FLASH
Shkruar nga Ilir Çumani
SPAK është i zënë midis dy zjarreve: presionit të opinionit publik që kërkon të vërtetën dhe presionit politik që kërkon kontroll mbi narrativën.
Hetimi i SPAK-ut nuk mund të jetë selektiv. Katër qytetarë u vranë në bulevard dhe pas 14 vitesh vendi ka nevojë për një të vërtetë të plotë, jo për një narrativë politike.
SPAK ka rihapur dosjen e 21 janarit, por besimi publik do të rikthehet vetëm nëse thirren të gjithë aktorët e asaj dite, nga zinxhiri komandues i Gardës deri te udhëheqësit politikë të kohës. Çdo shmangie ose kufizim e kthen drejtësinë në një instrument politik dhe e lë tragjedinë si një plagë të hapur. Shqipëria ka nevojë për një hetim të ndershëm, të plotë dhe transparent, për të përcaktuar përgjegjësinë e vërtetë për vrasjen e katër qytetarëve.
Ngjarjet e 21 janarit 2011 mbeten një nga ato plagë të rënda që as shoqëria, as shteti dhe as politika nuk kanë arritur kurrë t’i mbyllin me dinjitet.
Ato orë të tensionuara e shndërruan bulevardin e Tiranës në një skenë tragjedie, ku katër qytetarë të pafajshëm humbën jetën dhe dhjetëra të tjerë u plagosën, ndërsa institucionet që supozohej të mbronin jetën u zhdukën pas mjegullës së urdhrave dhe vendimeve të paqarta me një kosto të lartë njerëzore.
Që nga ajo ditë, në vend të sqarimit, është prodhuar një re e madhe tymi politik që ka mbuluar thelbin e ngjarjes, duke e lënë të vërtetën të endet si një fantazmë midis sallave të gjyqit dhe kujtimeve të njerëzve.
Rihapja e çështjes nga SPAK është ndoshta e vetmja lëvizje institucionale që mund ta çojë vendin drejt një përgjigjeje shteruese.
Por një hetim me këtë barrë historike nuk mund të reduktohet në dëgjimin e një partie të vetme politike ose në thirrjen e një figure të izoluar të asaj kohe. Nëse synohet vërtet një proces serioz, ai duhet të jetë gjithëpërfshirës, objektiv dhe i paanshëm, me qëllimin e qartë për të ndriçuar çdo cep të errët të këtij krimi të rëndë shtetëror.
Çdo tendencë selektive do ta shndërronte kërkimin për drejtësi në një akt tjetër politik, duke minuar besimin e publikut. Hetimi duhet të përfshijë çdo individ që luajti një rol atë ditë, nga zinxhiri komandues i Gardës, deri te strukturat e policisë dhe udhëheqësit politikë të të dyja partive.
Në tre dekada pluralizëm, kemi mësuar një të vërtetë të hidhur: drejtësia e cunguar është një formë padrejtësie. Kjo është arsyeja pse shumë zëra po kërkojnë që prokuroria të thërrasë të gjithë ata që duhet të flasin, jo vetëm njerëzit që aktualisht janë nën akuzë, por edhe ata që ishin përgjegjës atëherë dhe që sot shfaqen si spektatorë të largët.
Në një rast ku katër qytetarë janë vrarë nga të shtënat me armë zjarri, çdo heshtje është një pengesë e vërtetë për zbulimin e së vërtetës. Askush nuk duhet të përjashtohet nga hetimi, as nga pyetjet, as nga përgjegjësia morale apo ligjore.
Ky është rregulli minimal i drejtësisë që Shqipëria e ka kërkuar prej vitesh dhe që nuk mund ta shmangë sot.
Është e pabesueshme se si, për 14 vjet, institucion pas institucioni ka shmangur sqarimin e zinxhirit komandues të Gardës Republikane, pikërisht aty ku qëndron misteri kryesor: kush dha urdhrin dhe kush mori përgjegjësinë për përdorimin e armëve?
