FLASH
Shkruar nga Joana Doda& Albert Nikolla
– The persecution of Albanian scientists, in the years 1945-1955; the connection between science and ideology – the case of the persecution of engineer Petraq Qafoku! –
METHODOLOGY
In the initial part, the analysis will have a philosophical approach, to clarify the connection between ideology and science, according to the model of Marxist philosophy and on the other hand, a critical approach will be made to this current, based mainly on the work of the French philosopher Zh. Maritain. The Marxist vision of man and the reduction of the latter to an object will be viewed critically, in contrast to Maritain's criticism, which defends the human dimension of the person. From this point of view, we will see how the case of engineer Petraq Qafoku is treated by the communist court and the State Security and how, through violence, his knowledge is used for the "socialist good".
So, the regime saw industrialization as a means for the protection and development of Albanian society, based on the principle of equality. In the first stages, to which our study also refers, this type of communism, according to an “Albanian adapted” form, proceeded with models that did not refer so much to Marxist theory, but mainly to Yugoslav or Soviet models. One of the most violent stages of this process is that of Albania’s introduction into the campaign of collectivization of agriculture, which created a real tragedy for the people.
Violence was the indispensable tool of collectivization and in the name of “equality”, the private property of individuals and families was systematically violated. In the name of equality, the majority is punished in favor of the “ruling class”, which does nothing but lay the foundations for an inevitable bankruptcy, of collectivism itself and the system as a whole. Here is how J. Ratzinger defines the failure of development that is based only on technology as such:
“…The development of peoples degenerates if human society thinks it can ‘recreate’ itself by trusting in the ‘miracles’ of technology. In the same way, economic development becomes false and harmful if it only trusts in the ‘miracles’ of finance to support an unnatural and consumerist development”. In this absurd context of the country’s industrial development, the malice that the regime makes when it builds the indictment against engineer Petraq Qafokun also enters: “this engineer does not have the moral premises to make a contribution of ideological value to the construction of socialism”
The essence of communist morality requires that every person must demonstrate boundless love for the Party and the people's power and work selflessly for socialism. Engineer Qafoku himself claims, with a sincerity typical of a high-level intellectual, that he was educated in fascist culture and education during his studies in Rome. Of course, for a clear and normal mind, this does not automatically mean that he is an agent of fascism. But for a communist investigator, this is the main premise of the investigation.
Here is a part of the dialogue between the investigator and engineer Qafoku, which highlights his moral height, where sincerity is his most powerful weapon, which will later help him reduce his sentence:
Question: As an element and cadre of Italian fascism, what activities did you undertake and how did you help the Italian Fascist regime?
Answer: "I have not shown any activity in favor of Italian fascism. Although I have had a fascist upbringing and culture."
The dialogues between engineer Qafoku and the investigator are a very interesting anthropological source for understanding the drama of the accused and the grotesque side of the regime. The investigator's insistence on highlighting the lack of communist morality in engineer Qafoku forces the latter to start irony with the investigator. Engineer Qafoku has now understood that punishment is inevitable and uses a piercing irony, disarming the investigator, who, with Qafoku's assertions, feels himself up to the task as an investigator of the communist regime:
Question: What was your duty as an Albanian, to stay and fight the fascism that occupied the homeland; or to return to Rroma, to the schools and to the hearth of fascism, as you have returned?
Answer: My duty was to stay in Albania like my comrades and participate in the N.Ç.L. Movement, but I did the opposite, I returned to the university of Fascist Rome; my attitude in this case was bad and not good.
Engineer Qafoku admitted that he was not a “new man”, he was not suitable for the communist morality of the new Albania. In addition to the moral aspect, incompatible with communist morality, the teachings of the dictator Hoxha, implemented by the investigator in this case, also highlight the fact that engineer Qafoku does not even have the spirit of heroism, which is necessary for the communist “new man”.
"...The heroic trait is one aspect of the rich moral image of the young man and cannot be imagined in isolation from the totality of the qualities that define his personality."
From the dialogue just quoted, the lack of “communist heroism” of engineer Petraq Qafokus is evident. Being a refined intellectual, he is quite clear about the grotesque side of communist heroism and the abuse that the regime inflicts on people, using them as “cannon fodder”, for this reason he chooses to play with irony and accept some truths that could condemn him, but that do not lead to the death penalty.
