FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Mustafa Gjinishi was an outstanding and special personality of the Albanian progressive left, in the struggle for liberation and national unity. He became such, as a result of the patriotic and democratic tradition of the Peqin region and the Gjinishi family, a product of his time, qualities and unusual will. The Gjinishi family influenced the formation of young Mustafa. His father, Ademi, took an active part in raising the national flag on November 26, 1912 in Peqin. He was a Peqin delegate, in the Lushnja Congress, in 1920 and a supporter of the democratic wing. He was killed by the people of Shefqet Vërlac, in 1923.
Mustafa's knowledge was particularly influenced by his uncle, Mahmud Kaziu, sub-prefect of Peqin and signer of Independence in 1912, as well as his older brother, Rexhepi, who attended classes at the French Lyceum of Korça. Mustafa himself attended secondary education at the American Technical School in Tirana, in the years 1924-1930, in the field of education, but he excelled in all areas. Director Harri Fultz appreciated him a lot, not only for his excellent results, but also for his character, maturity, knowledge (since school he mastered several languages, such as: English, German, French, Italian, etc.) and Western ideas.
He called Mustafa; "student, with concepts like in the West". The student Gjinishi became the mind and soul of the magazine "Laboremus", where he also published his English translation of Gjergj Fishta's "Lahuta e Malcis" and the reviews for it. "Just as England is proud of Byron, Milton and Shakespeare, Germany of Goethe and Schiller, Italy of Dante and Virgil, Spain of Cervantes..., so is Albania proud of Gjergj Fishta"! ('Laboremus' magazine, July 1929).
Also, as the head of the school's Literature Club, Mustafa also initiated the publication of the literary and scientific magazine "XX Century", where he writes well-known works such as; Mid'hat Frashëri, Skënder Luarasi, Tajar Zavalani, etc. After finishing the technical school, he opened a bookstore with progressive literature in Tirana, as well as in Kavajë, as well as published articles in the opposition newspapers and magazines "Bota e Re", "ABC", "Jeta dhe kultura", " Rebirth" "Flaka", "Besa", etc.
Gjinishi came into contact with the communist ideas, in fashion at that time and with their bearers: Hasan Reçin, Demir Godelli, Riza Cerova, Petro Marko, etc., and also collaborated with them as an oppositionist. He was sentenced to prison twice, for political reasons, then, when he was in prison, he was sentenced to death, for participating in the Fier Uprising in 1935, a sentence that was returned to him with life imprisonment. Mustafai answered: "I have ten months in prison, where it is not possible to enter into an agreement with anyone outside. I demand innocence"! (AQSH, Fondi 257, D.17/fl.3) Even in prison, he finds the opportunity to study. "I spend my time reading and learning," he wrote to his sister Xhemile. It was released in 1938.
Mustafa did not accept the fascist occupation of Albania, participated in the first demonstrations of April 1939 and then escaped to Yugoslavia, together with Myslim Peza, Haxhi Lleshi, Mustafa Kaçaçi, Hamit Shijak, etc. There they came into contact with the Directorate of Allied Operations (SOE) and the British military attaché, Julian Emery, who organized a group of more than 300 anti-fascists, and led by Baritanic, Oklli Hill, entered Albania in April 1941, to instigated the anti-fascist uprising. It should be noted that this project was a coalition of forces, consisting of the right wing (Abaz Kupi), the center (Gani Kryeziu) and the left wing (Mustafa Gjinishi). (See: Julian Emeri, 'Bitjte e Shqipe;, London 1949).
It was at this time that the political action of Mustafa Gjinishi began, for the realization of the general uprising in Albania, in cooperation with all the anti-fascist forces and coordinated with the Western allies. The placement of Mustafa Gjinishi in Peza was important, as it had become the main focus of the Anti-Fascist War. It is no coincidence that in March 1941, the Italians organized a punitive military operation in the Peza area. Myslim Peza's nationalist squad operated in Central Albania, where the nationalist squads of Ismail Petrela and Shyqyri Peza, Myslim's brother, also operated.
