FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Qemal Draçini is the prologue of the Albanian creator in the years of the communist dictatorship and the free spirit treacherously killed, or in other words the disappointment of those who believed in a new world. He was born in the city of Shkodra in 1922. In this city of culture and art, he completed his first school studies and in the years 1941–1943, he attended university studies in law in Florence. In 1945 he worked as a literature teacher in Tirana and Shkodra and later in the Ministry of Education and Culture, for new school textbooks.
Since his youth, in the early 1940s, he distinguished himself in the field of creativity and literary thought. He is known for his studies on Naim Frashëri, Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Migjeni, Gaspër Palin, Kol Mirdita, Veli Stafa, Sterjo Spasse. Qemal Draçini also stands out in his writings on several foreign authors for his originality, erudition, and sharpness of judgment and analysis.
He was arrested in 1946 and died in prison from horrific torture in 1947.
I was lucky enough to participate in the promotion of the collection of his works 'Era', which was published in Shkodra in 1995. I remember that I went to this promotion together with Professor Ramadan Sokol, who was one of Draçini's friends from his youth.
The voice of time in this book comes across as a little hoarse and sometimes clear and resonant... This is felt when browsing the monthly literary and cultural magazine "Fryma", the first issue of which was published in Shkodra in January 1944. The director of the magazine was Myzafer Pipa and the editor-in-chief and editor Qemal Draçini.
In a heavy atmosphere of Nazi occupation, trenches and blood that had engulfed not only Shkodra and Albania, but all of Europe and the world. Qemal Draçini, with the publication of the magazine, challenged the occupation, trying to bring the warm spirit of culture and art. And the 22-year-old Draçini, in the editorial of the first issue, would write: “There was a need for a tribune like ours, to open my eyes to new horizons. This connection of thoughts and judgments was seen as useful for the expression of feelings in the world of letters”.
"Fryma" is perhaps the last magazine of the free Albanian press on the eve of the establishment of the communist dictatorship.
It is no coincidence that Qemali, in the same issue, in the article “A Grist”, would invite our intellectual friends to collaborate with us without distinction to bring together new minds - the various cultural problems in the light of and under the prism of the view of modern Western civilization.” In the eight issues of the magazine “Fryma”, Draçini reveals broad culture, depth of judgment, and accurate generalizations on various problems of the literary or creative process: It is worth mentioning the article published in issue 2 “On a system of translations”, where he sets out some requirements and criteria in the translation of works of world literature and culture, the study “The poetic work of Migjen” (in issues 3 and 4), which would be the envy of any serious researcher of our great poet even today, or the article “The novel of a teacher”, on Sterjo Spasse’s “Aphrodite”.
With the publication of the magazine "Fryma", Draçini reveals his artistic credo, stated in a letter he sent to his childhood school friend Ramadan Sokoli, in December 1940: "You know better than I do that a true artist must create, create or exaggerate. A stagnant person cannot be beaten."
Remembering past sunsets...
I have not lived in Shkodra, but I am convinced that in that city the sunsets, especially those in autumn, must be a miracle. There, the rain, the winds, the scent of spring or the lightning and thunder, must be special. Because this city, perhaps like no other in Albania and beyond, has nearby mountains, gentle hills, fields, rivers, lakes, and the sea… In Draçini’s short prose, Shkodra with its strange nature occupies a central place. Nature is seen by the writer from the same perspective: from the window. The window of the house connects him with the world around him, with “the green gardens of my Shkodra beat in longing for bygone seasons”. Qemal Draçini is a master of describing nature and detail. A keen observer, with a subtle sensitivity, a flowing style, and elegant phrasing, he captures various scenes of nature, rain and wind, the beginning of spring, the rumble of thunder. Endowed with the gifts of an artist, sensitive and at times melancholic. Draçini particularly prefers autumn.
