FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Raif Elezi, son of one of the largest families with a patriotic past in the Kukës district, which over the years has produced prominent rifle men and prominent intellectuals who have worked and fought for the benefit of the Albanian cause, as a rare family another in that area in the north-east of the country, spoke very little about his life and the ordeal of suffering during communism. He did not prefer to brag or occupy the podiums of the associations of the former persecuted. He did not raise his voice, even though he had more right than many others to demand his rights. He didn't even speak, even when they "forgot" to give him compensation for the years of suffering, as he deserved it more than many others. His life, prison, suffering and resistance to communism, were worth more than any decoration or glory. It is difficult to summarize a man's life in a few words.
If we have to talk about Raif Elez, we can't forget that he is one of the rare people who was convicted by the communist regime before the 90s, accused of armed rebellion against communism, and even had a plan. specifically, how the country could be saved from communism. A radiologist by profession who realized that communism was an evil that he could not get rid of on his own. He is the character who devised the organization of an armed uprising and the violent overthrow of popular power.
Nothing benefited from the compensation for the former political persecuted, due to the absurd classification of the law, for the figure of punishment; "terrorism". As we mentioned above, Raif Elezi never spoke about himself, and the interview that we publish below in this article was conducted shortly before he passed away and remains his only testimony, about his life, his family, his arrest, the investigation, the torture and his punishment and suffering in the prisons of the communist regime of Enver Hoxha and his successor, Ramiz Alia.
Mr. Raif, what is your family background?
The origin of our family is from Kukësi and we have been settled there since the time when that city was built. We come from a large patriarchal family with patriotic traditions, known and influential, not only in that area, but throughout the North of the country. Some of the most famous men of Albania, high personalities, such as; Abdyl Frashëri, or later Bajram Curri, Hasan Prishtina, etc., had our house as their center. They have come there several times, mainly in 1911, when the armed uprising was being prepared, which led to the declaration of Albania's Independence in November 1912. In the Elez family, the head of the family, the main one was Bislim Elezi, followed by my grandfather, Xhem Elezi, Sul Elezi and others, because they were seven brothers. All of them always remain honest patriots and have participated in every war battle, both against the Turks and against the Serbo-Montenegros.
At the time of the Kingdom of Zogu, the grandfather was a deputy, while Mahmut Xhema (with a secular secondary school), served as a hojja. Our father, Rexhep Mahmuti, finished school in Shkodër, and later, attended a 4-year school in Lezhë, with some Austrians. From there, they took him to the director of forests in Elbasan. During the Second World War, the father, Rexhep Mahmuti, was sub-prefect of Kukes. His uncle, Reshat, was in the Royal Zog Guard and before the end of the war, sometime in 1944, he was killed by the Germans.
After the end of the war, was he declared a martyr?
They declared him a martyr of the motherland and removed him later, after arresting his father, Rexhepi. When the communists came to power in December 1944, our family was designed to be hit. The reason for this strike was the fact that we were a family of intellectuals and patriots, which the communists did not like. Baba Rexhep was removed from the post of sub-prefect and arrested in 1948. Uncle Reshat, who was killed by the German and whose name was named after a street in Kukës, had his name removed. The father was arrested on June 22, 1948, and the reason for the arrest was that he did not agree with the policy pursued by the communist regime in power.
Let's come to you now, how did your arrest happen?
Sigurimi i Shtetit, që më ndiqte prej kohësh, bëri një kombinacion, duke më nisur me shërbim për në Tiranë, gjoja për të marrë një vegël për aparatin e radiologjisë. Kur kam arritur tek Qafa e Malit, më kanë ndalur tre utovetura përpara, në të cilat ndodheshin disa oficerë me armë. Njërin e njihja dhe u kapa fizikisht trup me trup me të, duke u përplasur me njëri-tjetrin. Gjatë përleshjes, ai më tha: “mos lëviz, je i arrestuar në emër të popullit”. Unë iu përgjigja: “Po në emrin e cilit popull po më arrestoni? Ju po më arrestoni në emrin tuaj dhe të politikës suaj”? Ç’është e vërteta, nuk kam qenë me asnjë organizatë shoqërore apo politike të asaj kohe. Në vitin 1953, na kërkuan të gjithë të rinjve të hynim në rini, e unë nuk pranova. Në fakt, flisja kundër regjimit, për ato gjëra që i konsideroja të padrejta.
