FLASH
Shkruar nga Thoma Gëllçi
Vendet më të pasura, si Japonia ose Shtetet e Bashkuara, ende nuk kanë krijuar një sistem me autoritet të pavarur politik ose ligjor. Në rastin më të mirë, inteligjenca artificiale përdoret si asistent për zyrtarët, për të analizuar dokumente, për të përgatitur raporte ose për të mbledhur të dhëna. Në Estoni, e cila shpesh përmendet si model për qeverisjen elektronike, një sistem i inteligjencës artificiale po testohet për të ndihmuar në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të vogla administrative.
Kur ishim fëmijë, shumë prej nesh e shihnim shkencën fantastiko-shkencore si një dritare magjike drejt së ardhmes. Na dukej një parashikim profetik i botës që do të vinte, ku shkrimtarë si Zhyl Verni e udhëhoqën njerëzimin me imagjinatë dhe jo me shkencë. Por më vonë, ndërsa rritemi dhe kuptojmë historinë e shpikjes, zbulojmë të vërtetën e kundërt: shkenca ishte aty e para dhe letërsia mori frymëzim prej saj. “Nautilusi” i Vernit, për shembull, nuk ishte thjesht fryt i një ëndrre, por një pasqyrim i njohurive dhe përpjekjeve të vërteta të kohës, nga Drebbeli në shekullin e 17-të deri te shpikësit e shekullit të 19-të që po ndërtonin nëndetëset e para. Letërsia, në këtë kuptim, ishte pasqyra poetike e progresit shkencor.
Kjo marrëdhënie midis imagjinatës dhe dijes është thelbësore për të kuptuar epokën tonë, ku teknologjia po ngrihet mbi themelet e fantazive të djeshme. Sot, në vend të Kapiten Nemos, kemi “Ministren Diella”, një avatar të inteligjencës artificiale, të shpallur ministre në Shqipëri. Në shikim të parë, duket si një vizion inovativ, një hap drejt një të ardhmeje që dikur vetëm shkrimtarët e guximshëm do ta imagjinonin. Por nëse shikojmë më thellë, shfaqet e njëjta ironi si në “Nautilus”: ajo që duket të jetë fantazi është shpesh thjesht një imitim sipërfaqësor i dijes reale.
Nëse e shohim me syrin e ftohtë të analizës, ka shumë të ngjarë që “ministri” i ri të jetë thjesht një sistem grafik që përdor teknologjinë ekzistuese për të sintetizuar zërin dhe videon. Kjo është një praktikë e zakonshme sot: me disa platforma komerciale mund të krijoni brenda pak minutash një figurë dixhitale që flet dhe lëviz si një njeri, duke përdorur tekste që i janë dhënë paraprakisht. Pra, më shumë sesa një inteligjencë e pavarur që kupton realitetin politik, ligjor ose ekonomik të vendit, “Diella” është, me shumë gjasa, një imitim teknik, një zë dixhital që lexon atë që i shkruhet nga kabineti ose nga një ekip komunikimi qeveritar.
Por çfarë do të duhej vërtet që një vend si Shqipëria të krijonte një inteligjencë artificiale të denjë për titullin “ministër”? Për ta kuptuar këtë, duhet të kthehemi te thelbi i inteligjencës artificiale moderne. Modelet që sot konsiderohen “gjenerata e pestë”, si ato të kompanive OpenAI, Anthropic ose Google DeepMind, janë produkte të një infrastrukture teknologjike kolosale, e cila përfshin mijëra procesorë grafikë (GPU) të fuqishëm, qendra të mëdha të dhënash, ekipe me qindra shkencëtarë, programues, avokatë dhe ekspertë sigurie, si dhe miliarda dollarë investime. Vetëm trajnimi i një modeli si GPT-4 ka kushtuar disa qindra milionë dollarë, pa përfshirë kostot e energjisë dhe mirëmbajtjes. Këto modele përdorin sasi të paimagjinueshme të dhënash, nga librat dhe ligjet deri te komunikimet njerëzore, për të krijuar një sistem që mund të gjenerojë tekst dhe ide në mënyrë koherente.
