FLASH
Shkruar nga Emin Azemi
In a region that is rapidly reconfiguring itself in light of new global challenges, the implementation of a Pan-Albanian Platform is no longer an option, but a prerequisite for strategic survival. The time of folkloric rhetoric and failures caused by political egos must be left in the past. By building pragmatic, permanent institutions based on the most successful European models, Albanians can turn their interdependence into real strength. Functional integration between Tirana, Pristina and other centers in the region does not hinder or replace our journey towards the European family. On the contrary, it factors us geopolitically and prepares us to be part of it.
In the conditions of a new geopolitical fragmentation in the Balkans, Albanians cannot respond to the challenges of the time through isolated policies or folkloric patriotism. Today, we need an urgent transition towards an intelligent sovereignty, where Albania and Kosovo would maintain state independence, but would accept their strategic interdependence. This coordination cannot be achieved through declarations, but through a functional integration and legislative harmonization, creating a common economic space according to the most successful European models. In this line, official Tirana must offer a diplomatic umbrella for all Albanians in the region, while Pristina should serve as a pillar for a common security architecture. Only through an institutional synergy that brings to life a pan-Albanian agenda and in the spirit of Euro-Atlantic processes, can a true regional factorization of Albanians be achieved, guaranteeing development, stability and a unique voice in the international arena.
To build a coordination platform, we must understand that the Albanian factor in the Balkans today operates within three completely different legal and social frameworks: The Reality of Sovereign States (Albania and Kosovo). This reality represents the core of Albanian political decision-making, but suffers from the asymmetry of international status. Albania, although a NATO member state, globally recognized, with a primary focus on EU integration, often displays paternalistic tendencies towards other Albanians in the region, while Kosovo, although a state with sovereignty contested by Serbia, without universal recognition (it is absent in the UN) and under constant international monitoring, has a primary focus on the consolidation of statehood and security. And all these processes are followed by a paradox: These different priorities (the rapid integration of Tirana vs. the sovereign survival of Pristina) often create incompatible diplomatic agendas.
On the other hand, we have the reality of constitutional participation (North Macedonia and Montenegro). In this reality, Albanians are not state-forming on paper, but are key factors for the stability of the states where they live. In Macedonia and North Macedonia, Albanians have improved their status through the Ohrid Agreement, being an integral part of the government, but they face the risk of internal party fragmentation and their use as electoral "assets" by official Skopje.
Meanwhile, in Montenegro, Albanians function as an integrated national minority, often as a "lightweight" in the fragile political balance between pro-Western and pro-Serbian/Russian forces.
Consequently, in both countries, the lack of a strategy from Tirana and Pristina leaves these Albanians to navigate murky local political waters alone.
In the Albanian space, we have another reality, which is related to discrimination and survival in the Presevo Valley. This is the most critical and neglected reality of the pan-Albanian space. There, Serbia implements a silent strategy of administrative cleansing, erasing the addresses of Albanians in Medveđa, Bujanovac and Presevo to reduce their number on paper.
As if this were not enough, in the Presevo Valley we have a worrying disunity among Albanian political forces. Due to local divisions and the lack of a unified list (which had to be imposed by Tirana and Pristina), Albanians often lose their voice in the Serbian Parliament. As a result, this region is treated as a military security zone by Belgrade, blocking economic investments and encouraging the mass emigration of Albanian youth.
The anatomy of the failures so far is due to the personalization (read: protagonism) of politics and the ego of ideas. For a long time, Albanian politics has been guided not by long-term state strategies, but by personal relationships between prime ministers or leaders of the moment. This has led to the national issue being instrumentalized for internal electoral consumption, while agreements are signed for media effects during campaigns and forgotten immediately after the voting closes.
According to past experiences, it has happened that decisions of national strategic importance are blocked because leaders refuse to communicate or cancel meetings due to tactical disagreements.
Joint meetings between the Governments of Albania and Kosovo have produced hundreds of memoranda, but no penalizing mechanism for their non-implementation. This is because there is no permanent administrative body or secretariat that follows up step by step on the implementation of agreements on the ground. Therefore, after the euphoria of the cameras fades, the ministerial bureaucracies of both states restore customs, tariff and administrative barriers.
Në mes të Shqipërisë dhe Kosovës ka divergjenca strategjike në politikën e jashtme. Tirana dhe Prishtina shpesh dështojnë të ulen dhe të koordinojnë hapat përpara se të shpallin pozicione publike për nismat rajonale (siç tregoi përplasja publike për "Ballkanin e Hapur"), por pa hezitim shndërrohen në satelitë të ndikimeve të jashtme. Pa një agjendë unike mbarëshqiptare, qendrat tona politike përshtaten individualisht ndaj kërkesave të ndërkombëtarëve, duke krijuar asimetri dhe zëra kakofonikë në Uashington, Bruksel e Berlin.