Për çfarë flisnit konkretisht?
Po disa herë kam thënë: “çfarë bëhet kështu, po këta nuk kanë bukë të hanë”. Dhe ashtu ishte vërtet, pasi njerëzit me ato të ardhura që merrnin në ditë, nuk u dilnin për një paketë cigare e, një shkrepëse. Me një fjalë, ishte varfëri e tejskajshme. Nejse, të kthehemi te arrestimi. Pasi më vunë prangat, më hipën në makinë e më çuan në burgun e Kukësit. Aty ka filluar hetuesia e rëndë, që zgjati plot 19 muaj. Më morën në pyetje, nga të gjitha llojet. Më thanë se kam sharë partinë, se kam dashur të bëj të pakënaqur popullin, etj., etj.
“Jo, – u thosha unë, – kam thënë se populli është i pakënaqur, sepse nuk ka bukë të hajë”. Ata më pyesnin: “Po kush të ka thënë ty kështu”? Unë u përgjigjesha; “Po ata 22 lekë marrin në ditë sa për duhan, po ku hanë këta njerëz”? Unë, meqë flisja që përpara arrestimit, më dërgonin provokatorë në shtëpi, për të parë se çfarë flitej tek unë. Dhe pas arrestimit tim, e kanë internuar të gjithë familjen tonë (të gjithë vëllezërit e martuar me fëmijët e tyre) në Dumre të Elbasanit, ku kanë vuajtur për vite me radhë, në punët më të rënda.
Si ju trajtuan gjatë hetuesisë, e cila siç thatë se zgjati 19 muaj?
Trajtimi ka qenë çnjerëzor. Rrahje në mënyrë barbare po e po, por na kanë lënë dhe të zhytur në ujë, saqë për 22 ditë me radhë, nuk janë tharë rrobat. Hetuesia bëhej ditën dhe gjithë natën. Meqë këta kishin bërë plan të godisnin familjen tonë, më vunë dhe disa akuza të tjera, sikur unë kisha dashur të vrisja disa njerëz. Unë u përgjigjesha se, nuk është e vërtetë, sepse nëse kisha dashur t’i vras, do t’i kisha vrarë e, s’do më kishin ndaluar dot. Hetuesia ime ka vazhduar në Kukës, rreth një vit e pak, e më pas më kanë çuar në Tiranë, për arsyen se më kanë torturuar në mënyrë barbare, pasi nuk pranoja akuzat.
Për çfarë ju akuzonin tjetër?
Gjatë hetuesisë, më thanë se kam dashur ta rrëzoj me dhunë pushtetin popullor dhe unë u jam përgjigjur: “Po, me dhunë kam dashur ta rrëzoj, se pa dhunë nuk merret liria”. Këtë e kisha thënë dhe para arrestimit, me një koleg pune, kur ai më shprehu një mendim e, unë u shpreha hapur, duke i thënë se; “Po të organizohemi me 100 veta të fuqishëm, fillimisht pa dalë drita, sulmojmë Degën e Brendshme, Komitetin e Partisë, Komitetin Ekzekutiv, repartet ushtarake, etj., duke i marrë të gjitha ato nën kontroll. Dhe më pas, me këtë që po ndodh në Kukës, e përhap me anë të Radio-Kukësit, në të gjithë Shqipërinë. Vetëm kështu bëhet rrëzimi i qeverisë, se ndryshe nuk bëhet”.
Mirëpo kjo bisedë doli dhe për këtë punë më arrestuan. Pas meje kanë arrestuar shumë e shumë veta, por jo për punën time, por për të krijuar një grup, se po të ishte grup, dënoheshe më shumë.
Kur dolët ne gjyq dhe ku u zhvillua ai?
Në marsin e vitit 1970, kam dalë në gjyq dhe seanca gjyqësore u zhvillua në kinemanë e Kukësit, e cila ishte e mbushur plot. Gjyqi ishte demonstrativ, pasi të gjithë popullin e kishin nxjerrë në sheshin “Skënderbej” e, në rrugët e qytetit të Kukësit, duke e ndjekur atë me altoparlantë. Në gjyq bashkë me mua në bankën e të akuzuarve, ishin dhe nja 7-8 veta të tjerë.
