FLASH
Shkruar nga Dashnor Kaloçi
Exactly 35 years ago, on February 20, 1991, thousands of citizens of Tirana and from other districts across the country, who had come or were in the capital that day, after numerous efforts and clashes with police forces and special forces of the Ministry of Internal Affairs in "Skënderbej" Square, at 2:10 p.m., managed to tear down the magnificent bronze monument of the dictator Enver Hoxha and drag it, tied to an "IFA" vehicle, to the "Student City", where the hunger strike of the students of the University of Tirana continued, who were demanding from the government to remove the name of Enver Hoxha from the State University of Tirana.
This event, which caused a great stir at the time throughout the country (after being broadcast live by Albanian Radio-Television), is now quite well known, since from that time onwards, for three and a half decades, dozens of articles, shows, photo exhibitions, archival documents, film footage, books, television documentaries, etc. have been published, where eyewitnesses or protagonists of that event have given their testimonies about everything that happened there.
The toppling of the monument to dictator Enver Hoxha in Tirana had a "domino" effect, as that day, or even the next day, it sparked other rallies and protests in several cities and districts of the country, where other monuments, statues and busts of dictator Enver Hoxha were also located, such as in Durrës, Fier, Korçë, Gjirokastër, Skrapar, Poliçan, etc., but also, these events aroused numerous reactions not only from the senior leadership of the Albanian People's Army and the government of the time (who, in addition to the forces of the Ministry of Interior, had also activated special forces and military units of the Ministry of Defense), but also from many groups of fanatics of the regime and communist ideology, who, grouped in the Association of "Enver's Volunteers", rose up and organized anti-rallies, demanding the restoration of the monument to Enver Hoxha in Tirana, as well as his busts and statues, in other cities and districts of the country, where they had been removed.
As a result of these events, there were numerous physical clashes in those days, not only between the police and the angry crowds of protesters who had removed the monument, statues and busts of Enver Hoxha, but also with the "Enver Volunteers", or the students and teachers of the "Enver Hoxha" Joint High School of Officers, who organized themselves and demanded that the statue of Enver Hoxha that was in their school be placed in "Skënderbej" Square, exactly where the bronze monument had been.
Kjo gjë shkaktoi irritim të dhjetëra banorëve të kryeqytetit që kishin marrë pjesë në protestën e 20 shkurtit ku u rrëzua monumenti i Enverit në qendër të Tiranës, të cilët rrethuan Shkollën e Bashkuar, me qëllim për të penguar daljen e studentëve jashtë portave të saj dhe rivendosjen nga ana e tyre të shtatores së Enver Hoxhës.
Nga kjo përplasje, fatkeqësisht aty pati disa të vrarë dhe të plagosur, si dhe me dhjetra të arrestuar nga protestuesit në mitingjet për rrëzimin e monumentit apo shtatoreve dhe busteve të Enver Hoxhës. Po kështu, kërkesa e studentëve ushtarakë të Shkollës së Bashkuar të Oficerëve, për rivendosjne monumentit të Enverit, ngjalli reagimin e Partisë Demokratike, e cila përveç angazhimit të saj, disa ditë më pas, shpërndau një komunikatë në të gjithë Tiranën, ku ftonte të gjithë qytetarët e kryeqytetit, për të mbajtur pesë minuta heshtje, në shenjë homazhi dhe nderimi për të vrarët te Shkolla e Bashkuar.
Por të gjitha sa më sipër, përveç asaj çka u transmetua nga Radio-Televizioni Shqiptar në mesditën e 20 shkurtit 1991, ku u pasqyrua pothuaj e gjithë ngjarja e rrëzimit të monumentit në Sheshin “Skënderbej”, apo dhe ndonjë kronike të shkurtër në ditët më pas, të gjitha ngjarjet e tjera që ndodhën më pas deri në fund të shkurtit, si në Tiranë dhe në rrethe të ndryshme të vendit, apo ato në burgun e Burrelit, etj., pothuaj janë fare të panjohura.
