FLASH
Shkruar nga Dashnor Kaloçi
The events of the spring of 1981 in Kosovo, which began at the beginning of March with protests and demonstrations by student youth and then the people of Kosovo, who rose up to demand their legal freedoms and rights, as well as the status of the republic, just as all other peoples and ethnicities that were then in the Socialist Federal Republic of Yugoslavia had and enjoyed, led by the Bosniak Cvijetin Mijatović (Chairman of the Presidency, May 1980, May 1981), as is now known, had a harsh reaction from official Belgrade. The high leadership of Serbia at that time, headed by Prime Minister Ivan Stambolic (Chairman of the Executive Council of the Socialist Republic of Serbia), on which the Autonomous Socialist Province of Kosovo depended at the time, sent armored forces there and violently suppressed those protests, not only with police forces, but also by bringing the army and tanks into the streets and squares of Pristina and other cities where those peaceful protests took place, where during all those days (March 11 - April 11, 1981), there were a total of 12 victims.
These events, which became headline news in all world media, as well as the public reaction of official Tirana, are now very well known from dozens of articles and archival documents that have been published mainly after the 1990s, but what still remains a great enigma and has not been made known to this day is; how did the leader of communist Albania, Enver Hoxha, initially react to those events, what was his first impact on what was happening in Kosovo, and what steps did official Tirana then take to come to the aid of its compatriots in the Autonomous Socialist Province of Kosovo? Did Enver Hoxha stick to what he had said in 1970, that Fadil Hoxha and the senior leadership of Kosovo were doing very well to be against Kosovo being granted the status of a Republic within the framework of the Yugoslav Federation, or had he changed his mind and his position?!
Regarding these etc., we are introduced to some archival documents located in the Central State Archives (the personal fund of Enver Halil Hoxha) which have been unknown until today and will be published for the first time and in several issues by Memorie.al. From the documents in question, it is noted that since March 4, 1981, (when the spontaneous protests of student youth in Pristina first began), until April 3, when Enver Hoxha held a working meeting with Prime Minister Mehmet Shehu and Ramiz Ali on the events in Kosovo, that is, for a month in a row, there has been complete silence and no meeting of the Political Bureau or the secretariat of the Central Committee of the Albanian People's Party has been held, that is, no reaction from the senior leadership of the Albanian People's Party and official Tirana
Likewise, what is noticeable in these documents is the panic that has seized the main leader of communist Albania, Enver Hoxha, who has been ambivalent and undecided about the stance that official Tirana should take on the events in Kosovo, so much so that in another conversation in the Party House on April 5, 1981 with "leadership comrades" (Mehmet Shehu, Adil Çarçani, Hekuran Isai, Kadri Hazbiu, Pali Miska, Spiro Koleka, Rita Marko, Pilo Peristeri, Simon Stefani and Qiriako Mihali, Nedin Hoxha and Behar Shtylla), where they went for coffee, or to play cards, billiards, etc., Enver asks them: "What do you think about the recent events in Kosovo and what should we do? Should we take a stance and be concerned, or not?" Likewise, during another short conversation that Enver Hoxha had in his office with Ramiz Ali about a month later (on May 13, 1981), he told him: "It seems to me that our subordinates should also think about the events in Kosovo and not expect them to think only about me"!
Regarding these etc., we are familiar with these archival documents which belong to the period April-June 1981, where Enver Hoxha held several conversations and meetings, both with his two closest associates (Prime Minister Mehmet Shehu and the Secretary of the Central Committee, Ramiz Alia), as well as with the Political Bureau and the Secretariat of the Central Committee, which are published for the first time and with the relevant facsimiles by Memorie.al.
Continued from the previous issue
Archival document with Enver Hoxha's conversation with members of the political bureau at the Party House in Tirana, regarding the events in Kosovo, according to notes kept by Behar Shtylla
Notes from Comrade Enver's conversation with comrades of the Political Bureau of the Central Committee of the Albanian People's Party on the recent events in Kosovo
Tonight, comrade Enver toasted at the Party house. One after another, comrades Mehmet Shehu, Adil Çarçani, Hekuran Isai, Kadri Hazbiu, Pali Miska, Spiro Koleka, Rita Marko, Pilo Peristeri, Simon Stefani and Qiriako Mihali also came. Comrade Nedin Hoxha and I were also there. After other matters, comrade Enver addressed the comrades with the question:
– Ç’mendoni për ngjarjet e fundit në Kosovë dhe ç’duhet të bëjmë ne? A duhet të mbajmë qëndrim e të shqetësohemi apo jo? Lajmet të gjithë i kemi lexuar dhe për këtë çështje duhet të vendosim. Me qenë se këtu sonte jemi pothuaj e gjithë udhëheqja, mirë është të bisedojmë.
Në fillim shoku Enver pyeti shokun Spiro, se ç’mendonte. Shoku Spiro shfaqi mendimin se duhet të shprehemi me një artikull në mbrojtje të përpjekjeve të popullit të Kosovës për të drejtat e tyre dhe kundër masave shtypëse barbare të udhëheqjes jugosllave.