Mustafa became the commissar of the Peza detachment and this was included in the National Liberation Movement. Commander Myslim Peza loved Mustafana as his own son, and even Xhemilja became a partisan of this gang, as well as many other Peqinas. One of the actions of the gang was the release of political prisoners from prisons and internment camps. Mustafa's release from the internment camp of the Montenegrin communist, Miladin Popovic, who later "rewarded" him by eating his head, should also be seen in this perspective. Other actions against the Italians, he made detachments in Peqin, Kavaje, Peze, Shijak, etc.
Mustafa fought bravely against both the Italian and German invaders, even in the battle of Arbana, against the Germans, he was wounded in the arm. The great political action of Mustafa Gjinishi and Koço Tashko is the organization of the Peza Conference on September 16, 1942. Mustafa's ideas were for a common anti-fascist front and cooperation with the nationalists in the struggle for liberation.
Enver Hoxha, ishte ende figurë e dorës së dytë (“Mora një pusullë nga Miladini, ku më thoshte të lajmëroja filanin e filanin, se do të bënim konferencë. Kur shkova në Pezë, qenë përgatitur referatet…! Unë dola të lexoja atë referat, por që ta mbroj tezën, jo”- rrëfen Enver Hoxha), ndërsa vetë Miladini qëndronte jashtë shtëpisë ku u zhvillua konferenca, ndërkohë që Mustafa Kaçaçi, Ramadan Çitaku dhe Haxhi Lleshi, ndërhynë që Miladini, të mund të hynte brenda si dëgjues. (AQSH, fq.14 D.5, Viti 1942).
Është meritë e Gjinishit, që në këtë konferencë të Partisë Komuniste Shqiptare, të merrnin pjesë si individë edhe nacionalistë, të ftuar e miq të Mustafait, si; Abaz Kupi, Ismail Petrela, Azis Çami, Baba Faja Martaneshi, Ndoc Çoba, Ramazan Jarani, Skënder Muço, Halim Begeja, Xhemal Herri, etj., duke i dhënë konferencës ngjyra pluralizmi politik. Ajo zgjodhi Kryesinë e Këshillit të Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar, me kryetar Kamber Qafëmollën dhe sekretar Mustafa Gjinishin e, të përbërë prej 8 vetësh: tre komunistë: Ymer Dishnica, Enver Hoxha e Mustafa Gjinishi dhe pesë nacionalistë: Myslym Peza, Baba Faja, Abaz Kupi, Ndoc Çoba dhe Kamber Qafëmolla.
Konferenca e Pezës, që hodhi themelete Frontit Nacional-Çlirimtar, ishte një premisë bashkëpunimi mbi bazën e platformës pluraliste të “bashkimit të të gjitha forcave të popullit shqiptar, pa dallim feje, krahine apo bindjeje politike”. Gjithashtu, vendimmarrja në këtë konferencë për luftë imediate kundër okupatorit, duke e lënë pas luftës zgjedhjen e formës së regjimit dhe marrjen e pushtetit, krijoi mundësi mirëkuptimi e bashkëpunimi me faktorët e tjerë politikë e luftarakë në luftën për çlirim. Mirëpo klika e Enver Hoxhës, e nxitur edhe nga jugosllavët dhe lufta për pushtet, e tradhtoi platformën e Konferencës së Pezës, e vuri Frontin Nacional-Çlirimtar, nën udhëheqjen e kontrollin e PKSH-së, i përjashtoi nacionalistët, madje pesë nga tetë anëtarët e Këshillit të Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar, i shpalli tradhtarë dhe i eliminoi fizikisht, përfshirë edhe Mustafa Gjinishin.
Në vitin 1943, raportet politike dhe ushtarake kishin ndryshuar mjaft. Italia fashiste po kapitullonte, ndërsa një pushtues tjetër, po shfaqej në horizontin shqiptar, ai gjerman, madje me një masakër të llahtarshme në Borovë, në korrik 1943. Në vend dominonin dy organizata politike dhe luftarake antagoniste: ‘Balli Kombëtar’ dhe ‘Fronti Nacional-Çlirimtar’, me gjithë mbështetësit e tyre. Ishte një imperativ i kohës, bashkëpunimi mes tyre. Madje ky bashkëpunim në luftë, nisi nga poshtë. Gati në të gjithë trevat, u bënë marrëveshje lokale dhe luftime të përbashkëta kundër pushtuesve, sipas traditës shqiptare (Korçë, Gjiirokastër, Tepelenë, Librazh-Polis, Vlorë, Mat, Lurë, etj.).