“Autumn Mornings”, “Lotvjeshte”, “Kopshtije të Shkodra s'ime” etc., written in September – October 1939, i.e. at the age of 17, masterfully capture special scenes of Shkodra nature. They captivate you with their truthfulness, make you feel the beating of Draçini’s boyish heart, his melancholic soul. The chosen lexicon also serves this function, words with a special emotional charge such as morning, morning of the black-eyed gloom, morning of the black, morning of the black hour, morning of the autumn, exhumations, thunderous sounds, thunderous rumbles, dark-eyed prepositions, seasons of the past, withered springs, finished times, crazy silhouettes, broken sounds and screams…
Rilexoj prozën e shkurtër të Qemalit dhe ngadalë, fare ngadalë zhytem përmes gërmadhave të kohës dhe një dorë e padukshme më hap një dritare nga ku vështroj “muzgjet e kalueme” të Shkodrës dhe ndjej “gjamën e bubullimave që vjen tue u langue”…
Varret e vetmuar
Në krijimtarinë e Draçinit mbizotëron grija e kohës, grija e mbyllur dhe hapësirat e gjëra të jetës shqiptare, tragjizmi karakteristik shqiptar dhe ai ballkanik. Le të ndalemi vetëm në njërin prej tregimeve, shkruar në gusht të vitit 1939. Titullohet “Ligjet e malit” dhe nuk është më shumë se një faqe. Mund të ishte edhe më i gjatë. Sepse tregimi ka shtratin e një novele apo drama…
Që në fillim, me një frazë ku ndjehet ftohtësia, vetmia e një peizazhi të gurtë, shfaqet varri. Është një vend ku fryjnë erëra dhe netëve me siguri edhe gurët nisin e tregojnë historinë e varrit të vetmuar… Draçini 17 vjeçar na fut në një atmosferë të rëndë. Personazhet lëvizin në peizazhin e thatë e të gurtë, që shtrihet mes dy katundeve pa emër. Edhe ata janë pa emër: një vajzë e re, e bukur si dielli, e hijshme si nata e pranverës, me dy sy të thellë si vetë thellësia e dritës, së parë të agimit e dy vetulla të holla si vijat e gjurmës së gjarprit dhe një djalë i pashëm. Ata e duan njëri-tjetrin dhe takohen netëve në kufirin midis dy fshatrave, ndoshta në vendin me gurë e të zhveshur. Janë të vetmet krijesa të gjalla, gjatë gjithë tregimit, që mbushin me dritë dhe ngrohin natyrën e egër dhe të gurtë… Por atë, vajzën e bukur si dielli, e vrasin.
Ndoshta e mbysin vëllezërit natën ose ia shtypin kokën me gurët e kodrës së zhveshur. Sepse nuk dëgjohej asnjë krisme arme. Vrasësit, shkruan autori i dhanë me kuptue së ndër malet tona, nuk ka vend butësia fisnike e dashunisë, pse, vetë të ashpra, ato male, nuk durojnë me rritë në gjiun e tyne bustin e paraqitun në rrahje zemrat e kreatyrave të reja. Pastaj vjen varrimi. Edhe ai i fshehtë, ndoshta natën dhe larg varrezave të katundit, sa më larg, duke mbyllur turpin. Dhe … vetëm kaq. Fundi i tregimit është tronditës: varret e vetmuar shtohen. Ata shfaqen mbi kodra të zhveshura e të thata. Përfytyroni një peisazh të thatë me varre të vetmuara që shtohen e shtohen vazhdimisht. Djaloshi 17 vjeçar që quhet Qemal Draçini, në gusht të vitit 1939, kur ka shkruar frazën e fundit të tregimit: “Pushofshi në paq viktima të pafajë të ligjeve të shkrepave! …Pushofshi në paqë, heroina fat-zeza të dashurisë bujare…”, me siguri ka rënë përmbys në dhomën e tij, duke qarë në heshtje, në vetminë e një adoleshenti.
Përtej reve...
“Përtej reve” është poezia e Lame Kodrës (Sejfulla Malëshovës), shkruar në vitin 1942. Nuk e di ku është botuar poezia dhe si është njohur me të Qemal Draçini.