Pse nuk u përdorën mjetet e përforcuara të kontrollit të turmës? Pse nuk funksionuan protokollet standarde? Pse u shkatërruan ose u manipuluan disa prova? Pse dëshmitë e autorëve të dyshuar nuk u plotësuan me deklarata nga ata që supozohej të siguronin pajtueshmërinë me rregullat?
Këto nuk janë pyetje retorike, por boshllëqe shqetësuese në zemër të një tragjedie kombëtare. Drejtësia i detyrohet shoqërisë një përgjigje të plotë, të besueshme dhe shteruese.
Politika, nga të gjitha anët, e ka përdorur 21 janarin si armë dhe mburojë. Secila palë ka ndërtuar rrëfimin e vet dhe e ka ngrirë atë si të vetmin të mundshëm. Tragjedia është transformuar në një objekt propagande, ndërsa ngjarja e vërtetë është tretur në retorikë elektorale.
Sot, kur SPAK ka hapur një mundësi të re hetimi, rreziku më i madh është ta shndërrojë këtë proces në pjesë të një loje të re politike. Pikërisht për këtë arsye, thirrja e të gjithë aktorëve të kohës është një domosdoshmëri e procesit, jo një luks procedural.
Çdo mungesë emrash, çdo kursim, çdo përzgjedhje e anshme minon besimin publik. Pa besim, drejtësia bëhet një formulë boshe.
SPAK është i zënë midis dy zjarreve: presionit të opinionit publik që kërkon të vërtetën dhe presionit politik që kërkon kontroll mbi narrativën.
Prokuroria speciale duhet të tregojë se i shërben vetëm ligjit, jo hakmarrjes politike dhe jo ekuilibrit të pushtetit të momentit.
Ngjarjet e 21 janarit janë një provë kombëtare që mat pjekurinë e institucioneve. Qytetarët nuk kërkojnë spektakël, nuk kërkojnë arrestime sensacionale, por kërkojnë të dinë se çfarë ndodhi: kush e mori vendimin, pse u qëlluan armët, pse nuk u mbrojtën jetët dhe pse shteti heshtte. Familjet e viktimave kërkojnë drejtësi dhe llogaridhënie, jo hakmarrje.
Shqipëria ka nevojë për një hetim të thellë dhe të plotë, ku askush të mos fshihet pas funksioneve aktuale dhe askush të mos gëzojë imunitet moral. Nëse kjo çështje mbyllet ndonjëherë, duhet të mbyllet vetëm në bazë të së vërtetës së plotë.
Në fund të fundit, kjo nuk është thjesht një çështje ligjore, por një çështje identiteti kombëtar: çfarë lloj vendi duam të jemi? Një vend që hesht përballë vrasjes së qytetarëve të vet, apo një vend që ka guximin të përballet me gabimet dhe të metat e veta?
Drejtësia duhet t’i thërrasë të gjithë, t’i dëgjojë të gjithë, t’i hetojë të gjithë dhe t’i sqarojë të gjithë. Përndryshe, 21 janari do të mbetet një plagë e hapur dhe shteti peng i vetvetes.
E vërteta nuk ndahet në dy pjesë: ose thuhet e gjitha, ose nuk thuhet fare. Ky vend nuk mund të përballojë një heshtje tjetër. Tani është koha që drejtësia të flasë qartë dhe e vërteta të dalë në shesh para të gjithëve.
O identitet kombëtar. Pa dyshim ai që vrau 4 vetë, qofshin militantë të rilindjes duhet dënuar për vrasje, qoftë Berish me precedent rrahjen masive në 96. Por po aq duhet dënuar Rama që nisi mish për top ata që u vranë me shpresë të madhe se dikush do vritej dhe që nuk i doli aspak keq. Ka në fizikë një ligj që quhet shkak pasojë. Pasoja nuk lind shkakun, por shkaku pasojën.