FLASH
Shkruar nga Lea Ypi
Të enjten, më 12 shkurt, filozofja Lea Ypi mbajti leksionin e saj inaugurues në Collège de France, ku është e ftuar në katedrën “Shpikja e Evropës përmes gjuhëve dhe kulturave”. Ajo propozoi një përgjigje ndaj mosarsyes që, sipas saj, ka përfshirë botën, duke rishqyrtuar socializmin si një “aspiratë për realizimin më të plotë të lirisë”, koncept kyç i traditës së Iluminizmit...
Jetojmë në një kohë të trazuar. Presidenti i fuqisë më të madhe ushtarake në botë i shkruan kryeministrit të një vendi aleat se, përderisa vendi i tij “ka vendosur të mos i japë Çmimin Nobel për Paqen”, ai nuk ndihet më “i detyruar të mendojë vetëm për paqen”. Një magnat i teknologjisë përdor platformën e tij për të mbështetur parti të ekstremit të djathtë që nxisin racizëm dhe dhunë ndaj emigrantëve. E-mailet e publikuara të një financieri të pasur, i akuzuar për trafikim seksual, zbulojnë një rrjet global korrupsioni, abuzimi me pushtetin dhe manipulimi të personave të cenueshëm.
A ekziston një fjalë që përmbledh këtë periudhë? Mund ta quajmë Epoka e Mosarsyes. Ajo qëndron në kundërshtim me Epokën e Arsyes – me Iluminizmin. Sipas përkufizimit të tij më të njohur, Iluminizmi nënkupton daljen e njeriut nga gjendja e varësisë për të cilën ai vetë mban përgjegjësi. Sot, kjo varësi merr forma të reja: konformizëm politik, ndikim i pakontrolluar i figurave publike në rrjetet sociale, delegim i vendimmarrjes te algoritmet.
Pse vazhdon mosarsyeja? Si mund ta rikthejmë guximin për të menduar në mënyrë të pavarur? Si alternativë propozohet ajo që quhet “socializëm moral”. Ata që ndihen të parehatshëm me termin “socializëm” mund të preferojnë “egalitarizëm liberal”, “demokraci radikale” apo një koncept tjetër të ngjashëm. Termi ka më pak rëndësi sesa përmbajtja: thelbësore është që të identifikohen të njëjtat dukuri dhe të synohet i njëjti drejtim ndryshimi.
Fjala “kapitalizëm” buron nga “kapital”. Fjala “socializëm” rrjedh nga latinishtja socius, që do të thotë “shok” ose “mik”. Morali lidhet para së gjithash me marrëdhëniet mes njerëzve. Një shoqëri që i var këto marrëdhënie nga raporti me sendet krijon një tension thelbësor. Kapitalizmi, si sistem i bazuar në pronësinë private të mjeteve të prodhimit, në kërkimin e fitimit dhe në shkëmbimin mes punës së paguar dhe kapitalit, e vë në pikëpyetje konceptin e lirisë që qëndron në qendër të traditës së Iluminizmit. “Socializmi moral” synon realizimin më të plotë të lirisë në kushtet e kapitalizmit të globalizuar.
Mjafton të shohim ekranin e telefonit për të kuptuar realitetin e sistemit ku jetojmë. Çdo aplikacion përmes të cilit komunikojmë, porosisim ushqim, lexojmë libra, dëgjojmë muzikë, udhëtojmë apo organizojmë pushime i përket një kompanie private. Edhe pajisja që i përmban këto aplikacione prodhohet nga një kompani private. Kapitalizmi strukturohet mbi pronësinë private, motivimin për fitim dhe marrëdhënien mes kapitalit dhe punës.
Reflektimi mbi “socializmin moral” lind nga përballja e dyfishtë me dështimet e socializmave shtetërorë të shekullit XX dhe me mangësitë e kapitalizmit real. Shoqëritë postkomuniste vazhdojnë të përballen me trashëgiminë e së kaluarës. Në disa demokraci liberale, ndërkohë, debati mbi socializmin zhvillohet pa një analizë të plotë të përvojës historike të socializmit shtetëror. Kjo shmangie ka kontribuar në krizën e së majtës, në rritjen e ekstremit të djathtë dhe në thellimin e ndarjeve mes Lindjes dhe Perëndimit në Evropë.
Universalizmi i domosdoshëm
Duhet të rikthejmë një analizë të shoqërisë të bazuar në arsye, në kapacitet kritik dhe në një koncept lirie që lidh projekte të ndryshme në një rrëfim të përbashkët. Iluminizmi sot përballet me kritika nga drejtime të ndryshme. E djathta e sheh mendimin kritik dhe guximin për të menduar në mënyrë të pavarur si kërcënim ndaj autoritetit. Një pjesë e së majtës postkoloniale e lidh Iluminizmin me dominimin, brutalitetin dhe paternalizmin e fuqive evropiane.
Kjo kritikë përmban elemente të vërteta. Universalizmi i Iluminizmit është përdorur shpesh për të justifikuar kolonializmin në emër të qytetërimit dhe përparimit. Intelektualë që shpallnin të drejta universale shpesh përjashtonin popujt e kolonizuar nga zbatimi i tyre. Megjithatë, duhet bërë dallimi mes instrumentalizimit të idealeve dhe thelbit moral të projektit. Lëvizjet çlirimtare përdorën gjuhën e lirisë dhe barazisë për të kërkuar zbatimin e parimeve universale edhe për veten e tyre. Problemi nuk ishte universalizmi në vetvete, por zbatimi i tij i dyfishtë dhe përjashtues.
