FLASH
Shkruar nga Kastriot Kotoni Vangjel Zhapa, the philanthropist from Labova e Madhe who revived the Olympic Games, a bygone memory of 392 AD, the year when these games were destroyed by the Roman emperor...
When you write and talk about bright Albanian figures who have made a name for themselves around the world, you cannot leave without mentioning Vangjel Zhapa, the Labovite who revived the Olympic Games that had been extinguished since 392 AD and financed the construction of the Olympic complex, which is one of the wonders of Greece.
The "Zappion" Palace, built with Vangjel Zhapa's funds, is another of his gifts to the Balkans. The project was entrusted to the French architect, Bulanzhe, while the implementation to the Danish engineer, Theofil Van Hasen. Now we are in the post-Olympic climate on an international scale and obviously the whole world mentions the name of that charity on a global scale.
We Albanians, apart from Labova's associations and some of his fellow patriots, do not mention him, not even in the media, and even worse, we do not see a bust or school name and no anniversary activities for Vangjel Zhapa.
Meanwhile, Vangjeli, who left his hometown at the age of 13, never forgot to help the village where he was born. The leadership of the Olympic movement of Albania did not consider this figure, who should have an Olympic medal with his name. We hope this oblivion does not have a political and nationalist background. What is Albanian is Albanian and we have the right to raise this dignified figure of the Olympic movement on a world scale. It was not for nothing that they got into a diplomatic debate (diplomatic crisis for 20 years between the Romanian and Greek states, in order to acquire this high figure in the world. The life of this labovite, who was forced to emigrate at the age of 13, has been very difficult and at that age where the war against the Turkish invasion was immediate, he joined the army of Ali Pasha and sometimes of Kapedan Marko Boçar, but he was forced to leave the army for good from this moment until the end of his life in Romania. Coincidence made him rich, as the King of Romania, Maruz, forgave him land because Vangjeli healed his sick daughter for years. The nineteenth-century philanthropist Vangjel Zhapa stands alongside great personalities in the Balkans (Romania, Greece and Albania). The foundation named after Vangjel Zhapa, which has a name throughout Europe, should also operate in our country for the simple reason that Vangjel was born in the village of Labovë e Madhe, in Gjirokastra . His parents, Vasili and Sotira Zhapa, would be overjoyed at the birth of Vangjeli, without knowing his future. At the age of 13, he found himself in Ioannina, where he received a cultural education that greatly influenced his life. He is decorated with the silver medal with the motivation; "For the contribution given to the independence of Greece", which is also confirmed by the Foreign Minister of Greece, L. Deligeorges, in a letter dated December 31, 1890.
Vangjeli's participation in the anti-Turkish uprising caught the attention of the Turks, who arrested Sotira's mother at an advanced age and looted her house. Prominent Albanian figures, such as Sami Frashëri, Mit'hat Frashëri, Jani Vreto, Kostandin Kristoforidhi, etc., have always been proud of his name, whenever the charity was talked about and they were proud to be his compatriots. About the figure of Vangjel Zhapa, there is abundant documentation that extends to the times within two centuries in the space that exceeds the borders of the Balkans. The complex of this figure, the linguistic difficulties, the many places of Vangjeli's activity have made bibliographers to be attracted to this figure and not to take it to the end, or to study special aspects of his personality.
Romania, the country where Vangjel Zhapa stayed even longer, is the country that has better focused on his figure. This personality was commemorated with great honor in May 1971 on the occasion of the inauguration of the Sports Museum of Romania.
Në Rumani Vangjeli ka sponsorizuar ndërtimin e Teatrit të Operas së Bukureshtit. Në Labovë shtëpia e tij tre kate ende mbahet mirë e ndërtuar përpara 180 vjetësh. Këto shtëpi ishin pronë e Vasil dhe Kristo Zhapës dy vëllezërve Labovitë, përkatësisht babai dhe xhaxhai i Vangjelit. Siç thamë më lart ai u shkëput nga jeta ushtarake dhe u vendos në Rumani.
Në vitin 1831, pas 18 vjetësh rikthehet për disa ditë në vendlindje në Labovë ku çmallet me të gjithë.
Në fund të vizitës , pasi mori bekimin e nënës, me karvanët e kohës u largua për në Verias (afër Selanikut) të Maqedonisë greke e cila ishte ende nën pushtimin turk. Vangjeli përpara se të largohej për në Rumani ishte në mëdyshje ose të zgjidhte Egjyptin, sepse shumë shqiptarë aty shkonin, por zgjodhi Rumaninë e cila i kishte taksat e favorshme për bujqësinë.
