FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Strange how life goes downhill. While you are good and beautiful, in the blink of an eye, you find yourself in exile. Moreover, realizing that you only knew the facade of life, where the reality beyond the "Block" spoke the language of scarcity and misery. But ironically, you can land with these 'surprises', which the Party took care not to miss, like many absurdities of that time. Therefore, the fate of Kozeta Mamaqi, the daughter of Dashnor Mamaqi, the former editor-in-chief of the newspaper "Zëri i Populli" and the Secretary of the Party of Tirana, who suddenly became an "enemy", had no way of passing through the sieve of the regime. However, before the "black days" of exile came, the life of Cosette, who followed the journalism course, had been among all the good ones, not at all worthy of an approach with Cosette, Hygoi's character.
Perhaps, the similarities would come years later, just when the mind did not expect it. A toddler filled with toys and childish curiosities. Further a carefree adolescence. It is easy for him to talk about those years, but even the destruction in Selenica of Vlora and the divorce did not stop his humor even when there was nothing to laugh about. Despite many sufferings, she claims that she found the strength to walk with her head up.
Journalist, then "lopathologist", teacher for a year and journalist again, Kozeta says that she has enjoyed all three professions. She even defines her relationship with the shovel with love, as the only tool that eased her existence. Beyond the vicissitudes, the daughter of Dashnor Mamaqi, talks at length about the close relationship with her father, the conversations she shared with him, in the correspondence from the time of Moscow, to the cold cells of the prison...!
Ms. Kozeta, they say that childhood is one of the most important periods of life and affects in particular the formation of a person's character, what do you remember from it?
There was a time when religious holidays were allowed. They went to the church to see when those girls in long dresses, down to the bottom of their feet, were baptized. Then they kissed all those icons, it seemed to us that who knows where we had gone. While in the mosque, we only confused the shoes. Although our opportunities were few, it was a childhood full of games.
However, I also engaged in various activities, such as piano, recitations and various sports, without knowing that these activities would prepare me for the difficult years that would come later. As a child, I studied piano, at the House of Pioneers, with Mrs. Bace, who was a very beautiful woman. She was different from other women. Every time we had a break, she took out a mirror and painted herself, which was rare back then. I still remember her model so modern for the time.
How have the relations with your father, Dashnor Mamaqin, been during these years?
Until the age of 6, I had the closest relationship with my grandmother, since my father at that time went to study in the Soviet Union. I missed him a lot. He communicated through letters, where lines were written specifically for each of us children, a habit he kept even when he was put in prison. I idolized him, as I always saw him with a book in his hand. He was serious, unlike mom, who had a smiling and cheerful nature.
He nurtured their love for the book?
Father wanted us to read and have culture. He had a very large library, because every time he came from the Soviet Union, he brought more endless books than material goods. However, he also inherited this culture from his father, who has 5 books in the National Library, and even went everywhere in Albania and distributed them. The "Drita" newspaper of that time wrote about him, but I did not know him, as he died at a young age.
What impressed me about these publications was the sensitivity. At the end of the books, the name of anyone who had contributed with fr was written. gold. The dedication at the head of them was made to the King, Ahmet Zogu. Grandfather also had a cafe named after Omar Kahjam, where the men of Përmet gathered and discussed among themselves. Father published a volume of stories, then took up politics. Later, it was I who followed the tradition of writing.
Your father worked as the editor-in-chief of the "Voice of the People" newspaper, and then Secretary of the Party Committee of the Tirana district, years when material goods increased significantly. How was life in the former "Blok"?
Life in the "Block", according to me, was the same as beyond it. They were not much different from other people. To some extent they were similar in lifestyle. It was a different matter for the members of the Political Bureau of the APS Central Committee. We didn't have the conditions like they had, but it was a special store, where you could buy food, or industrial things. Unlike ordinary people, we had a housekeeper. But my grandmother and mother did not sit idly by. They worked all day, setting a good example for me.
Did you feel privileged compared to your friends?