“Njeriu i vjetër”, nuk është vetëm moralisht i keq dhe pasiv. Ai, sipas mendësisë së regjimit, vepron kurdoherë kundër pushtetit popullor dhe saboton zhvillimin shkencor e teknologjik të komunizmit. Vetë diktatori Enver Hoxha, jep direktiva se si duhet pasur kujdes ndaj sabotatorëve dhe ngre “vigjilencën”, duke pohuar se; intelektualët janë të rrezikshëm, ndërkohë që “njerëzit tanë të rinj”, janë ata që do ta ndërtojnë socializmin:
“Që në muajt e parë pas çlirimit, na u desh të luftonim dhe të lanim hesapet me sabotuesit italianë, me në krye ish-drejtuesin e shoqërisë italiane, dhe të ndesheshim me punën armiqësore të disa inxhinierëve reaksionarë shqiptarë. Por si atëherë, kur pothuajse na mungonin fare mjetet dhe kuadrot, ashtu edhe më pas, kur kuadrot tanë për nga dituria dhe eksperienca ishin, si të thuash, nxënësit e specialistëve sabotatorë sovjetikë, ne nuk mbetëm pa naftë, për arsye të zotësisë e të vendosmërisë së njerëzve tanë”.
Pika e parë e akt-akuzës fillon me akuzën se i pandehuri Petraq Qafoku, gjatë studimeve në Itali, ka përvetësuar kulturën fashiste e për rrjedhojë, ai ka propaganduar fashizmin. Kjo akuzë është mjaft e rëndë, përgjatë gjithë kohës së diktaturës, por mund të konsiderohet veçanërisht e rëndë, menjëherë pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, kur propaganda komuniste mbi luftën e bënte akoma më të rëndë një akuzë të tillë, ku flitej për bashkëpunim me armiqtë fashistë. Pra, inxhinier Petraq Qafoku, ishte një rrezik potencial për komunizmin dhe si i tillë duhej burgosur.
Gjithë dialogu midis Qafokut dhe hetuesit, ka një peshë të madhe antropologjike dhe nxjerr në pah një hipotezë të ngritur prej vitesh nga filozofi H. Marcuse, i cili pohonte se marksizmi sovjetik; është kthyer në një “shkencë të mënyrës së sjelljes”. Hetuesi kërkon me ngulm çdo element të “sjelljes” së inxhinier Qafokut. Jemi në një panoramë krejt të ngjashme me atë sovjetike, ku hetuesia dhe mjetet e tjera të dhunës, veprojnë ndaj intelektualëve sipas një metode “të trajtimit si fëmijë”.
Rasti i burgosjes, dënimit dhe lirimit të parakohshëm prej burgut të Peyraq Qafokut, është mjaft interesant për të evidentuar disa veçori të regjimit, që ndodhej përballë dy shtysave të forta në ushtrimin e diktaturës: nga njëra anë ishte nevoja për dhunë dhe terror, e cila ishte thirrja e përbrendshme e një regjimi diktatorial; nga ana tjetër regjimi, është i vetëdijshëm se ka nevojë edhe për lëshime në interes të pushtetit.
Antropologu gjerman H. Popitz, e shtjellon mjaft qartë këtë veti antropologjike të përdorimit të dhunës nga regjimet diktatoriale, në librin e tij ‘Phänomene der Macht’, ku nënvizon faktin se hapi i parë i ushtrimit të pushtetit, është pikërisht përdorimi i dhunës, ndërkohë që në një hap të mëtejshëm, regjimi përdor instrumentalizimin: kërcënon dhe njëherazi bën lëshime sipas nevojës, për të mbajtur pushtetin.
Inxhinier Qafoku dhe mjaft profesionistë të tjerë që janë të domosdoshëm për arsye teknike për regjimin, për shkak të përgatitjes së tyre profesionale, i nënshtrohen dhunës, pasi ata duhet të kuptojnë se nuk janë të lirë dhe nuk duhet të kenë asnjë pretendim për pushtet. Vetë natyra e personave të përgatitur profesionalisht, i bën ata të rrezikshëm për pushtetet diktatoriale, sidomos kur këto të fundit udhëhiqen nga persona mediokër dhe në të shumtën e rasteve, nga injorantë. Dëshmitë nga familjarë e të afërm të inxhinier Qafokut, na sjellin mjaft rrëfime, se si ai është kërcënuar disa herë me vdekje, sidomos përgjatë periudhës së hetuesisë. Antropologjikisht, kërcënimi me vdekje, është më i rëndi e më ekstremi dhe nëpërmjet tij, regjimi kërkon bindjen e verbër dhe absolute, nga ana e të persekutuarit. Kërcënimi me aktin e vrasjes, luan rolin e simbolit antropologjik të fitores absolute të regjimit, mbi të persekutuarin e tronditur.