Nisur nga ky fakt, në këtë shkrim po publikojmë dokumentet arkivore sekrete të nxjerra nga Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, (tashmë të deklasifikuara), ku me anë të komunikatave operative, janë pasqyruar pothuaj pjesa më e madhe e ngjarjeve të atyre ditëve, si dhe emrat e të gjithë të vrarëve, të plagosurve e të dhjetëra të arrestuarve, të akuzuar si pjesëmarrës në mitingjet dhe protestat për rrëzimin e monumentit, shtatoreve dhe busteve të Enver Hoxhës, si në Tiranë, ashtu dhe në rrethe të tjera të vendit. Me ndonjë përjashtim të vogël, të gjitha këto dokumente publikohen për herë të parë (dhe me faksimilet përkatëse), nga Memorie.al
KOMUNIKATA OPERATIVE SEKRETE E E MINISTRISË SË BRENDSHME E DATËS 21 SHKURT 1991, LIDHUR ME NGJARJET E NDODHURA NË 20 SHKURT Në QYTETET E DURRËSIT, FIERIT, VLORËS E KRUJËS, KU U ZHVILLUAN MITINGJE PËR HEQJEN E BUSTEVE TË ENVER HOXHËS
REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET
MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar Nr.1
DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 2i.2.1991
KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 42
TIRANË
– Më datën 20.2.1991, u ndalua Krenar Shefik Aliu, vjeç 26, puëntor, për arsye se ka goditur me gurë punëtorin e policisë.
DURRËSI
– Më datën 20.2.1991, të gjitha ndërmarrjet u grumbulluan në qendër të qytetit, duke hedhur parrullla. Më vonë shkuan në Port dhe hoqën bustin e Enver Hoxhës.
FIER
– Më datën 20.2.1991, gjatë veprimeve të forcave të errta për heqjen e bustit të Enver Hoxhës që u ndeshën me policinë, u plagosën dy policë.
VLORA
– Më datën 20.2.1991, u organizua një miting i paligjshëm nga disa nxënës të shkollës së mesme “Halim Xhelo”, i cili vazhdoi 1 orë.
KRUJA
– Më datën 20.2.1991, para Pallatit të Kulturës, afro 200 veta, dogjën një sasi librash që i kishin marrë në shtëpitë e tyre. Mbas dy orësh u shpërndanë.
PËRGJEGJËSI I GRUPIT TË DREJTIMIT
FLORIAN KOLANECI
KOMUNIKATA OPERATIVE SEKRETE E E MINISTRISË SË BRENDSHME E DATËS 22 SHKURT 1991, LIDHUR ME NGJARJET E NDODHURA NË RRETHIN E SKRAPARIT ME “VULLNETARËT E ENVERIT’, DHE ATO ME TË BURGOSURIT POLITIKË NË BURGUN E BURRELIT
REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET
MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar Nr.1
DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 22.2.1991
KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 43
SKRAPARI
– Më datën 21.2.1991, rreth orës 10.00, në Çorovodë, Poliçam dhe Helmës, u grumbulluan njerëz dhe kërkonin armë, duke thënë: “Duam armë të shpëtojmë mëmëdhenë”. Hidhnin parrulla kundër presidentit. Ushtarët rezervistë që u mobilizuan për t’i prurë në Tiranë me shërbim, nuk pranonin të hipnin në makina duke thënë se s’kemi kë mbrojmë”.
BURRELI
– Më datën 21.2.1991, të dënuarit e burgut të Burrelit, kanë marrë veprat e shokut Enver dhe i kanë djegur në mënyrë demonstrative në mjediset e brendshme të burgut, kanë nxjerrë jashtë personelin dhe kanë thyer tulla për të qëlluar policët e shërbimit. Kërkojnë të dalin jashtë duke thirrur: “qeveria është rrëzuar, pse na mbani brenda”!? Nga këta të burgosur ka që janë bërë listat për lirim.
