sëmurë me do ethe të vazhdueshme e megjithatë, isha i detyruem të dilsha në punë, për gjendjen që ishte krijue në kamp ato ditë. Nuk gëzojshim ma të drejtën e vizitës mjekësore. Mue s’m’u hante prej disa ditësh dhe kambët s’më mbajshin, ndërsa etja për ujë, s’m’u ndante ditën as natën. Kisha bindjen se ato ethe më vijshin si përsëritje e sëmundjes së malarjes, që e kisha pasë vuejtë para disa vitesh. Munda të siguroj do hapa “atebrinë” e “plasmokine”, që kisha përdorë dikur kundër asaj sëmundje, e që ma banë mandej fytyrën jo ma pak të verdhë nga ç’ishin edhe vetë. Shokët e mij, tue pa dobësimin tim fizik, si dhe ngjyrën e verdhë qẽ kisha marrë në fytyrë, flitshin për mue mshehtas meje e, unë bajsha sikur s’u kujtosha për asgja.
Qëndrimi në atë kamp të Urës së Bonos nuk zgjati veç edhe pak kohë e nji ditë, kur mund t’ishte fillimi i muajit korrik, na lajmuen që të mblidhshim plaçkat, se do të ndrrojshim kamp. Destinacioni? Si gjithmonë i panjoftuem. Vendosja e jonë ngusht e ngusht ndër makina, ka qenë nji torturë e vërtetë, e cila do të zgjaste deri sa të mbrrijshim në destinacion. Nëse nuk më gabon kujtesa, na kanë pasë palosë nji mbi nji nga gjashtëdhjetë të burgosun, për çdo karroceri makine “Zis”, që do të thonte dyfishi i kapacitetit të saj normal. Aq të ngjeshun do t’ishim nga të gjitha anët, sa absolutisht nuk ekzistonte anji mundësi për të lëvizë sadopak nji bërryl a nji gju, që kishin mbet të mbërthyem si me gozhdë.
Endrojshim si në stivë e të futun me bërryla në brinjët e shoqishojt e, me gjunj të mbledhun deri nalt mbi gjokset tonë. Vetëm shkopinjt e policëve që pa asnji pretekst bijshin sa mbi kryet e nji të burgosuni, aq mbi të nji tjetri, mund të mbajshin nën vete atë gjendje të padurueshme. Dhe si kurdo që ka vend edhe për të qeshë, në këtë rast të vështirë, unë nuk do t’u mbajsha pa qeshë, kur të vërejsha se si nji polic me emnin Ferit, u binte me shkop kokave të qethuna zero nji ditë ma parë të dy shokëve të mi, asaj të Hilmi Kamatës e Ahmet Koplikut.
Mbas rreth tridhjetë kilometrash rruge, mbërritëm ma në fund në atë vend që u quente Beden, ku qyshë në fillim do të më hiqte vërejtjen peizazhi i tij i zhveshun e i zymtë, ku po u vendoste për herë të dytë ai kamp famëkeq, prej të cilit jo të gjithë do të kishin fatin me u largue të gjallë prej tij.
Ndryshimi në trajtim i nji kampi të burgosurish prej atij të nji kampi tjetër, për të njatën periudhë, nuk do të përbante aspak anomali për nji regjim komunist e, për nji Ministri të Punëve të Brendshme që në krye kishte nji njeri kriminel e kapriçioz, siç ishte Mehmet Shehu. Kampi i Bedenit i vitit 1950, si kamp i nji terrori të egër dhe i nji stërmundimi të madh fizik, do të kishte të gjitha karakteristikat e nji kampi komunist të shfarosjes dhe nuk do të ndryshonte në asgja prej atij me të njatin emën i dy viteve ma parë, veçse në faktin se në këtë të dytin të burgosurve, do t’u lejojshin ushqimet që atyne ua sillshin familjet, gja që kishte kenë e ndalume në atë të dy viteve ma parë.
Të burgosurit si ma parë, ishin të ndamë në grupe të vegjël pune prej dy-katër vetash dhe ishin të detyruem që normën prej katër metrash kub dheu shumë të fortë për njeri, ta gërmojshin në thellësi të kanalit, – që ishte lanë pa shkue në kuotën e duhun prej të burgosunve të dy viteve ma parë – dhe mandej atë dhe të gërmuem, me nji karro të vjetër për anë skarpatës së naltë, u donte ta nxirrshin përfundimisht jashtë kanalit.
This norm, which was normally unachievable, would not have been achieved by anyone, had the police not struck him, had his bread ration not been taken away for that day, and in that case, even if his face had not been taken away in front of everyone. Such a high norm could only have been achieved by working throughout a long summer day, without ever slowing down, despite the scorching rays of the sun and the great thirst for water.
Those who did not fulfill the quota were deprived of their bread for that day and around midnight, accompanied by a policeman, they would report to the command to give an account to the most dangerous and sadistic, Lieutenant Ademi, from the villages of Gjinokastra, and this, after the prisoner had waited an hour or two in line outside, under the supervision of a policeman.
Since, as per the instructions, the treatment of prisoners would get even worse, the Ministry of Internal Affairs in Tirana replaced two of the former key command cadres, thus Commander Beqir Baja was replaced by Beqir Liçi, also with the rank of major, who a year earlier had been commander in the Orman-Pojani camp, a commander who among us called "Napoleon", as he was proud of himself, as well as for the authoritarian distance he maintained from all his subordinates; and instead of the previous commissar, they would bring Lieutenant Adem there, a man who, in terms of wickedness, would surpass all those we had had until then and who we would have in the future. Even when one day the prisoners were left with skin and bones, he would say with criminal pride during a meeting with the prisoners: "We will only leave you your lungs"!
Along with the two above-mentioned cadres, they also brought the prisoner Vango Mitrojorgji, a former high-ranking official in the Ministry of Internal Affairs during the time of Koçi Xoxe, who, despite the great zeal he had shown during his criminal work, Enver Hoxha would condemn together with Koçi Xoxe, in order to justify before the people the crimes committed by him and the party he led until then. Vango Mitrojorgji, for his part, had brought with him the arrogance of a former militant communist and the cunning of a former important cadre of the Ministry of Internal Affairs, which was also shown by his face and behavior. In that camp he would be treated with all the possible favors and honors of a former high-ranking and trustworthy cadre, respected by the command./ Memorie.al
Lini një Përgjigje