Akt-akuza vazhdon me hipotezën e bashkëpunimit me inxhinierë të huaj që ndodheshin në Shqipëri, për shkak të rrethanave të punës për rimëkëmbjen e ekonomisë së shkatërruar nga lufta dhe për shkak të trashëgimisë së një prapambetjeje të theksuar, kundrejt ekonomive europiane të asaj kohe. Pra, “armiqve të huaj”, u bashkohet edhe “armiku i brendshëm”, e sabotatori inxhinier Qafoku i cili:
“Ka patur lidhje me elementë reaksionar, të arratisur politik jashtë shtetit, n’Itali i kanë dhënë letra dhe lidhje për elementë reaksionar të vendit t’onë. Ka patur lidhje me Ing. Taraskonin (Italian) dhe me Prof. Zuber Stanislav, i cili është nxitur nga këta dhe ka sjellur pengesa dhe çrregullime në punimet e kantierit të Kuçovës. Ka patur dijeni të plotë mbi organizatën agjento- sabotatore (Tekniko-Intelektuale), ku është konsultuar me Ing. Zyber Stanislav dhe Ing. Riza Alizoti. Ka bërë mbledhje me karakter politik, me elementë të ndryshëm kundërshtar që punojnë në këtë minierë dhe ka sabotuar në prodhimin e kantierit të Selenicës.
Në kantierin e Kuçovës, me gjithë përkushtimin e jashtëzakonshëm profesional, ai gjatë punës has vështirësi të mëdha, nga elementë të Sigurimit të Shtetit të cilët, e ndjekin dhe më pas, gjatë seancave gjyqësore, i ngrenë akuzat e bashkëpunimit me të ashtuquajturit “armiq e sabotatorë”, si; inxhinier Zuber Stanislav dhe inxhinier Riza Alizoti. Përballë këtyre akuzave, inxhinier Qafoku dëshmon një urtësi dhe qetësi të pashoqe. Megjithëse është i vetëdijshëm se këto akuza janë të rreme, ai e di fort mirë se për të tilla akuza, të pret dënimi me vdekje.
As torturat dhe as presioni i tmerrshëm psikologjik, nuk e thyejnë që të pohojë dëshmi të paqena. Përballë akuzës se ka marrë pjesë në grupin armik të Kuçovës, ai përgjigjet:
Përgjigje: “Nuk është e vërtetë se unë, ingj. Petraqi, të kem marrë udhëzime nga prof. Zuber Stanislava dhe ingj. Riza Alizoti, të kem organizuar rrethe kundërshtare, të kem bërë mbledhje më karakter politik kundra Pushtetit Popullor dhe të kem sabotuar në punën (prodhimet) në kantierin e Selenicës, por kam punuar sa kam mundur, për të mirën e pushtetit popullor, deri në ditën e arrestimit tim, më 18 shtator 1947.
Me gjithë pasionin djallëzor të prokurorëve e gjykatësve dhe dënimin absurd, me 10 vjet burg, të pambështetur mbi prova, regjimi ka nevojë për njohuritë e pashoqe teknike të inxhinier Qafokut. Është momenti i qëndrimit antropologjik instrumentualizues të pushtetit komunist. Përveç dhunës, pushteti përdor edhe mjete të tjera, që kanë të bëjnë me liri të përkohshme dhe të kufizuar për shkencëtarët shqiptarë. Të njëjtën strategji regjimi, përdor edhe me inxhinier Qafokun. Pas dënimit me 10 vjet burg dhe me mohimin e vazhdueshëm të akuzave nga Qafoku, organizohet një seancë tjetër gjyqësore, në dhjetor të vitit 1948, ku i dënuari shpallet i pafajshëm.
Mirëpo aventurat e persekutimit, nuk mbarojnë me këtë akt pafajësie. Ai mbahet vazhdimisht nën mbikëqyrje gjatë punës nëpër kantiere dhe qëndrimi i kuadrove partiakë ndaj tij, është tejet mosbesues. Dënimi i tij, edhe pse më vonë doli i pafajshëm, ishte si një “njollë biografike”, e pashlyeshme. Kalvari i vuajtjeve të tij, mjerisht ka ndjekur edhe familjen, bashkëshorten dhe dy djemtë. Ata kanë qenë gjatë gjithë kohës së regjimit komunist, të vrojtuar nga Sigurimi i Shtetit dhe u janë krijuar shpesh probleme me të drejtën e studimeve për në shkollën e lartë, edhe pse kishin kaluar tashmë rreth 30 vjet, nga marrja e pafajësisë.