No, because my friends at school were the same, they ate bread and butter and cheese just like me and did everything I did. The only place where the difference in lifestyle was felt, was the beach. But even there I went outside the hermetic "Block", to have fun with my company.
You could feel the difference on the beach because you had a sailor at your disposal to teach you how to swim, a doctor who measured the temperature of the water, if the water was cold, they wouldn't let you in. We had ballet teachers, children's movies in the morning and an adult schedule that we would sneak into. It was felt there, while in Tirana, I did not feel the privileges. I did nothing less or more than others.
Thatë që babain e keni pasur model. Si vijoi marrëdhënia juaj me kalimin e viteve? Ishte autoritar?
Jo, përkundrazi, ishte shumë i qetë dhe i ëmbël. Më thërriste me përkëdheli “puçi i babit”. Më vonë të tërë më thërrisnin Kozi, ai më thërriste; Xeti. Kur vinte puna për të më mbushur mendjen për të ardhmen time, paraqiste një mijë argumente. Për zgjedhjen e shkollës së lartë dhe më tej, jam konsultuar me të, pasi po të ishte për mua, do të kisha zgjedhur mjekësinë. Ishte ai që më shtyu të studioja gjuhë-letërsi. Më pas mbarova dhe kursin dy-vjeçar për Gazetari.
A konsultohej me ju për problemet e punës?
Nuk i sillte kurrë në shtëpi problemet e punës, përveçse njëherë, më zgjodhi mua për t’u rrëfyer, mbi një libër të Bilal Xhaferrit. Ishte shumë i prekur. Më tregoi se një djalë i ri, i kishte dhënë një libër për Skënderbeun, libër që sipas tij, ishte një ndër më të bukurit që kishte lexuar. Me sytë e përhumbur, gjatë rrëfimit vijoi të më thoshte, se djali kishte vullnet të hekurt, shtronte rrugët dhe kur mundej të merrte ndonjë ditë leje, shkonte vend më vend, për të mbledhur gojëdhëna, materiale rreth Skënderbeut.
I mbeti peng, pasi e parashikonte që ai libër, nuk do të botohej kurrë. Dhe ashtu ndodhi. Keqardhja e babait, ishte aq e madhe, sa nuk iu shqitën nga kujtesa për shumë vite, thonjtë e tij të zinj nga sera e asfaltit. Ishte hera e parë dhe e fundit, që mu rrëfye çiltërsisht. Më pas jeta jonë mori tatëpjetën.
Si u zbulua realiteti i përtej “Bllokut” për ju?
Kisha disa vjet që punoja gazetare dhe kisha udhëtuar në vende të ndryshme. Por vetëm kur u internova, e kuptova se gjithë ajo që njihja dhe aq sa kisha parë, kishte qenë fasadë, pasi varfëria qe e skajshme. Nuk mundesha ta kuptoja nga kronikat e asaj kohe, që paracaktoheshin nga Komiteti i Partisë. Atë kohë botova dhe vëllimin tim me tregime e skica, kuptohet brenda kornizave të realizmit socialist, pasi indoktrinimi, ishte i jashtëzakonshëm. Nuk e kisha njohur jetën dhe vetëm duke e prekur nga afër, e kuptova realitetin.
Si i kujtoni çastet kur morët lajmin, se familja juaj ishte shpallur “armike e popullit”?
Ndërkohë që babain tim e kishin arrestuar dhe futur në burg, erdhi një lajmërim, që duhet të paraqitesha në Këshillin Popullor të lagjes. Aty u shkëmbeva me shokun e babait, gazetarin Jusuf Alibali. Ai më mbylli sytë, më dha të kuptoja që mori fund çdo gjë. Kur shkova aty, me thanë se nesër do të largohesha nga Tirana. Asokohe i kisha të dy fëmijët.