PËRGJEGJESI I GRUPIT TË DREJTIMIT
MAKSIM PINCI
KOMUNIKATA OPERATIVE SEKRETE E E MINISTRISË SË BRENDSHME E DATËS 23 SHKURT 1991, LIDHUR ME NGJARJET E NDODHURA NË SHKOLLËN E BASHKUAR TË OFICERAVE “ENVER HOXHA” NË TIRANË MË DATËN 22 SHKURT, KU PATI CIVILË E POLICË TË VRARË E TË PLAGOSUR
REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET
MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar Nr.1
DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 23.2.1991
KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 44
TIRANË
– Më datën 22.2.1991, një pjesë e grupeve të errta, të armatosura iu kundërvunë forcave të rendit dhe të Shkollës së Bashkuar të Oficerave “Enver Hoxha”, ku gjetën vdekjen ushtari polic, Lulëzim Sulollari, efektiv i Repartit 326 dhe dy shetas. U plagosën 22 persona nga forcat tona dhe 13 shtetas. Pretendohet se numëri i tyre duhet të jetë më i madh. Nga forcat kundërshtare, janë ndaluar 62 persona.
– Më datën 22.2.1991, u ndalua Fatmir Brahush Meta, i cili u paraqit si antar i Partisë Demokratike dhe donte të hynte me forcë ne selinë e kësaj Partie. Në këtë kohë ai goditi policin e shërbimit.
PËRGJEGJESI I GRUPIT TË DREJTIMIT
MAKSIM PINCI
KOMUNIKATA OPERATIVE SEKRETE E E MINISTRISË SË BRENDSHME E DATËS 24 SHKURT 1991, LIDHUR ME NGJARJET E NDODHURA NË RRETHE TË NDRYSHME, KU U ARRESTUAN ME DHJETRA PERSONA SI PJESMARRËS NË RRËZIMIN E MONUMENTIT DHE BUSTEVE TË ENVER HOXHËS
REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET
MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar Nr.1
DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 24.2.1991
KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 45
RRETHET
– Prej orës 08, deri në 14.00., në rrethet Tropojë, Kukës, Pukë, Dibër, Rrëshen. Mat, Librazhd, Pogradec, Kolonjë, Lushnje, Fier, Sarandë, si dhe në qytetin e Bilishtit e të Leskovikut, u bënë mitingje në përkrahje të emrit dhe veprës së shokut Enver Hoxha. Me përjashtim të atij të Fierit, të tjerat kaluan pa incidente dhe shqetësime.
FIER
– Datë 22.2.1991, pas vendosjes së bustit të shokut Enver Hoxha, forcat destruktive kryen një kundra miting, goditën me gurë dhe armë zjarri forcat e rendit, të cilat ju përgjigjën me zjarr, nga i cili janë plagosur 6 veta: Edmond Baki Hasani, vjeç 26, Albert Bahri Dervishi, vjeç 24, Rrapi Rrapo Gjika, vjeç 24, Sami Gremi, Viron Pilo Naçi dhe Artur Stroni, pesë të parët nga forcat destruktive, ndërsa Arturi, pjesëmarrës në vendosjen e bustit, i dëmtuar me mjete të forta. Krahas tyre, janë ndaluar Sotir Nako, vjeç 56, Gëzim Myzafer Kokalari, vjeç 26, Mandi Nazif Xhafa, vjeç 27, dhe Luftar Alush Senka, vjeç 26.
– Më datën 23.2.1991, në ora 18.30, u ndalua nga Policia e Ballshit, Ylli Ramiz Isufi, vjeç 25, nga Kavaja, Sali Isuf Çela, vjeç 27, nga Kavaja, Shpëtim Galip Shehi, vjeç 27, Aleksandër Naim Pashollari, vjeç 25 nga Kavaja, dhe Spiro Vangjel Komino, shofer nga Tirana, sepse në ora 12.00 të kësaj date, në fshatin Fratar, kanë kërcënuar fshatarët, duke u thënë se kush është me Partinë dhe Enver Hoxhën, do t’i lidhim mbas makinës siç tërhoqëm Enver Hoxhën.