Mustafai e kuptoi këtë nevojë të kohës dhe e vazhdoi përpjekjen për bashkimin e të gjithë faktorëve shqiptarë në luftën për çlirim. Ai bashkëpunoi me nacionalistë brenda Frontit, si; Ymer Dishnicën, Abaz Kupin, Shefqet Bejën, Sheh Karbunarën, etj., dhe jashtë Frontit, me përfaqësues të ‘Ballit Kombëtar’, si; Mid’hat Frashërin, Ramazan Jaranin, Hasan Dostin, e të tjerë, duke u bërë elementi kryesor bashkues.
“Njerëzit tanë na raportonin, – shkruante Enver Hoxha, – se Mustafai takohej me Lumo Skëndon, Sheh Karbunarën, Abaz Kupin e të tjerë. Bënte takime me turli njerëzish: bejlerë, disa prej të cilëve të deklasuar, disa simpatizantë me Lëvizjen, disa antikomunistë të lindur e, të vendosur. Mustafai kishte muhabet të madh me Ismail Ag Petrelën dhe shtëpinë e tij në Tiranë, e kishte bazë…! Mustafai nuk di të bëjë dallimin mes komunistëve dhe nacionalistëve. Ai arrin të kritikojë proklamatat, që sipas tij, nuk kanë mjaft nacionalizëm brenda. Çudi?!
Ai ka një mendim të tillë se; ‘Lufta jonë e sotme na qenka vetëm luftë për solidaritet e internacionalizëm dhe jo luftë për të mirën e popullit shqiptar”! (Konsulta e parë e PKSH-së, 8 prill 1942)
Muatafai ishte një komunist me tharm nacionalist, që shihte në radhë të parë interesat e vendit e të popullit, ishte një demokrat, që bashkëbisedonte edhe me kundërshtarët politikë, për interesat madhore të kombit dhe preokupohej për një Shqipëri demokratike, ishte një antifashist i vendosur, që drejtonte luftën për liri, por luftonte edhe vetë, një koordinator i vlefshëm i Aleatëve Perëndimorë dhe veçanërisht i britanikëve, që ndihmonin Luftën Antifashiste, si edhe kundërshtar i metodave terroriste dhe politikave jugosllave, ndaj Shqipërisë.
Ishin përvijuar dy drejtime brenda PKSH-së dhe Lëvizjes Nacional-Çlirimtare, njëri i moderuar, human dhe me sens kombëtar, ku rreshtohen; Ymer Dishnica, Mustafa Gjinishi, Koço Tashko, Omer Nishani, Anastas Lulo, Sejfulla Maleshova, Gjergj Kokoshi, Myslim Peza, etj., ndërsa në grupimin tjetër, bënin pjesë komunistët stalinistë, ekstremistë të përbetuar dhe me sens terrorist, si; Enver Hoxha, Koci Xoxe, Mehmet Shehu, Haxhi Lleshi, Ramadan Çitaku, Hysni Kapo, Shefqet Peçi, Kristo Themelko, Liri Gega, e të tjerë, që ishin vegla të bindura të komunistëve jugosllavë, Titos dhe të dërguarve të tij, Miladin Popoviçit dhe Dushan Mugoshës.
Deri në Kuvendin e Mukjes, kryesisht dominonte krahu demokrat, që shpuri edhe në bashkëpunimin me nacionalistët dhe aktorët e tjerë të Luftës Antifashiste dhe në Marrëveshjen e Mukjes, gusht 1943. Natyrisht, për arritjen e Marrëveshjes së Mukjes, ndikuan edhe faktorët e jashtëm: Koalicioni i madh Antifashist, sidomos misioni britanik e amerikan në Shqipëri, që kërkonte bashkimin e gjithë shqiptarëve, në luftë kundër nazifashzmit.