Për një vend të vogël si Shqipëria, me një Produkt të Brendshëm Bruto prej rreth 27 miliardë dollarësh, zhvillimi i një sistemi të tillë kombëtar është praktikisht i pamundur. Edhe nëse qeveria do të kishte vullnetin, ajo nuk ka infrastrukturën energjetike, serverat, burimet njerëzore apo qendrat e të dhënave të këtij niveli. Vetëm ndërtimi i një kompleksi minimal kompjuterik për të trajnuar një model modest do të kushtonte qindra miliona euro. Mbajtja e tij në funksion kërkon dhjetëra miliona euro më shumë në vit për energji, ftohje dhe inxhinierët që e mirëmbajnë atë. Për më tepër, Shqipëria nuk ka qasje në të dhëna ligjore dhe administrative të strukturuara në një formë që një sistem i tillë mund ta kuptojë dhe përdorë. Ligjet, vendimet, aktet normative dhe marrëveshjet ndërkombëtare do të duhej të dixhitalizoheshin, kategorizoheshin dhe përditësoheshin vazhdimisht. Asgjë nga këto nuk ekziston në tërësinë e saj.
Vendet më të pasura, si Japonia ose Shtetet e Bashkuara, ende nuk kanë krijuar një sistem me autoritet të pavarur politik ose ligjor. Në rastin më të mirë, inteligjenca artificiale përdoret si asistent për zyrtarët, për të analizuar dokumente, për të përgatitur raporte ose për të mbledhur të dhëna. Në Estoni, e cila shpesh përmendet si model për qeverisjen elektronike, një sistem i inteligjencës artificiale po testohet për të ndihmuar në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të vogla administrative, por çdo vendim i kalohet një gjykatësi të vërtetë. Në Danimarkë, një parti politike prezantoi "Leader Lars", një chatbot që flet me votuesit, por askush nuk e merr atë si ministër. Edhe në Japoni, ku figurat virtuale janë eksperimentuar në fushata, ato janë përdorur si një mjet komunikimi, jo si një autoritet qeveritar.
Në këtë kontekst, ideja që Shqipëria mund të ketë krijuar një “ministre” të vërtetë të inteligjencës artificiale tingëllon më shumë si marketing politik sesa si arritje shkencore. Prezantimi i Diellës para Parlamentit, i shoqëruar me muzikë, pamje dhe fjalime, është një shfaqje simbolike që synon të krijojë ndjesinë e modernitetit. Është një mënyrë për të treguar se vendi po ecën me trendet botërore të AI-së, por pa pasur ende përmbajtje reale pas fasadës digjitale. Në thelb, “ministrja” nuk drejton asgjë; ajo nuk merr vendime, nuk firmos dokumente, nuk mban përgjegjësi. Ajo është thjesht një figurë dixhitale që lexon një tekst të përgatitur nga njerëzit, pa vetëdije, pa arsyetim dhe pa ndërgjegje për fjalët që thotë.
Nëse do të kishte qenë ndryshe, do të duhej që qeveria të publikonte një raport teknik me specifikime të qarta: çfarë modeli përdor “Diella”? A është zhvilluar në Shqipëri apo është një shërbim i blerë nga jashtë? A përdor të dhëna të siguruara nga institucionet shtetërore? Si ruhen të dhënat e qytetarëve? Kush e kontrollon kodin e saj? Kush mban përgjegjësi nëse sistemi jep përgjigje të gabuara apo të rrezikshme? Deri më sot, asnjë prej këtyre pyetjeve nuk ka marrë përgjigje. Nuk ka asnjë publikim shkencor, asnjë dokument teknik dhe asnjë plan transparent që të tregojë se “Diella” është më shumë se një eksperiment i thjeshtë komunikimi.