Që paradoksi të jetë edhe më i madh, të gjitha këto çarje dhe divergjenca kanë prodhuar njëfarë proteksionizmi ekonomik me derivate të luftërave tregtare, kun ë pah kanëm dalur interesat e oligarkive lokale. Barrierat jotarifore (bllokimet e patateve, qumështit, ilaçit apo çimentos) shpesh nxiten nga grupe të ngushta interesi dhe monopole biznesi në Shqipëri dhe Kosovë, të cilat mbrohen nga politikanët lokalë.
Vendosja e tarifave të ndryshme, përfshi edhe taksën në Rrugën e Kombit pa asnjë konsultim paraprak, dëshmoi se interesat e arkës së njërit shtet u vendosën mbi interesin e integrimit ekonomik dhe lëvizjes së lirë të qytetarëve.
Shqiptarët janë ndër kombet me diasporë më të fuqishme në Evropë, por ajo funksionon e ndarë sipas linjave partiake ose krahinore (shoqata të Kosovës, shoqata të Shqipërisë). Është e pashpegueshme se si Shqipëria dhe Kosova nuk i kanë bashkuar kurrë fondet e tyre për të krijuar institute apo shkolla të unifikuara në mërgatë, duke çuar në humbjen e ngadalshme të gjuhës dhe identitetit te gjeneratat e reja.
Shqiptarët edhe pse nuk po mund të gjejnë një fushë të përshtatshme bashkërendimi, ata megjithatë nuk e kanë vështirë të gjejnë modele krahasuese. Evropa ofron formula të provuara se si shtete me interesa të ndryshme ose popuj të ndarë mund të krijojnë mekanizma të fuqishëm bashkërendimi.
Ka disa modele, por kësj radhe po marrim tre modele kryesore që vlejnë si referencë për hapësirën mbarëshqiptare: Modeli i Bashkëpunimit Pragmatik: Këshilli Nordik (Nordic Council), i krijuar në vitin 1952, ky këshill mbledh Danimarkën, Islandën, Norvegjinë, Suedinë dhe Finlandën dhe si qëllim final ka ruajtjen e sovranitetit. Shtetet nordike kanë politika të ndryshme të jashtme (p.sh., Norvegjia dhe Islanda nuk janë në BE, ndërsa Suedia, Finlanda dhe Danimarka po). Kjo tregon se asimetria e statusit ndërkombëtar nuk është pengesë për bashkëpunim, kurse integrimi është funksional. Pa pasur nevojë për një shtet të unifikuar, ky këshill krijoi Unionin Nordik të Pasaportave (lëvizje e lirë pa viza që nga vitet '50), një treg të përbashkët të punës dhe njohje automatike të të gjitha diplomave dhe sigurimeve shoqërore.
Ky është një mësim praktik për shqiptarët, sepse bashkëpunimi mund të ketë sukses në nivele teknike dhe ekonomike, edhe kur shtetet kanë rrugë të ndryshme të integrimit gjeopolitik.
Pastaj, kemi modelin e institucionalizimit të detyrueshëm: Traktati i Elizesë dhe i Akhenit (Aachen). Franca dhe Gjermania, pas shekujve të luftërave të përgjakshme, ndërtuan një motor të përbashkët . Sipas traktateve, qeveritë e të dyja vendeve (kryeministrat, ministrat) dhe komisionet ndërparlamentare janë të detyruara me ligj të mblidhen në afate të rregullta fikse Asnjë lider nuk mund ta anulojë mbledhjen për teke apo mospajtime personale. Dy shtetet kanë detyrim që për vendimet e mëdha të politikës së jashtme dhe të sigurisë në kuadër të BE-së dhe NATO-s të konsultohen me njëri-tjetrin përpara se të dalin me qëndrime publike.
Edhe ky model mund të jetë mësimi për shqiptarët, aq më tepër kur bashkërendimi i Tiranës dhe Prishtinës duhet të kthehet në detyrim ligjor institucional, duke e nxjerrë atë nga duart e egove të liderëve të momentit.
Është edhe një model tjetër që i përshtatet rrethanave shqiptare. Ai është modeli i kapërcimit të ndarjeve, që ndyrshe quhet Këshilli i Ministrave Veri-Jug (Irlandë). Ky organizëm u krijua pas Marrëveshjes së të Premtes së Mirë (1998) për të bashkërenduar punët mes Republikës së Irlandës dhe Irlandës së Veriut (pjesë e Britanisë së Madhe). Pa prekur kufijtë politikë, ky këshill menaxhon 12 fusha jetike të përbashkëta, si turizmi, bujqësia, mjedisi, shëndetësia dhe transporti. Madje edhe kur marrëdhëniet mes Londrës dhe Dublinit tensionohen (siç ndodhi gjatë procesit të Brexit), strukturat teknike të këtij këshilli vazhdojnë të bashkëpunojnë në terren për interesat e qytetarëve në të dyja anët.