Një element i rëndësishëm që shpreh praninë e vazhdueshme të dhunës ndaj inxhinier Qafokut, është edhe ushtrimi i ofendimit nga ana e regjimit, përgjatë kohës kur ai nuk ishte në burg. Sjell në këtë studim edhe dëshmitë e shumta ta familjarëve të Qafokut, ku kujtohen raste të shumta të ofendimit para kolektivit, apo dhënia e medaljes si “Punëtor i dalluar”, për inxhinier Qafokun. Ndonëse ekzistonte edhe medalja “Inxhinier i dalluar”, ai trajtohej si punëtor kantieri dhe jo si inxhinier. Emblematike mbetet, gjatë studimit tim, një dëshmi e një bashkëkohësi të inxhinier Qafokut: “Ai ishte i jashtëzakonshëm. Njeri me autoritet të lartë, përballë njerëzve autoritarë”!
Në këtë perspektivë, për ta kuptuar këtë dëshmi, shpjegimi i filozofes H. Arendt, është i përkryer. Në studimin e saj; ‘What is Authority’, ajo shpjegon ndryshimin ndërmjet protesta dhe auctoritas. Pikërisht në këtë ndryshim, qëndron edhe fakti që dikush (inxhinier Qafoku në rastin tonë), mund të mos ketë pushtet, por përmasa e tij e lartë morale i jep autoritet, gjë e cila mungon te regjimi, megjithëse ai e kërkon autoritetin me çdo kusht.
Në vitin 1978, kur i biri i tij Lluka Qafoku, kërkon të përgatisë dosjen për punësim, ndodh ngjarja tjetër e pabesueshme: inxhinier Qafoku, rezulton akoma në regjistrat e gjykatës, si person i dënuar. Ky fakt dëshmon hipokrizinë e shtetit dhe të gjykatave, mbi dënimin dhe mosrespektimin e procedurave të regjistrimit të pafajësisë, pasi interesi i regjimit në atë kohë, ishte vetëm lirimi i tij, me qëllim që të shfrytëzohej në kantierin e Selenicës dhe jo respektimi i së drejtës së tij si person. Duke u ndodhur përballë kësaj situate sa absurde, aq edhe ofenduese, inxhinier Qafoku, vendos t’i drejtohet drejtpërsëdrejti diktatorit Hoxha, pasi e sheh si të vetmen rrugë, që mund t’i japë zgjidhje kalvarit të pafund.
Letra drejtuar diktatorit, është me një vlerë të veçantë antropologjike dhe më kujton letrën e filozofit italian, N. Bobbio, drejtuar Musolinit në vitin 1935, mbi një arrestim të kryer nga policia politike fashiste, kundër filozofit. Kur intelektuali humbet shpresën përballë makinës së dhunshme e të shumëfishtë të regjimit, kërkon si shpresën e vetme, të drejtuarit drejtpërsëdrejti diktatorit, pasi në këtë rast, të paktën ke të bësh me një person dhe jo me një turmë të dhunshme e të shurdhër, përballë zërit të të pafajshmit.
“Shoku Enver. Ju lutem të më falni për guximin që marr t’ju drejtohem Juve personalisht, por e bëj këtë, sepse problemi që shtroj ka rëndësi shumë të madhe, për punën e jetën time. Im bir më dt. 28.3.1978, kërkoi pranë Gjykatës së Lartë, një dokument për gjendjen time gjyqësore, duke ditur se kam marrë pafajësinë, për një dënim të dhënë nga Gjykata Ushtarake e Tiranës, në drejtimin tim. …Iu lëshua një dokument, që vërtetonte se unë figuroja akoma në Regjistrin e Gjendjes Gjyqësore të Gjykatës së Lartë, si i dënuar…! U shtyva t’Ju shkruaj këtë letër, sepse unë dhe fëmijët e mi, do të mbanim për gjithë jetën pa të drejtë, njollën e tradhtarit”.
Letra shpreh gjithë dramën e inxhinier Qafokut, për pasojat që ka pasur ndër vite njolla e të dënuarit pa faj, por edhe dhimbja për të ardhmen e fëmijëve. Përcjellja e pasojave të dënimit të prindërve te fëmijët, ka qenë një tipar dallues i regjimit komunist shqiptar dhe ky rast, e nxjerr në pah mjaft qartë.
Letra ka rëndësi antropologjike edhe në për-shfaqjen e karakterit tribal të komunizmit shqiptar. Qeveria shqiptare është formalisht e organizuar në formë burokratike, por sidoqoftë i pari i vendit, diktatori, është mbi ligjin, si i tillë ai mund t’u japë zgjidhje problemeve duke tejkaluar ligjin, qoftë ky i drejtë apo i gabuar. Këtu duket edhe nuhatja kulturore e Qafokut, për t’iu drejtuar diktatorit. Ky element tribal i komunizmit shqiptar, ka shkaktuar mjaft përplasje klanesh, brenda Partisë së Punës, duke shkaktuar viktima të shumta. Preteksti i kësaj dhune ndërmjet klaneve, ka qenë përherë ideologjik, por motivet e vërteta, kanë të bëjnë me natyrën tribale të komunizmit shqiptar.