A kishit lidhje ju me ata persona?
Për të besuar populli akuzat që më bëheshin, kishin gjetur disa njerëz të afërt, që kishin lidhje gjaku me mua. Ndërsa për ata të tjerët, që ishin të akuzuar aty në atë grup, unë e dija se ishin të përpunuar nga Sigurimi i Shtetit, me hir apo me pahir. Unë në sallën e gjyqit, nuk e pranova akuzën. Në akuzë m’u shtua edhe një gjë tjetër, përveç asaj që unë kisha bërë thirrje për kryengritje të armatosur, duke më akuzuar edhe si atentator, ndërsa ajo e agjitacion e propagandës, dihej tashmë.
Përse ju akuzuan si atentator?!
Më akuzonin se kisha dashur të vrisja një sekretar partie, por që unë u thosha, se nuk e mbaja mend. Unë nuk e pranova akuzën, por të tjerët e pranuan. Unë pranova vetëm atë që kisha folur kundër pushtetit popullor, por jo thirrjen për kryengritje të armatosur. Gjyqi vazhdoi për katër ditë me radhë, paradite dhe pasdite. Në sallën e gjyqit, kishte shumë dëshmitarë e një nga ata ishte një i shëndetësisë, i cili m’u drejtua drejtpërdrejt me përbuzje: “Shaje edhe njëherë Partinë këtu, siç e ke sharë”.
Akuza ishte shumë e rëndë edhe ky po më rëndonte akoma më shumë, e ata po prisnin që unë të shpërtheja, por unë nuk e dhashë veten. Po kështu, gjatë gjyqit, kryetari Shefqet Muçi, më thotë: “Pse ke mbajtur revole”?! “Për të të vrarë ty”, – ia ktheva unë. Kryetari i gjyqit po më provokonte, që unë të acarohesha dhe i thashë fjalën e fundit.
Si përfundim sa ju dënuan?
Vendimi m’u dha; 21 vjet e ca muaj, se nuk më kujtohet saktësisht. Fjalën e fundit e thashë; “protestoj”, ndërsa të tjerët e pranuan. Kërkova apelim e apelimi ka ardhur pas tre muajsh. Ai ishte vendim i formës së prerë, aq sa e dha gjykata e Kukësit.
Pas mbarimit të gjyqit, ku ju çuan për të vuajtur dënimin?
Pas pak kohësh, më kanë çuar në burgun e Burrelit e, më kanë lënë vetëm në një dhomë, me kushte ekstreme, e aty kam ndenjur plot 13 vjet me radhë. Më pas, aty kam pasur nja pesë priftërinj katolikë, që më thane; “shyqyr që shpëtove nga plumbi”.
Kë keni pasur tjetër bashkëvuajtës në qelinë tuaj?
Më vonë më sollën dhe Pjetër Arbnorin në dhomën time, me të cilin bisedonim gjatë kundra pushtetit, pa pasur frikë nga njëri-tjetri. Shpeshherë më merrnin e më çonin në birucë, që të më torturonin, saqë të gjithë të burgosurit, e kuptuan se donin të më eliminonin fizikisht, nëpër biruca. Aty nga viti 1977, më marrin për së dyti në hetuesi. Më hyjnë në dhomë nga ora dhjetë e darkës. Unë u them se ishte pushim, e nuk pranoj të dal për në hetuesi.
Më marrin me forcë e, më çojnë në birucë, ku ishin rreth 13 veta. Gjatë kohës që më çojnë në birucë, më thonë: “Ti nuk e njeh këtë pushtet”? Unë u përgjigjem: “As e njoh dhe as dua ta njoh. Më keq se të hani mish njeriu, keni çfarë të bëni? Atëherë vazhdoni”. Pas kësaj, më torturuan, më lanë pa ndjenja atë natë në dysheme e, më marrin të nesërmen, e më çojnë në birucat e Burrelit. Unë isha i copëtuar, tre brinjë i kisha të thyera. Më sjellin aty brenda dy veta, njëri mora vesh se ishte hetues, kurse tjetrin nuk e dija se kush ishte. Unë u thashë: “Dua kryetarin e gjykatës, mjekun ekspert-ligjor dhe prokurorin, që ta shohin gjendjen time, se ndryshe nuk pranoj të flas asnjë fjalë”.