Çka mund të mësojnë shqiptarët nga ky model? Ndërtimi i marrëdhënieve mes Kosovës, Shqipërisë dhe shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi e Luginë mund të funksionojë përmes agjencive teknike të përbashkëta, pa pasur nevojë të provokohen ekuilibrat e ndjeshëm kufitarë në Ballkan.
Për një bashkërendim më efikas në mes të shqiptarëve në rajon, nevojitet një Platformë e re mbarëshqiptare., e cila do të shtrihej në katër shtylla kryesore: Shtylla politike dhe ligjore, që do të rezultonte në një Këshill ndërparlamentar shqiptar (KNSH) dhe të një Forumi të përhershëm. Ky organizëm (sipas modelit Nordik) do të përbëhej nga delegatë të zgjedhur nga parlamentet e Shqipërisë dhe Kosovës, si dhe nga përfaqësuesit legjitimë politikë shqiptarë në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi dhe Luginën e Preshevës.
Por kjo nuk do të arrrihej pa një mekanizëm që të detyronte konsultimin paraprak. Draftimi i një traktati të ri ndërshtetëror do të detyronte Tiranën dhe Prishtinën zyrtare të harmonizojnë qëndrimet e tyre për iniciativat e mëdha rajonale dhe diplomatike përpara shpalljes së tyre publike.
Në aspektin e funksionimit administrativ, do të ishte e domosdoshme ngritja e një sekretariati teknik të përhershëm, që nënëkupton vendosjen e një zyre ekzekutive me seli në Tiranë ose Prishtinë, e udhëhequr nga profesionistë dhe ekspertë apolitikë, me detyrën e vetme: monitorimin ditor të zbatimit të marrëveshjeve të nënshkruara.
Shtylla e dytë e kësaj platforme do të ishte e shtylla ekonomike dhe Infrastrukturore, e që do të mund të quhej Agjencia e Integrimit Funksional, e cila do të merrej me krijimi i një trupe të përbashkët juridike për zgjidhjen e shpejtë të mosmarrëveshjeve biznesore mes kompanive të Shqipërisë dhe Kosovës, duke shmangur bllokimet arbitrare në kufij, njohjen automatike fitosanitare dhe doganore që do të rezultonte në krijimi i një korridori të gjelbër të mirëfilltë ku certifikatat e lëshuara nga autoritetet e njërës palë pranohen pa kontrolle të dyfishta në pikën tjetër kufitare.
Kjo shtyllë do të përfshinte edhe bursën e përbashkët të energjisë dhe siguria. Zgjerimi i plotë i projektit ALPEX (bursa e përbashkët e energjisë) për të përfshirë edhe Maqedoninë e Veriut, duke garantuar pavarësi dhe siguri energjetike për mbarë faktorin shqiptar në rajon.
Shtylla arsimore, kulturore dhe e diasporës, që do të zhvillohej përmes një fondi të përbashkët financiar. Shqipëria dhe Kosova duhet të ndajnë një përqindje fikse vjetore nga GDP-ja e tyre (p.sh. 0.1%) për një fond unik kombëtar. Ky fond do të menaxhohej në mënyrë transparente për të financuar: mbarëvajtjen e shkollave dhe gjuhës shqipe në diasporë, subvencionimin e plotë të librave, kulturës dhe mediave shqip në Luginën e Preshevës dhe Mal të Zi dhe për të unifikimi sistemit arsimor. Bashkimi i plotë i kurrikulave shkollore që nga arsimi fillor deri te ai i mesëm, si dhe krijimi i një rrjeti të përbashkët të kërkimit shkencor mes akademive të shkencave në Tiranë dhe Prishtinë.
Platforma mbarëshqiptare duhet ta ketë edhe shtyllën e sigurisë dhe teknologjisë. Sulmet e shpeshta ndaj infrastrukturave digjitale qeveritare kërkojnë një grup të përbashkët ekspertësh (Task-Force) për të mbrojtur të dhënat shtetërore të Shqipërisë, Kosovës dhe institucioneve të udhëhequra nga shqiptarët në rajon.
On the other hand, a unique protocol for civil emergencies is also needed. The unification of the logistical and human capacities of the armies and emergency structures (as was successfully proven during the earthquake in Albania or the floods in Kosovo), but regulated by a permanent and rapid action protocol.
In a region that is rapidly reconfiguring in light of new global challenges, the implementation of a Pan-Albanian Platform is no longer an option, but a prerequisite for strategic survival. The time of folkloric rhetoric and failures caused by political egos must be left in the past. By building pragmatic, permanent institutions based on the most successful European models, Albanians can turn their interdependence into a real strength. Functional integration between Tirana, Pristina and other centers in the region does not hinder or replace our journey towards the European family. On the contrary, it factors us geopolitically and prepares us to be part of it. It is the duty of today's academic, social, and political elites to transform this vision into a concrete agenda for action, demonstrating state-building maturity and responsibility before history./ Pamphlet
Skopje, 31 May 2026
Lini një Përgjigje