TIRANA
– Datë 23.2.1991, ora 21.25, nga pallati përballë hyrjes kryesore të Shkollës “Skënderbej”, është goditur dy herë me armë zjarri, në drejtim të shkollës dhe mandej tre herë me pistoletë. Datë 23.2.1991, ora 11.00, u ndalua Edmond Nasi Nano, vjeç 26 nga Tirana, Altin Rodolf Curi, vjeç 23 nga Tirana, Engjëll Beg Shalari, vjeç 24 nga Fush-Bardha, dhe Luan Elmaz Shkoza, vjeç 19 nga Tirana, sepse duke qarkullkuar me automjetin “Zis”, UP 06672, kanë kryer sjellje të padenja në shoqëri, dhe u është gjetur një krehër automatiku me fishekë, cop 30.
– On 23.2.1991, at 16.00, Hasan Osman Ballunga, aged 24, from Golemi in Durrës, was stopped. The stop was made because on 23.2.1991, in collaboration with his friends, Skënder Kadria and Altin Kulikani, they exerted pressure on the driver Engjëllush Shalari, forcing him to break the drinking water pipe of the “Enver Hoxha” Unified School.
– On 23.2.1991, at 09.00, Edmond Flatun Kumbulla, 22, was arrested because in front of the “Enver Hoxha” Unified School, he opposed and hit a police officer and left.
– On 23.2.1991, at 10:00, Sadik Ismail Buci, 29 years old, resident of the village of Shalldimat, was detained because he encountered the police on 22.2.1991 and found a piece of marble from the monument.
– On 23.2.1991, at 20:00, from an ambush organized on “5 Maji” Street, Gjin Pashk Luka, 49 years old, from Luzi i Krujës, Ndoc Tom Velaj, 21 years old, from Koreja e Krujës (this is the village of Gorre in the Krujë district, located 5 km. west of the city of Laç, which at that time was under the administration of the Krujë district. Our note, DK), Preng Gjok Sokoli, 29 years old, from Koreja e Krujës, and Lec Tom Velaj, 29 years old, from Luzi i Krujës were caught red-handed with firearms (pistols and cold weapons, knives).
– On 23.2.1991, Pelivan Tare Kapo, aged 22, from Orikumi in the Vlora district, Frederik Mihal Lula, aged 29 from Lezha, and Adem Zenel Taçi, aged 30 from Tirana, were caught red-handed with cold weapons.
– On 23.2.1991, Luigj Jak Vata, 33, from Gruda e Re, Shkodra, was arrested for insulting and hitting a police officer at the Train Station.
– On 23.2.1991, Fatmir Shefqet Bushi, 35 years old, resident of neighborhood 61, driver at the Bus Park, was arrested for participating in an illegal rally and using the bus for the rally.
Gramsci
– On 23.2.1991, citizen Viktor Xhemal Qenami, aged 23, was arrested because at 20:15, he committed unworthy behavior in society.
Korca
– On 23.2.1991, Vladimir Sefedin Kanani, aged 31, from Korça, Spiro Robert Peçi, aged 29 from Korça, Profi Pano Gjoka, aged 37, from Korça (9 convictions, 7 times), Ritvan Hasan Kulari, aged 31, from Korça, and Mikail Tonin Lika, aged 30, from Korça, were arrested because they collaborated in attacking the police, removing the bust of comrade Enver, dragging him away, and setting fire to a bookstore.
– On 23.2.1991, Kujtim Ferit Çuçka, aged 27 from Sula, Korça, and Valter Mynyr Pajo, aged 25, also from Sula, Korça, were arrested because they broke down the door of the Cultural Center of the village of Sula and took and burned the works of comrade Enver.
Pogradec
– On 23.2.1991, at 20:00, citizens were arrested; Dritan Fahri Hoxhallari, aged 17, Albert Muhamer Mançellari, aged 18, Lirim Irfan Mançellari, aged 21, all three from the city of Pogradec, because they had attacked a guard soldier of the Internal Affairs Branch while on duty./ Memorie.al
Lini një Përgjigje