Pas tij e mori fjalën shoku Adil, i cili gjithashtu u shpreh për artikull duke argumentuar se kjo është e drejtë dhe detyrë e jonë, dhe nuk është aspak ndërhyrje në punët e brendshme të Jugosllavisë.
Shoku Hekuran Isai, duke argumentuar me konjunkturat dhe interesat e Sigurimit të vendit tonë, shfaqi mendimin se mbase në këtë kohë nuk duhet dalë publikisht për këtë çështje.
Shoku Rita Marko tha se duhet të dalim me artikull, edhe populli ynë edhe populli i Kosovës, pret ç’do të thotë Partia jonë, dhe kjo do të ketë efekt pozitiv.
Shoku Kadri, me gjithë se ngjarjet në Kosovë i konsideron pozitive dhe e quan të drejtë që Partia jonë të mbajë qëndrim, mendon se mbase qëndrimi publik mund të mos shprehet menjëherë këto ditë, por të shikohet kur do të jetë më e përshtatshme.
Shoku Pali u shpreh për të dalë me artikull.
Në këtë çast, mori fjalën shoku Enver, tha se me sa duket të gjithë shokët janë të një mendjeje që duhet të mbajmë qëndrim, me përjashtim të Hekuranit që mendon se kjo duhet bërë në një kohë tjetër. Unë, vazhdoi shoku Enver, kam biseduar me Mehmetin dhe Ramizin, dhe kështu kemi vendosur, siç thatë dhe ju, që të dalim me pikëpamjen tonë për ngjarjet e fundit në Kosovë.
Shoku Enver tha se kemi menduar që të veprojmë në këtë mënyrë:
Të martën të botojmë në shtyp një lajm të zgjeruar mbi këto ngjarje, duke u mbështetur në lajmet e “Tanjugut” dhe në fjalimet e krerëve të ndryshëm të Kosovës, Serbisë e Jugosllavisë, duke cituar ato pjesë e ato karakterizime të cilat, pastaj, do të përdoren në artikull edhe si fakte edhe për t’i goditur.
Të mërkurën ose të enjten të botojmë një artikull për këto ngjarje.
Pastaj shoku Enver zhvilloi arsyet pse është e nevojshme të mbajmë qëndrim publik për këto ngjarje. Idetë kryesore që zhvilloi, shkurtimisht janë këto:
Partia dhe shteti ynë duhet të shprehin qëndrimin e tyre publikisht për këto ngjarje, sepse ne mbajmë qëndrim flakë për flakë për ngjarje të rëndësishme kudo në botë, edhe në vende të largëta. Si të heshtim atëhere për këto ngjarje që ndodhin në kufirin tonë, në Kosovë, për vëllezërit tanë?! Këtë heshtje nuk do ta kuptonte as populli ynë dhe as Kosova.
Qëndrimin e Partisë tonë për këto ngjarje e pret populli ynë brenda, e pret populli i Kosovës, e pret opinioni publik botëror; kjo duhet edhe për brenda në Jugosllavi. Të vëmë pikat mbi i, ta shikojnë mirë që të gjithë qëndrimin e drejtë, parimor, konsekuent e të palëkundur të Partisë e të Shtetit tonë.
Kjo do të jetë një përkrahje e madhe për popullin e Kosovës. Vëllezërit tanë në Kosovë do të shikojnë edhe këtë radhë se mëma Shqipëri është me ta në çdo rast të vështirë, ashtu si do të jetë kurdoherë edhe Kosova në përkrahje të Shqipërisë, ta kuptojnë edhe jugosllavët, se ne nuk lejmë të bëjnë si të duan me popullin shqiptar në Kosovë e gjetkë. Kjo ka shumë rëndësi.
Shoku Enver, duke bërë vlerësimin e ngjarjeve në Kosovë, vuri në dukje këto, me aspekte kryesore:
Ngjarjet që u zhvilluan në mars dhe ditët e para të prillit në Prishtinë e në vise të tjera të Kosovës, janë pozitive dhe kanë rëndësi të madhe. Studentët, punëtorët, populli i Kosovës luftojnë për të drejtat e tyre që u a njeh edhe Kushtetuta Jugosllave, por që në fakt u mohohen. Mbase momenti dhe rruga e zgjedhur për këtë veprim mund të mos ishin më të përshtatshmet e aktualisht, por këto i kanë gjykuar ata; ata veprojnë për një çështje të drejtë.
Me sa del, këto ngjarje nuk janë spontane. Aty ka organizim dhe jo vetëm në Prishtinë, por në gjithë Kosovën. Këto ngjarje ishin të përgatitura, dhe kjo dihesh që më parë. Ne nuk kemi gisht në këto ngjarje, qëndrimin tonë parimor në çështjen e Kosovës e dinë mirë edhe jugosllavët, pavarësisht nga aluzionet që bëhen në shtypin e në fjalimet e tyre, por natyrisht në këtë rritje të ndërgjegjes kombëtare e të frymës luftarake në Kosovë, kanë influencën e tyre politika e partisë tonë, lidhjet e ndryshme, shkëmbimet kulturore e të njerëzve tanë me Kosovën.