Në Bukuresht mbreti vendosi të pranojë ta vizitonte vajzën Vangjel Zhapa, sepse mjekët rumunë i rekomanduan t’i prisnin këmbën vajzës së mbretit. Zhapa pasi e vizitoi, i premtoi mbretit shërimin e vajzës brenda gjashtë muajsh. Vajza pas një mjekimi intensiv u ngrit në këmbë e shëruar plotësisht. Si, shpërblim, shqiptari mori në pronësi një mulli me ujë, të cilin e kishte marrë me qira edhe sipërfaqen rreth tij. Historia e pasurimit si të Vangjelit ngjanë si nëpër legjenda, ose përralla me sheikë dhe me qilimin fluturues. Nën tokën që kish marrë dhuratë Zhapa, një shoqëri e cila bënte kërkime për naftë konstatoi se pikërisht aty kishte rezerva të mëdha nafte. Bisedimet për shitjen e tokës nuk e bindën Vangjel Zhapën dhe vendos të bëhet aksioner në atë sipërmarrje të fuqishme. Të ardhurat nga nafta e bënë për pak kohë shumë të pasur shqiptarin dhe kërkohej kudo si pajtimtarët më të kërkuar ndër të gjithë pronarët e tokave. Vangjeli filloi të blinte sipërfaqe të mëdha tokash në Fundem dhe Budest. Më pas, bleu edhe pronat e pronarëve më të mëdhenj të Rumanisë si Lluika, Kasiora dhe çiflikun Broshten. Në vitin 1834 kishte kërkuar që edhe kushëriri i tij, Kostandini, të shkonte në Rumani. Me ndihmën e tij bleu tërë sipërfaqet e tokave bujqësore. Në vitin 1860, Zhapa kishte rreth 66 çiflig me të ardhura vjetore 1500 napolona floriri secili. Më pas, pasurisë së tij i shtohen edhe fabrika e alkoolit, dhe një mulli me 12 gurë, që për nga kapaciteti i bluarjes, ishte i vetmi në Rumani. Rezidenca e shqiptarit ishte çifligu në Broshten. Ndërtesa ishte katër-kat dhe rrethohej me një mur 2 metra të lartë. I pajisur me kulla vrojtimi. Brenda mureve gjendej një livadh i madh me pemë frutore, lule të zgjedhura që e bënin ambientin rreth e rrotull më të këndshëm më të bukur. Rezidenca ruhej me një gardë shqiptarësh prej 100 personash, veshur me kostume kombëtare, fustanella dhe këmisha të bardha mëngë gjëra, që i vishnin për ditë festash bashkëpatriotët e vet të Rëzës,, Tepelenë.
Rezidenca kishte formën e një “fortese dake” e vendosur në një fushë të hapur dhe shihej nga larg. Vendqëndrimi i Zhapës, ndodhej 60 kilometra në veri të Bukureshtit. Në ndërtesën e vet Zhapa kishte bibliotekën e tij, shumë të pasur me libra që ishin në përputhje me formimin e tij iluminist. Vend të rëndësishëm në bibliotekë zinin autorët e letërsisë greko-latine, që mendohet t’i ketë blerë në Paris, në kohën që shkoi për të studiuar.
Shqiptari i emigruar Vangjel Zhapa, tashmë bamirës, kishte synime për arsimimin e vajzave me virtytet e moralit të shoqërisë moderne, pasi mesjeta i kishte lënë të ndrydhura. Zhapa bën projektet për çeljen e shkollave femërore në Kostandinopojë, Adrianopojë dhe në Labovë. Nuk mungojnë edhe ndihmat për njerëzit e varfër të Shqipërisë. Zhapa do të kujdesej nëpërmjet testamentit të tij për shkollat e Leklit, Kakakozit, Karjanit, Nivanit, Përmetit, Dhrovjanit, Delvinës, Filatit e Qeparoit. Në testament parashikohej për çdo vit fondi në ndihmë të shkollave që kapte shifrën 1200 franga ari në vit. Vangjel Zhapa ka sponsorizuar botimin e dy abetareve të gjuhës shqipe nga Naun Veqilharxhi, në Bukuresht. Po kështu ky bamirës sponsorizoi gazetën “Pellazgu”, e cila dilte në Lamia të Greqisë, nga vitet 1859-1861.
Vangjel Zhapa me çifligjet e Vllahisë, hartoi edhe një program për rilindjen e Labovës, të vendlindjes së vet. Sipas këtij programi, u ndërtua shkolla me dy nivele sipas modelit modern të kohës, së bashku me konviktin, që do të strehonte nxënësit e largët. Zhapa me shpirtin e tij human rrezatoi ndihmë edhe për të varfrit në vendlindje e më gjerë. 50 familje të varfra u trajtuan me 250 napolona floriri ndihmë vjetore, shumë vajza të varfra të vendlindjes janë martuar me fondet e Zhapës. Në Labovën e Madhe, Zhapa ndërtoi shkollën në vitin 1860, në të cilën në vitin 1921 u zhvilluan kurset e para pedagogjike nga ku u përgatitën 94 mësues për shkollat fillore të Shqipërisë. Për shtetin rumun ky bamirës vuri në dispozicion shuma të konsiderueshme parash për botimin e fjalorit të gjuhës letrare rumune. Po ashtu ai investoi një bateri topash nga më modernët për kohën, për ushtrinë rumune me vlerë 50000 napolona floriri.