Në fakt, përgjigjja e diktatorit, vjen jo drejtpërdrejt, por nëpërmjet detyrimit të gjykatës, që të japë dëshminë e penalitetit të korrigjuar. Kjo ndodh një vit pas dërgimit të letrës, saktësisht, më datë 3 korrik të vitit 1979. Dëshmisë së mëparshme të penalitetit, i shtohet edhe një rresht mjaft i rëndësishëm: “Me vendimin nr. 328, dt. 10.12.1948, të Gjykatës së Lartë, ka marrë pafajësinë”!
Falë kësaj fjalie në fund të dëshmisë së penalitetit, fëmijët e inxhinier Qafokut, Lluka dhe Niko, mundën të vazhdonin studimet e larta, duke njohur arritje shkencore të jashtëzakonshme: Lluka duke punuar në Rrjetin Informatik të Akademisë së Shkencave në Tiranë dhe Nikoja, duke arritur majat më të larta në nivel botëror në shkencat e studimit të tokës, si pjesë e Bordit Shkencor të Agjencisë Federale të SHBA-së, për Studimin e Tokave.
Përfundime
Në regjimet komuniste në përgjithësi dhe tek ai shqiptar në veçanti, duke qenë se ky i fundit ndjek me përpikëri modelin e Bashkimit Sovjetik, në fazën e parë të ndërtimit të socializmit, shkencës dhe industrisë, u jepet rëndësi e jashtëzakonshme për zhvillimin e socializmit, pasi shkenca dhe industria, sigurojnë të ardhmen jo vetëm ekonomike, por, sipas perspektivës komuniste, edhe morale. Ky fakt përbën edhe motivin thelbësor të persekutimit të shkencëtarëve shqiptarë përgjatë komunizmit.
Në Shqipëri, për fat të keq, sikurse u lejua ndërhyrja pa mëshirë e mediokritetit masiv të masave punonjëse, në hierarkinë e domosdoshme të vendimeve në fushën e drejtësisë dhe të dijeve shoqërore e shpirtërore, ashtu u veprua për interpretimin e revolucionit tekniko-shkencor, si pronë e klasës punëtore dhe e masave punonjëse, pra: në praktikë të vlerësoheshin vetëm idetë praktike, detyrimisht të pazhvilluara dhe mediokre, primitive, të dala nga njerëzit e pashkolluar dhe të mos lejohej formimi i elitave shkencore dhe teknologjike, pasi këto ishin të papërgatitura moralisht për ndërtimin e komunizmit dhe mund ta sabotonin atë.
Kjo do të sillte moslejimin faktik të punës shkencore në grup, që realisht përbën një kusht ‘sine qua non’, për një kërkim shkencor të vërtetë. Kështu, në fakt, iu pre koka zhvillimit real shkencor dhe teknologjik të vendit dhe institucioneve që e përfaqësonin atë, sepse këto duhet të kontrolloheshin, si në nivelin e personelit që zgjidhnin, ashtu edhe nga tematikat e kërkimit nga struktura dhe njerëz krejtësisht të paaftë, për të dhënë mendim në fushat përkatëse. Kjo çoi, në fakt, në sabotimin e zhvillimit shkencor real në vend. Gjë që nuk ndodhi në këto përmasa, në vendet e tjera komuniste, ku efekti frenues i ideologjizimit të shoqërisë, u kufizua nga shteti me krijimin e strukturave të mbrojtura të shkencëtarëve dhe teknologëve, që u lejoi atyre zhvillime interesante e hera-herës të suksesshme, në fushat ku shteti kishte interes.
In addition to these facts, a specific and important weight in the interpretation of the persecution of scientists is given to the use of violence as an anthropological phenomenon. I think that the violence exercised during the regime can be classified as a “general social fact” (a concept of the French anthropologist M. Mauss), since it has had an impact on every sector of life during communism and has also greatly influenced those who have suffered violence and who have subsequently become victims of a violent mentality. An example of this assumption is the verbal violence of politicians in the post-communist period.
In this political-ideological contest, the example of engineer Qafoku's extraordinary resistance constitutes not only a very interesting case study to shed light on that dark time, but especially represents a guiding example of preserving moral and human integrity, in the face of one of the most cruel dictatorships of the 20th century./ Memorie.al
Lini një Përgjigje