Gjithashtu, nuk kam lexuar ndonjë fakt për njohje personale të tij me Lame Kodrën. E them këtë, sepse në shkrimin kritik ose më saktë në analizën që Draçini bën për poezinë “Përtej reve” të Lame Kodrës, nuk jepet asnjë fakt për takim ose njohje me të. Në këtë analizë Draçini duket se ka lexuar krijimtarinë poetike të Lame Kodrës të botuar në mërgim, në organe të ndryshme të kolonive shqiptare nëpër botë si në “Dielli”, “Bashkimi”, “Shqipëria e lirë”, etj. Kjo del që në fillim të analizës për poezinë ”Përtej reve” ku ai shkruan: “Përgjithësisht poezitë e Lame Kodrës janë vargje të vrullta, në të cilat pasqyrohet vullneti heroik i turmës shqiptare për liri”. Pra, Draçini është njohës i mirë i krijimtarisë së Lame Kodrës. Mendoj se nuk është rastësi analiza që autori i bën poezisë së Lame Kodrës. Jemi në vitet e luftës botërore, në vitet e përgjakjes së madhe të botës, të mijëra e mijëra varreve, të kampeve të përqendrimit, të egërsisë shtazarake nazi-fashiste. Edhe Shqipëria ishte përfshirë në këtë lufte. Draçini nuk është jashtë këtij realiteti. Përkundrazi, Ramadan Sokoli, në kujtimet e tij shkruan se në verën e vitit 1944 Qemalin dhe mua me disa bashkëmoshatarë, na patën lajmëruar se ishim përfshirë në listën e kampit nazist të Prishtinës, prandaj përkohësisht u fshehëm diku sa për t’i shpëtuar atij rreziku.
Analiza e thellë, depërtimi në nënshtresat kuptimore të poezisë, përqasjet në kohë duke shpalosur dramën e madhe njerëzore, e bëjnë këtë studim nga më seriozet të Draçinit. Konkluzioni në mbyllje të analizës se e bamë në një natë të qetë pushimi të 1942-ës, ndërsa mbi Atdheun tonë vinte tue u ndezë përherë ma e fuqishme e tue marrë gjithmonë përpjesëtime ma të gjana lufta çlirimtare e popullit shqiptar kundër hordhive zaptuese të fashizmit italian. “Përtej reve” asht pa dyshim poezia ma sugjestive e letërsisë sonë të re, tregon simpatinë e Draçinit për luftën çlirimtare dhe respektin për Lame Kodrën, që vite më vonë do të pësonte nga diktatura komuniste burgun dhe internimin…
Qemal Draçini vështronte përtej reve. I rritur në idealet e humanizmit, me një formim kulturor perëndimor, idealist i kulluar, shpejt parandjeu se bota e re e premtuar dhe nuk u thye, duke u bërë simbol i antikonformizmit. Në qelitë e errëta, atë e rrahën, e masakruan barbarisht për 12 muaj me radhë…
Duke lexuar kujtimet e prof. Sami Repishtit, më kanë rrëqethur përshkrimet e çasteve të fundit të Qemal Draçinit: “Nga dhoma e studentit vinin tashti të qarta gjamët e dhimbjes e zhurma që bante shtrati nga lëvizjet e tij pa pushim. Thirrte nanën i mjeri, dukej se i kërkonte të falun… Më vonë nisi të përpiqej në shtrat, të kolleje randë e të villte me aq fuqi që u lëkundte shtrati…”
The criminals, on a dark night, would take Qemal's lifeless body out of the cell. And that same night they would eliminate him, thinking that in this way they could eliminate his name and work. But they forgot that there was a legendary city called Shkodra and a memory that did not die and that was called people, they forgot that there was a mother, who, with her unquenchable longing as long as she lived, left the door and window of the house open for Qemal's spirit to enter. And Qemal's spirit truly came free, without shackles. Because the spirit cannot do this. Qemal Draçini comes to our days with his great spirit. Creativity, where he poured his troubled world, is an indicator of immortality. / Panorama
Lini një Përgjigje