Mustafa Gjinishi, i quante kundërshtarët politikë dhe faktorët e tjerë jashtë Frontit, si pjesë të popullit dhe të luftës së përbashkët dhe jo si armiq. Me propozim të Abaz Kupit dhe mbështetjen e Gjinishit, Këshilli i Përgjithshëm Nacional- Çlirimtar, e quajti të nevojshme aleancën politike e ushtarake me ‘Ballin Kombëtar’ dhe vendosi në korrik 1943 të bënte takimin me përfaqësuesit e ‘Ballit Kombëtar’, përcaktoi çështjet që do të bisedoheshin në Mukje’ si edhe delegacionin, në përbërje të të cilit ishin; Ymer Dishnica, Mustafa Gjinishi, Abaz Kupi dhe Myslim Peza.
Po ashtu edhe Kryesia e ‘Ballit Kombëtar’ e mirëpriti aleancën me Nacionalçlirimtaren dhe caktoi përfaqësuesit e vet, me Mid’hat Frashërin në krye. Pra ishte një vullnet i përbashkët që prodhoi Marrëveshjen e Mukjes. Kjo marrëveshje kombëtare’ është një nga më të rëndësishmet në historinë shqiptare, sepse bashkoi dy të kundërtat, dy ekstremet politike kundërshtare, për interesa madhore kombëtare dhe mori vendime tejet të rëndësishme për atë kohë, por edhe për të ardhmen:
Luftë të përbashkët dhe të menjëhershme përbri Aleatëve të Mëdhenj; Anglisë, SHBA-ve dhe Bashkimit Sovjetik, si edhe të popujve të shtypur, kundra pushtuesit barbar.
Luftë për një Shqipëri të Pavarme, luftë për zbatimin e parimit të njoftun botërisht e të garantuara nga Karta Atlantike të vetëvendosjes së popujve, për një Shqipëri etnike.
Luftë për një Shqipëri të lirë, demokratike e popullore.
Komiteti për Shpëtimin e Shqipënisë, do të vazhdojë luftën tue udhëhequn popullin shqiptar, në rrugën e sakrificës dhe të nderit deri në formimin e një qeverie provizore.
Forma e regjimit do të caktohet prej vetë popullit, me anën e një Asamblejeje kushtetuese të zgjedhur me sufrazh universal direkt. (Proklamata e Mukjes, AQSH, F.14, Dosja. 21, Viti 1943). Gjinishi u zgjodh unanimisht, sekretar i Kuvendit të Mukjes. Ai luajti një rol të rëndësishëm. në realizimin e marrëveshjes. Ymer Dishnica, kryetari i delegacionit, i shkruante nga Mukja Enver Hoxhës, ndër të tjera:
“Një takim paraprakisht ka zhvilluar ‘Tafari’ (Mustafa Gjinishi, shënimi im – U.B.) me Mid’hat Frashërin dhe Hasan Dostin, në favor të tezës sonë…! Qëndrimi i Mustafës në mbledhjen e Mukajt ka qenë fare i mirë, i ka mbrojtë vendimet tona me ashpërsi dhe gjallëri të madhe…! Tafa ka qëndruar dhe vazhdon të qëndrojë si jo më mirë. Ky është jo vetëm mendimi im, por edhe i ‘Hysenit’ (Pseudonimi i Gogo Nushit, shënimi im, U.B.), që ka asistuar si delegat në të gjithë debatet. Ky është edhe mendimi i delegatëve të tjerë…! (Letra të Ymer Dishnicës, AQSh, Fq.14 D.21, V.1943).
While Enver Hoxha, under the dictates of Yugoslav emissaries, called the Mukje Agreement a betrayal and also betrayed the position of Ymer Dishnicë, Mustafa Gjinishi and condemned them at the Second Labinot Conference (September 4, 1943), where he also declared war on 'Balli Kombëtar', legalists and all those who fought outside the Front, against the invaders, calling them enemies and collaborators with the invader, when a few days ago he had signed the cooperation agreement with them in Mukje.
Enver Hoxha also called Mustafa Gjinishi a spy for the British, with whom we were allies during the war. The two-faced policy of Enver Hoxha, who, on the one hand, called the National Liberation Movement as part of the Anti-Fascist Coalition and sought and received political, military, material and gold support from the British missions, on the other hand, accused them of being absurd and monstrous. the British for treason, while Mustafa Gjinish, as their agent!/ Memorie.al
Lini një Përgjigje