Braktisja e universalizmit në favor të partikularizmit kulturor nuk ofron zgjidhje. Reduktimi i konflikteve globale në dallime civilizimesh pengon analizën e padrejtësive strukturore që kapërcejnë kufijtë kombëtarë. Universalizmi i nevojshëm duhet të pranojë njerëzoren e përbashkët dhe realitetin e strukturave globale që përcaktojnë kush ka akses në burime, kush mban kostot e prodhimit dhe kujt i njihet liria.
Katër shtyllat e “socializmit moral”
Së pari, kërkohet një mënyrë sa më gjithëpërfshirëse për të diagnostikuar konfliktet, duke analizuar se si kufizohet liria e veprimit në nivel global. Krizat mjedisore, rregullimi i teknologjive, dështimet e tregjeve dhe autoritarizmi politik kanë dimension ndërkombëtar dhe kërkojnë përgjigje po aq të gjera.
Së dyti, Iluminizmi përfaqëson një filozofi të krizës. Ai lindi në një periudhë përmbysjesh të mëdha dhe synoi të vendoste arsyen si themel të kritikës shoqërore. Rikthimi i këtij projekti nënkupton dallimin mes qëllimeve universale dhe interesave të veçanta.
Së treti, duhet të rikthejmë konceptin e arsyes si legjislacion universal. Duhet të shmangim si skepticizmin që paralizon besimin tek njeriu, ashtu edhe dogmatizmin që përjashton kritikën ndaj autoritetit dhe manipulimit ideologjik.
Së katërti, reflektimi duhet të zhvillohet në perspektivë paqeje. Institucionet ndërkombëtare të krijuara pas Luftës së Dytë Botërore u frymëzuan nga një frymë bashkëpunimi kozmopolit. Në kushtet e kapitalizmit global, izolimi brenda shteteve-kombe nuk mjafton. Marrëdhëniet e shfrytëzimit tejkalojnë kufijtë dhe mbështeten në ndarjen e botës në njësi konkurruese.
Një “socializëm moral” me pretendim serioz duhet të ketë shtrirje kozmopolite. Ai nuk duhet të fokusohet vetëm në garantimin e lirive brenda shteteve ekzistuese, por edhe në transformimin e strukturave globale që përcaktojnë shpërndarjen e burimeve, barrën e kostove dhe peshën reale të lirisë. Çështja nuk lidhet vetëm me mënyrën se si individët e trajtojnë njëri-tjetrin, por edhe me mënyrën se si institucionet organizohen, në mënyrë që të mos e bëjnë të pashmangshme trajtimin e tjetrit si mjet dhe jo si qëllim në vetvete. /Përshtati “Pamfleti” nga “Le Monde”
Uaaaaa shoqeria civile. 4te paafte qe e mbajne veten per te gjitheditur..
Bqs ske shoq civ, do perplasesh sa te rama sa te berisha sa te tiku apo noi tjt, siç po ndodh aktualisht
Shoqeria civile, qe ne fakt jane bijte dhe niperit e llastuar te Rames apo Berishes, nuk eshte e afte te jape zgjidhje per asgje.. Perfundon, per merzi apo per uri, ne krahet apo shalet e partive dhe korrupsionit qe mbyt Shqiperine
Shume interesante dhe me një trajtim logjik e aktual për kohën kur jetojmë, ka inetese njihen këto mendime në auditorët universitare
Uaaaaaa pu pupuuuuuu çfarë idjoteeeee . Epo se do të mbronte një vajzë nga familja gjoja e persekutuar kaq shumë për socializmin, një sistem që dështoi nuk e kam imagjinuar kurrë. Jo se jam simpatizante e kapitalizmit sepse edhe ky vetëm është i dështuar. Unë i them kësaj Ypit se as socializmi dhe as kapitalizmi nuk mund të jetojnë dhe të triumfojnë pa njëri tjetrin në një shoqëri. Se pa gërshetimin e ekonomisë së tregut me socialen nuk mund të kemi shoqëri të shëmdoshë. Kjo është rruga e vetme e ekzistencës dhe mbarëvajtjes së një shoqërie me virtyte njerëzore.
Lea Ypi nuk eshte idiote @Atdheu, por ajo di me shume se ti ekonomi dhe politike.
Lea,filozofe ,socializmi eshte vertetuar si deshtim,jo vetem ne shqiperi,por kudo tjeter.Filozofia ne te vertete eshte ashtu,por eshte utopi.Edhe mbrenda familjes kur ndahet supa ,ka pakenaqesi sepse dikujt i duket ndarja jo e drejte. Kushtetuta universiale duhet te jete sheriati islam,i pasuruar me dukurite e kohes
O idiot funksional kuptoni thelbin dhe mos flisni mbroçkulla. Lea eshte teper racionale dhe plot argumenta ne opinionin e saj. Ky lloj kapitalizmi eshte sistem qe stimulon pabarazine e theksuar midis shtresave te shoqerise , stimulon korrupsionin zyrtar dhe etjen per mbajtjen me cdo cmim te pushtetit nga gangsteret politik si Rama e Berisha. Ka nevoje per elemente te socializmit modern etj qe Lea i ka trajtuar plot vertetesi. Pse i fshehuri pas "Rokut" dhe e fshehura pas "Atdheut" nuk kane tru per te kuptuar, nuk eshte faji i Leas. Injorante mos harxhoni kohe me leximin, aq me shume mos harxhoni kohe me komentimin se jeni vemje bastarde te logjikes.