Si t’u përgjigjën ata?
Ata më thanë: “Kryetari i gjykatës, është me shërbim, mjeku s’është këtu”. Ata mua nuk më pyetën asgjë, se isha i copëtuar, por kishin sajuar një plan, që të më akuzonin se gjoja unë kisha goditur policët. Por ai ishte një budallallëk nga ana e tyre, pasi ajo gjë nuk do të besohej në gjyq, sepse ata ishin 13 veta e, unë s’do të mundja kurrë t’i godisja ata me duar të lidhura. Por ata e bënë punën e tyre dhe më nxorën në gjyq.
Po pas kësaj, ka pasur raste të tjera që ju kanë keqtrajtuar?
Po, pas 21 ditëve, kanë ndodhur prapë tortura me mua, aq sa ra sy edhe të disa burgosurve të tjerë. Një ndër ta është dhe Spartak Ngjela, i cili u ka thënë: “Çfarë bëni kështu, pse e rrihni kot”?! Madje, Spartaku u tha; “Çështjen e Raif Elezit, do ta ndjek ligjërisht deri lart…”! Pas kësaj, Spartakun e kanë spostuar dhe e kanë çuar tek qelitë e “revizionistëve”. Siç i thonim ne në Burrel.
Ndërkaq, vijnë e më thonë mua: “Ti je ankuar”?! “Po, – u them unë, – jam ankuar, por më duket se është ankuar dhe një tjetër për çështjen time dhe të dyja këto ankesa, kërkoj të çohen në Prokurori”. Ata më thanë: “Nuk është këtu personi që është ankuar”. “Shkoni e merreni ku të doni”, u thash unë, duke lënë të kuptoja, që ishte Spartaku. E lanë në heshtje edhe këtë punë. Në vitin 1987, më marrin prapë në tortura dhe më dënojnë me izolim në biruca, për të më eliminuar fizikisht.
Si ndodhi?
While I was entering the canteen, they said to me: "Raif Elezi comes out a bit". I came out... they put the irons on me and took me to Kukës. They fell from Dibra. I saw that they wanted to kill me without a trace, that they stopped the car and left it behind a tree. I did not give myself, thinking that my work was seen. After a few minutes, they took some fruits (it was August) like wild plums and apples and we started again. They took me to Kukës, where two investigators, whose names I did not even know, were waiting for me.
When they asked me my name, which meant that the investigation was restarting, I immediately attacked them. They kept me there for 18 days in a row and when they saw that nothing was happening, they sent me from Kukësi to Burrel. When I returned to the cell, the other convicts asked me what was likely and I told them that they had accused me once again, for the first charge. It was 1990 and I was still in prison….!
When were you released from prison and how do you remember the day of release?
I was released on January 26, 1990. I saw release from prison as a dream, as I considered myself dead. It was a dream, a dream. After traveling in a truck at night, I went straight home.
Were they waiting for you at home, or did they not know that you were being released?
No, they knew, because I had sent my brother to tell them. I entered the house at half past 12 at night. They had expected me dead, and so began the wailing of joy. They could not believe their eyes, that after 22 years of continuous imprisonment, I returned home alive. During those days, I also learned many things, not least serious, that had happened to my family and my brothers, things that I had not known before, because I had been isolated in the Burrell prison.
After you were released from prison, what did you do?
After a while, I entered and worked as a porter. Then the political changes started and I felt that something was going to happen. In December 1990, our entire Elez family was involved in the system change and the democratic movement. Many members of our family, my brothers and their sons, participated in the establishment of the Kukes Democratic Party branch. One of the founders was my brother, Isa Elezi, who was elected vice president of the Kukës PD branch, and my nephew, Ardjani, Dauti's son. Another cousin, Besnik Elezi, was the secretary of the branch and several others in its leadership. /Memorie.al
Lini një Përgjigje