FLASH
Shkruar nga Dashnor Kaloçi
"Shuteriq played a major role in maintaining a status in the Writers' League, where at that time he was..."/ Kadare's foreword to Kaloç's new book
By Ismail Kadare
I have known Dhimitër Shuteriqi since the early 1950s. I remember that there were two leaders of the League, they were both like bourgeois, Dhimitër Shuteriqi and Mark Ndoja. They had taken us to a café several times, me and a friend of mine, Vangjel Gjeçi, who is lost forever. Lost in the full sense of the word. So these, Dhimitër and Mark Ndoja, were the two masters of the League, two true gentlemen, and we were two young writers. We had been abroad, in Moscow, coming and going to the former Soviet Union. They liked to stay with us and we liked to stay with them. We had just published our first articles in the newspaper “Letrari i Ri”.
At that time we were bold in our thoughts and we were not afraid of them, so we did not hesitate to stay with them, on the contrary. While with Mark Ndoja I did not have the opportunity to meet again, as he suffered later and I am not clear what became of him. With Shuteriq I had the opportunity to get to know each other closely a few years later, when I went to be a journalist at "Drita", which had offices in Lidhje. We met and communicated with each other. He was on the second floor, we were on the first floor. Shuteriq was really very kind to me, he looked at me with some curiosity, since I came from another world, which was neither Eastern nor Western.
I was like a mystery to him: “How does he understand these things?!” I came from a place like the Soviet Union, which was the highest level of the entire socialist camp. There were different nationalities of writers there and we talked about different topics without being afraid of each other. I was there with Sterjo Spass. Sterjo was a real babbelok. I must say that at that time we had a lot of freedom, also because of our age, although Sterjo was 44 years old and I was only 22. I remember Shuteriq and remember him as a very serious person.
When I had what they call a conflict with Bilal Xhaferi (for the novel “Dasma”), which is actually not even worth mentioning, because it was not one, Shuteriqi managed it honestly and was very correct. It is a fact that Shuteriqi, as the president of the League of Writers and Artists of Albania, was quite kind and helped writers who had problems in their biography, but this could not be called harmful to him. People in a dictatorship endure some attacks. Their structure, mental, physical, moral, withstands them. So, these interventions did not harm Shuteriqi.
S’i thoshte njeri: “pse e ndihmoi, pse e përkrahu Dhimitri!” Nënteksti ishte se Dhimitri kishte ca ide borgjeze. Këtu qëndronte dhe roli përparimtar i tij, rol që e mbante mbi supe dhe e kuptonte. Parulla të tilla si “kështu na thotë partia” etj, nuk thoshte ai asnjëherë. Kishte një stil që merreshim vesh ne. Në fillim të vitit 1973, pra në periudhën pas Festivalit të 11 të Këngës në Radio-Televizion, kur filloi goditja ndaj njerëzve të Artit e Kulturës, në mbledhjet e gjata që u bënë në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve, në Komitetin e Partisë së Tiranës, në Komitetin Qendror të PPSH-së etj., etj., u bënë analiza dhe kritika të shumta. U sulmua edhe Dhimitër Shuteriqi.
Ai u akuzua për frymë liberale, se kishte lejuar atë situatë në Lidhje etj., etj. Ndër njerëzit që ai kishte mbështetur apo kishte përkrahur, me një fjalë shkrimtarë veprimtaria e të cilëve binte ndesh me orientimet e vijën e Partisë për Artin e Kulturën, jam përmendur e kritikuar edhe unë. Kjo gjë tashmë është e njohur dhe del qartë edhe te ky libër në mjaft dokumente arkivore të ish-Komitetit Qendror të PPSH-së etj., por dhe te dy-tre libra të tjerë, që autori i këtij libri, Dashnor Kaloçi, ka botuar para tre-katër vjetësh, ku unë jam kritikuar apo akuzuar si një njeri dhe bashkëpunëtor i ngushtë i Dhimitër Shuteriqit dhe Fadil Paçramit.
Por për hir të së vërtetës, unë në atë kohë nuk pyesja shumë për këto akuza, nuk i merrja seriozisht këto gjëra. Fare. Duket sikur po mburrem, por ashtu ka qenë e vërteta. Kisha një ide sublime për letërsinë, e cila më mbante gjallë në çdo moment. Nuk doja të dija për asnjë udhëzim që mund dhe jepte Partia, për asnjë, absolutisht! Kisha vetëm një gjë në mend, gjeja e një figure të bukur dhe, kështu, tri ditë isha i shpëtuar...! Kjo në letërsi quhet gjetje gjeniale, ku shkrimtari e kupton menjëherë kur gjen diçka të tillë, të themi të pavdekshme. Me këtë gjendje jetoja kur shkruaja dhe prisja kur të kthehej Helena nga puna, që t’ia tregoja edhe asaj.