Vangjel Zhapa, i cili ringjalli Lojërat olimpike kur dihet që ato ishin një kujtim i shkuar i viteve 392 të erës së re, vit kur këto lojëra u shkatërruan nga perandori romak. Pas shuarjes së këtyre lojërave u deshën 15 shekuj që të rilindte përballja sportive olimpike. Në bibliotekën e Akademisë Olimpike Ndërkombëtare ekzistojnë dokumente që vërtetojnë se një nga figurat e shquara që kontribuan në ringjalljen e Lojërave Olimpike ishte Vangjel Zhapa, filantropi nga Labova e Madhe. Megjithëse ky jetonte atëhere në Rumani, zgjodhi Greqinë për të ndërmarrë një sipërmarrje të tillë, pasi dikur këto lojëra janë organizuar në Greqinë e lashtë dhe se ajo e kishte fituar më herët pavarësinë. Në vitin 1856, krerët e qeverisë greke morën një letër nga njeriu që mbështeste materialisht Lojërat Olimpike. Letra u ishte dërguar autoriteteve të Athinës nga konsullata greke në Bukuresht. Vangjel Zhapa, merr përsipër përpara mbretit ringjalljen e Lojërave Olimpike, zhvillimin e tyre ashtu siç ishin zhvilluar në kohërat e lashta. Në fund letra kërkonte që edicioni i parë i këtyre lojërave të organizoheshin në Athinë, në vitin 1859.
Në vitin 1856, u botua në shtypin e Greqisë artikulli i madh me titull: Vangjel Zhapa, njeriu që merr përsipër të paguajë të gjitha shpenzimet për rilindjen e olimpizmit…
Vangjel Zhapa në një peticion që i dërgon mbretit Othon në vitin 1858, i shkruante atij se ia falte shtetit grek 400 aksionet që kishte në shoqërinë e Lundrimit të Rumanisë, për themelimin në Athinë të Institutit Olimpik, që do të organizonte periodikisht konkurrime sportive, duke nisur nga viti 1859. Më vonë, veç këtyre Zhapa i shtoi ofertës së tij edhe 3000 napolona floriri. Dhurata e Vangjel Zhapës u bë shkak për një dekret të veçantë mbretëror në vitin 1856, me anë të cilit dhurata pranohej. Për të krijuar kushte në mënyrë që garat të kryheshin normalisht ideoi ndërtimin e një ndërtese komplekse në qendër të Athinës. Katër vjet pas vdekjes së Zhapës (1865), grekët i dhanë lejen për ndërtimin në qendër të Athinës të stabilimentit që e pagëzuan me emrin “Zapion”, për nder të Vangjelit që dha kontribut të çmuar në rilindjen e Lojërave Olimpike. Pallati “Zapion” është një dhuratë edhe për Ballkanin, projekti i tij iu besua arkitektit francez Bulanzhe, ndërsa zbatimi inxhinierit danez Theofil Van Hansen. Punimet për ndërtimin e tij zgjatën 14 vite. Shiritin e përurimit e preu kushëriri i tij Kostandin Zhapa, i ardhur nga Rumania. Ky pallat përbëhet nga 15 salla me sipërfaqe 2500 metra katrorë. Ndërtesa është e mbushur me statuja mermeri të punuara nga artistët më të mirë të Athinës. Kjo është një vepër mahnitëse që impresionon vizitorët nga e gjithë bota. Për ndërtimin e kësaj vepre u shpenzuan 28 milionë franga ari. Me të drejtë, athinjotët e quajnë “stoli floriri” të qytetit të tyre.
While to cover the organization of exhibitions every four years, for the awarding of prizes and the golden crown that would be given to the winner and national pride, the annual rent of Vangjel Zhapa's wealth and inheritance in Romania of 12,000 gold napoleons was used. The Greek state, as a sign of honor and respect on both sides of the palace, immortalized the figures of the two Zhapa cousins with the construction of their marble monuments, located on both sides of the central entrance of this palace. Other benefactors of the Albanian race such as Apostol Arsaqi, Georges and Simon Sina, from Përmeti, Jani Banga from Korça and Jani Dhima from Himara, along with dozens of other Albanian benefactors, among whom the great Georges Averof, poured considerable sums from their treasury for the construction of public works such as the University of Athens, the National Library, the Polytechnic Academy, the Conservatory Theater, the "Arsaqi" School, museums, etc.
The question naturally arises: Who built these works? Who paid the architects, contractors, construction workers to build them?
Greek researcher Farmaqi mentioning the large number of Albanians. Among other things, he writes: "No part of the Greek land was born as charitable as EPIRUS"/ Pamphlet
Prepared by Kastriot Kotoni
Lini një Përgjigje