Më morën ditën me një kamion të madh, lagjja ngarkoi plaçkat. Më pas shumë nga plaçkat, i sekuestruan në Selenicë. Mbaj mend se bëra nja dy dredhi, për të shpëtuar bibliotekën. Mumrin e librave që duhej të sekuestronin, e mbusha me libra didaktikë, ndërsa librat e rëndësishëm, i shpëtova.
Pasi na bënë një xhiro nëpër Tiranë, për të parë populli “armiqtë”, na mbuluan kamionin, pa e ditur se ku do të shkonim. Madje mbaj mend se atë ditë, djali i vogël, ka qenë me temperaturë 39 e gjysmë, mezi ma morën në kabinë brenda. Ndërsa, unë me djalin e madh, ishim ulur mbi tendën e kamionit dhe as 40 pont larg meje, ishte një polic me automatik.
Na ndaluan para shtëpisë, ku prisnin gjyshja, mamaja, vëllai dhe motra. Ata kishin mbërritur pak muaj para meje dhe ishin sistemuar në shtëpinë që na kishin caktuar. Aty mora vesh që gjendesha në Selenicë të Vlorës. Ishim momente tejet të vështira, por të paktën kisha familjen pranë. Mbaj mend se nuk kishte vend ku të lije plaçkat. Një pjesë i shitëm për të mbijetuar, të tjerat u kalbën në oborr.
Pas një jete me të gjitha të mirat, si e përballuat degdisjen tuaj në Selenicë? Sa e vështirë ishte të pranonit se tanimë gjithë privilegjet, nuk ishin veçse pjesë e së kaluarës?
Fillimisht, gati nuk më besohej. Mbaja shpresa aq të mëdha, sa më dukej internimi ynë dhe burgimi i babait, i padrejtë. Nuk isha ende e kthjellët, për atë çka më kishte ngjarë. Nuk filloja punën, ngase më kishin mohuar të drejtën e profesionit. Kur u mbaruan gjithë përpjekjet dhe ëndrrat e mia me sy hapur, pas një muaji, u ktheva “me këmbë në tokë”, fillova punë ku më çuan. Nuk kisha rrugë tjetër, veçse të përshtatesha. Dhe ashtu bëra.
Më dhanë lopatën, belin e kazmën. Ne të deklasuarve, na mbeteshin punët më të rënda në bujqësi. Ditën e parë në punë, shkova me një palë këpucë me porosi, me qafa leshi, që më ngelën në baltë. Ditën tjetër, vesha çizmet e llastikut pulla-pulla, teksa këmbët e mia përditë rrinin të fishkura nga lagështia. Për të mos folur për pantallonat me arna, për të cilat mamaja ime, ishte bërë specialiste. Ishin vite të gjatë e tejet të vështirë, por arrita të rezistoja falë forcës e shpresës. Sot pyes veten se ku e kam gjetur atë forcë.
Megjithëse më janë shfaqur shumë sëmundje, sërish nuk ndjehem e dobët. Megjithatë, ka pasur momente që i kujtoj me nostalgji edhe mes gjithë atyre rraskapitjeve dhe apelit të detyrueshëm. Ose më mirë, arrija të isha optimiste dhe aty ku nuk kishte vend. Shkoja e para në punë dhe bëja normën çdo ditë. Për më tepër u specializova si “lopatologe”. Aq shumë u dashurova pas lopatës sime, sa edhe kur mbaronim punën, nuk e fshihja si punëtorët e tjerë nëpër parcela, por e mbaja gjithnjë mbi supe. Ai mjet pune, në dukje aq i thjeshtë, ma bëri ekzistencën më të lehtë.
Po vendasit, si silleshin karshi jush?
Në fillim ishin të egër. Të ngacmonin pasi ishim ndryshe nga ata, të mbytur deri në fyt nga varfëria, padituria. Na paragjykonin në çdo detaj, për më tepër unë dhe familja sado të rënë moralisht, vinim nga një tjetër mentalitet, nga kryeqyteti, mes gjithë të mirave. Pikërisht kjo nuk shihej mirë prej tyre. Por kur morëm edhe në hijen e tyre, me pantallona gjithë arna dhe hanin fasule si ata, atëherë sikur na harruan.