Heqja e Dhimitrit nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve u prit natyrshëm në njëfarë mënyre nga ne, sepse në atë kohë, pra, pas Festivalit të 11 të Këngës në Radio-Televizion, kur Enver Hoxha kishte mbajtur ato fjalimet e tmerrshme në Presidiumin e Kuvendit Popullor, aparatin e Komitetit Qendror të PPSH-së etj., ndodhën ndryshime dhe ndëshkime kudo në institucionet kulturore dhe artistike me lëvizje, shkarkime, heqje nga detyra etj. Por qe fat që “çështja Shuteriqi” nuk përfundoi në mënyrë dramatike, pra me burg apo internim etj., masa që zbatoheshin në atë kohë nga ai regjim. Pra, largimi i Shuteriqit nga kreu i Lidhjes nuk bëri përshtypje të keqe, sepse ishte një gjë që pritej.
“Kostumi” i tij aq lejonte, nuk lejonte më tutje. Para se të ndodhte ajo që ndodhi, pra largimi i tij, e kujtoj Dhimitrin që kur lexonte ndonjë libër të ne shkrimtarëve të tjerë, nuk e fshihte mendimin e tij, nuk ngurronte të fliste dhe diskutonte me ne. Kështu, për shembull, kur lexoi romanin tim “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”. Ishte mjaft i komunikueshëm dhe i thoshte pa asnjë drojë mendimet e veta. Ishte shumë korrekt, nuk i fshihte gjykimet e tij. Kurse disa të tjerë në kryesinë e Lidhjes ishin hileqarë, fshatarë, tinëzarë. Kjo pasi ata nuk kishin asnjë lloj lidhjeje me letërsinë, pra, nuk ishin shkrimtarë.
Unë nuk i quaj shkrimtarë ata, por në rrethana nga më të ndryshmet, u kishte mbetur lapsi në dorë. Ndërsa Shuteriqi ishte tjetër gjë. Unë jetoja në një botë krejt tjetër, isha shumë i lirë në shpirt. Unë dhe Dritëroi ca kohë, ishim të lirë, ndaj nuk më besohet ende dhe sot se ca kohë ai u bë i tillë, pra, i ashpër. Nuk di t’i shpjegoj sulmet që bëri Dritëroi edhe ndaj meje, por e respektoja miqësinë e adoleshencës dhe të rinisë së parë, sinqeritetin e moshës. Kam dëgjuar të thuhet se Dritëroi ishte i përzgjedhuri dhe kishte punuar për të na ngrënë kokën ne! Ai nuk u vu thjesht për këtë gjë. Aty, pra, te Lidhja e Shkrimtarëve, në goditjet që u bënë në atë kohë, kishte një rol kryesor vetë Enver Hoxha, pasi punët e tij në atë të gradës apo shkallës së lartë, janë të mbuluara me mister.
Edhe Lidhja e Shkrimtarëve hynte te punët e tij intime dhe Enveri vendoste vetë se kush do të ishin krerët kryesorë të Lidhjes që nuk do të prekeshin. Pra, ky apo ai, me emra, nuk do të preken, kurse tek të tjerët të bjerë fshesa, të bëhet hataja. Duheshin larguar dhe nuk donte t’ia dinte fare se ç’do të bëhej me ta. Në vitet ’60 Shqipëria ka pasur një periudhë liberalizimi dhe Shuteriqi luajti një rol të madh në mbajtjen e një statukuoje në Lidhjen e Shkrimtarëve, që asokohe ishte e kulturuar, gjysmë dinjitoze dhe e padegraduar sikurse në ish-Bashkimin Sovjetik, ku shkrimtarët ulërinin të gjithë duke hedhur akuza ndaj njëri-tjetrit.
Dhimitër Shuteriqit i ra fati të ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, organizatës sonë më të madhe, në një kohë shumë të vështirë. Ishte një shkrimtar i formuar kur u bë kryetar, një erudit i pajisur me kulturë perëndimore. Nuk ishte e lehtë të ishe kryetar dhe të ishte me kulturë perëndimore në një vend stalinist si Shqipëria, pra, duhet kuptuar se nuk ishte e lehtë. Disa nga ne, që siç thashë pak më lart, vinim nga ish-Bashkimi Sovjetik apo nga vendet e bllokut Lindor, p.sh., unë vija nga Moska, të tjerë nga Leningradi, nga Budapesti, nga Varshava etj., kuptohet që kishim një vizion tjetër për botën.
We had indeed studied in the Eastern communist countries, but we had a kind of commitment to a region we had never been to, to the West. We now had as our president a man who had come from the West, but who was trying to adapt to this communist world. Of course, it was like a suit that fits a person tightly. It was a time when, of course, misunderstandings, misunderstandings between generations, between us, between opinions were inevitable at times.
But all of this, with Dhimitër Shuteriqi, never crossed the boundaries of culture and we all felt this deeply. We writers of that time in general had a kind of oppression over our heads. However, a large part of us felt like members of a family, which was the great family of art. Dhimitër Shuteriqi was one of the writers who helped me since my literary beginnings. I have always been grateful to him for this.
(Foreword to the book “Dhimitër S. Shuteriqi, the last renaissance man and the communist regime”, by author Dashnor Kaloçi, “Mediaprint” Publishing House)
Lini një Përgjigje