Këtu qëndron edhe rreziku më i madh: kur teknologjia paraqitet si magji, pa shpjegim dhe pa kontroll, ajo bëhet mjet manipulimi. Në vend që qytetarët të fitojnë besim te inteligjenca artificiale, krijohet një ndjenjë iluzioni, sikur qeveria mund të zëvendësojë përgjegjësinë njerëzore me një program kompjuterik. Një sistem i tillë, edhe nëse ekzistonte vërtet, do të ngrejë çështje serioze ligjore. Kushtetuta shqiptare nuk njeh subjekte jo-njerëzore në pushtet. Një “ministre” artificiale nuk mund të mbajë përgjegjësi, të betohet apo të marrë vendime me pasoja juridike. Asnjë vend demokratik nuk ka lejuar që një entitet pa personalitet juridik të firmosë apo të marrë vendime që prekin jetën e qytetarëve.
Për më tepër, përdorimi i inteligjencës artificiale në administratën publike përbën një kategori të rrezikshme sipas Aktit të BE-së për Inteligjencën Artificiale. Këto sisteme duhet të kalojnë auditime të pavarura, të kenë dokumentim teknik, të jenë të shpjegueshme dhe të kenë mekanizma të qartë ankimi për qytetarët. Shqipëria, e cila synon integrimin në BE, do të duhet të përputhet me këto standarde. Përndryshe, çdo vendim i marrë me ndihmën e një sistemi të paqartë do të rrezikonte të shpallej i pavlefshëm.
Nëse Shqipëria dëshiron vërtet të ecë drejt së ardhmes dixhitale, rruga është e ndryshme. Ajo kalon përmes ndërtimit të themeleve të vërteta të transparencës: dixhitalizimit të plotë të dokumenteve shtetërore, hapjes së të dhënave publike, edukimit teknologjik të nëpunësve civilë dhe bashkëpunimit me universitetet për zhvillimin e algoritmeve lokale. Në këtë mënyrë, mund të krijohet një inteligjencë artificiale që ndihmon qytetarin, jo që e mahnit atë me iluzione. Një “Diella” që shpjegon ligjet, ndihmon në plotësimin e dokumenteve ose zvogëlon barrën e burokracisë do të ishte një ndihmë e vërtetë për shoqërinë. Një “Diella” që flet në Parlament për efekt kamerash, por që nuk ka as trurin e vet dhe as përgjegjësinë e vet, është thjesht një skenografi e re e vjetër: një fasadë teknologjike për një politikë që kërkon lavdi dixhitale pa një bazë shkencore.
Në fund të fundit, inteligjenca artificiale nuk është një dekor për fjalime, por një mjet që kërkon njohuri, etikë dhe përgjegjësi. Të quash një figurë virtuale që lexon tekstet e të tjerëve "ministër" është si të quash një pasqyrë "udhëheqës" vetëm sepse pasqyron fytyrën tënde. Shqipëria ka potencialin të ecë drejt një administrate moderne, por për këtë na duhen inxhinierë, ligje të qarta dhe institucione të forta, jo iluzione të reja në ekrane. Përndryshe, "Ministri Diella" do të mbetet një kujtim i epokës kur politika shqiptare mendonte se mund të fshihej pas një avatari të bukur dhe ta quante progres.
Së fundmi, le të mendojmë: nëse Jules Verne ndërtoi një univers që e çoi lexuesin në thellësitë e oqeanit në kërkim të së panjohurës, “Ministri Diella” duket se e çon audiencën në thellësitë e iluzionit me qëllim që të krijojë një ndjesi të rreme progresi. Verne frymëzohet nga dija për të zgjeruar imagjinatën, ndërsa Diella frymëzon nga imagjinata për të fshehur mungesën e dijes. Ky është ndoshta ndryshimi më i madh midis vizionit të një shkrimtari të shekullit të 19-të dhe propagandës dixhitale të shekullit të 21-të: i pari kërkonte të zgjonte mendjen njerëzore, i dyti kërkon ta magjepsë dhe ta vërë në gjumë.
Lini një Përgjigje