Deshën, s’deshën, u afruan edhe ata me “armiqtë”, por kuptohet me rezerva. Më kujtohet që një mëngjes na kishte mbaruar buka në shtëpi dhe nuk kisha për të marrë me vete në punë. U nisa te mensa e punëtorëve të minierës, ku para meje, prisnin njerëz të tjerë. Kur më erdhi radha, shitësi më tha se buka kishte mbaruar, megjithëse kishte akoma…!
Cili ishte momenti më i vështirë që kujtoni në ato vite internimi?
Përveçse u internova, partia i dha urdhër tim shoqi, të divorcohej nga unë. Në fund të fundit, kushdo në vend të tij, do të kishte vepruar njësoj. Por kjo nuk ishte gjëma më e madhe, ajo erdhi më pas. Kam bërë gjashtë seanca gjyqësore, për ndarjen e fëmijëve. Në fillim m’i dhanë dy djemtë, më pas vendimi i Gjykatës së Vlorës, vendosi që ata të jetonin me të atin.
Momenti më i keq në jetën time, ishte kur erdhën t’i merrnin me forca djemtë, ndërsa mua më kishte rënë të fiktë. I vetmi rast kur e gjithë Selenica, derdhi lot në shtëpitë e tyre. Kjo ishte pjesa më e vështirë, t’i marrësh nënës fëmijën. Po ja që edhe ndarjet, i vendoste Partia. Më vonë mora vesh se ish-bashkëshorti im, kishte qarë publikisht, pasi kishte kërkuar divorcin dhe fitoi kujdestarinë e fëmijëve.
Po me babain në burg mbanit kontakte? A kishte rënë moralisht, e shprehte në radhët që ju shkruante?
Ai ndenji dy vjet në hetuesi, në duart e hetuesit më famëkeq, por edhe pas torturave, nuk firmosi akuzën që i kishin ngarkuar. U dënua për miqësi me Beqir Ballukun dhe grupin e tij. E futën te “Grupi i Kulturës”, edhe pse nuk kishte asfare lidhje. Dy herë në muaj, na shkruante letra, ku gjithnjë theksonte se nuk kishte bërë asnjë faj.
“Mbajeni kokën lart”, shkruante gjithnjë, pa e vrarë mendjen se ato letra kontrolloheshin. Edhe në takime, i përsëriste këto këshilla. Nuk shkonte më tej, por na pohonte se nuk e kishte prekur një qime partinë. Megjithatë, edhe kjo protestë e tij, me kalimin e kohës u zbeh, bisedat u fokusuan tek familja. I ruaj të gjitha letrat.
Sa vjet qëndruat në internim?
Plot 11 vite. Kam shkuar 29-vjeç dhe u largova pas të 40-ve. Aty më ikën vitet më të bukura të jetës.
U afrova në Shijak, ku punova në rrobaqepësi, nga viti 1987, deri më 1990-ën. Më pas munda të marr të drejtën e profesionit dhe punova për një vit mësuese gjuhë-letërsie në fshatin Luz i Vogël të Kavajës. Është një ndër vitet më të nostalgjik të jetës sime. Edhe pse ngrihesha që në orën 4 të mëngjesit, për të kapur autobusin e vetëm, isha e lumtur. Me nxënësit kam qenë gjithnjë e butë dhe e dashur, aq sa një pjesë e tyre më kujtojn ende. Kur punoja në shkollë, më erdhi lajmi se kishin shkruar mbi babain tim tek “Zëri i Popullit”, duke ia rehabilituar disi figurën.
It was my faculty friend, Spiro Dede, who used to be a journalist at "Zëri i Populli" and knew my father closely, the one who wrote that article. It has been one of the most moving days, where my whole life passed before my eyes, so much so that I lost the bus and the concept of time. I have had bad times, but wherever I fell, I did not bend, but lived life as it came to me. Memory.al
Lini një Përgjigje