Udhëheqja e krahinës, ajo e Serbisë dhe e Jugosllavisë, janë vërsulur me tërbim e egërsirë të paparë kundër popullit të Kosovës, kanë marrë masa jashtëzakonisht të rënda e brutale, deri në vrasje: shtetrrethim, arrestime, bastisje e tortura, patrullim me tanke e aeroplanë. Me kaq sa dimë, pse hollësira nuk kemi, në Kosovë po ushtrohet një shtypje e egër dhe ne s’mund të heshtim.
ç. Me këtë rast, krerët e Kosovës dhe gjithë udhëheqja e Serbisë e e Jugosllavisë s’lanë akuza e poshtërsi pa thënë kundër kosovarëve, edhe Fadil Hoxha e Xhavit Nimani me shokë vollën vrer, sidomos Fadili. Këtë e bënë me dëshirë ose të detyruar, kjo pak rëndësi ka. Në televizion Xhavit Nimani kur fliste s’ngrinte kokën, kurse Fadili shfrynte me urrejtje e përpiqte grushtin në trapezë.
Ata arritën deri në shpifje të përbindshme, sikur demonstruesit kishin vënë përpara fëmijët që policia të mos qëllonte dot. Do ta themi në artikull, tha shoku Enver, se shqiptarët s’e kanë zakon këtë e nuk kanë frikë, këto i bëjnë gangsterët, por në rast se kanë qenë dhe fëmijët e shkollave, kjo vërteton se demonstratat kanë patur karakter paqësor.
Kurse pohimi i kaporionëve jugosllavë do të thotë që, po të mos kishin qenë fëmijët në demonstratat, policia do të kishte bërë masakra e, do të kish lëshuar tanket kundër demonstruesve.
Ç’probleme do të trajtohen në artikull?
Shoku Enver zhvilloi shkurtimisht temat kryesore që mendohet të trajtohen në artikull. Kryesisht do të jenë këto:
a – Politika parimore e Partisë tonë ndaj popullit jugosllav dhe Jugosllavisë si në kohën e LNÇ ashtu edhe pas çlirimit.
b- E drejta e Partisë dhe e shtetit tonë për t’u interesuar për popullsinë shqiptare të Kosovës dhe viseve të tjera, kjo është edhe detyra e jonë, – dhe kjo nuk mund të konsiderohet ndërhyrje në punët e brendshme të Jugosllavisë.
c – Ç’kërkojnë kosovarët dhe pse duallën në demonstratë: për probleme e të drejta që u a njeh kushtetuta jugosllave, por që udhëheqja jugosllave i injoron ose nuk i merr parasysh.
ç – Gjendja ekonomike e Kosovës në krahasim me krahinat dhe republikat e tjera të Jugosllavisë: diskriminim flagrant me faktet e dhëna nga vetë jugosllavët.
d – Kërkesat për liri e republikë: jo shkëputje, por brenda kushtetutës dhe të argumentuara: ç’këputje nga Serbia (fjalimi shovinist i Vidiçit) dhe republikë federale në kuadrin e Jugosllavisë.
dh – Nacionalizmi e irredentizmi: doktrina politike të njohura, dhe si duhen kuptuar ato në rastin e Kosovës. Për irredentizëm nuk mund të flasin ata që janë vetë irredentiste, etj.
e – Masat represive e shtypja e kosovarëve.
të marrin fund. Ata që mendojnë se do të trembin shqiptarët me policë e me tanke, gabojnë. Populli i Kosovës është trim e i duruar, por nuk lejon të merren nëpër këmbë të drejtat e tij.
ë – Ripohim i qëndrimit tonë në marrëdhëniet me Jugosllavinë.
– Shoku Enver informoi shokët për udhëzimet që i janë dhënë qysh dje Ambasadorit tonë në Beograd, i cili që mbrëmë ka kërkuar takim në Ministrinë e P. të Jashtme në Beograd. Ai do të thotë se ka marrë vesh nga kolegët se këta janë thirrur në MPJ e janë informuar për ngjarjet e Kosovës, kurse ai, Ambasadori i Shqipërisë, nuk është thirrur. Ai do të protestojë për këtë diskriminim. Njëkohësisht do të thotë se ka mësuar nga shtypi ngjarjet e fundit në Kosovë dhe do të kërkojë që t’u jepet fund masave shtypëse të padrejta, etj.
Të gjithë shokët u shprehën plotësisht dakord me mendimet e shokut Enver.
Comrade Enver, after an intervention by comrade Mehmet, expressed the opinion that it is not excluded that our article on the events in Kosovo will have an effect on the issue of our gold held by England and reparations from Germany, since the Western governments, as bourgeois that they are, will remember that now Albania is breaking up with Yugoslavia and may approach the Soviet Union, therefore they should take steps on the issue of gold and reparations to avoid such an approach by Albania. (Comrade Enver said this with a laugh).
The meeting continued until 8:40 p.m. When comrade Enver stood up, he said that this meeting, even though no minutes were taken, was necessary because the issue was important and we had to decide together.
NOTE: I immediately wrote these notes down after I returned from the Party house. They contain the main ideas./ Memorie.al
Lini një Përgjigje