FLASH
Shkruar nga Federico Baccini
Ndërsa Mali i Zi dhe Shqipëria synojnë anëtarësimin në BE, projektet e mëdha të financuara nga Emiratet e Bashkuara Arabe po ngrenë dilema mbi përputhshmërinë me standardet evropiane...
Një investitor që në Bruksel kalon pothuajse pa u vënë re, por që po sjell në Ballkanin Perëndimor një model investimesh veçanërisht problematik, rrezikon të përbëjë një pengesë të rëndësishme për procesin e anëtarësimit të vendeve të rajonit në Bashkimin Evropian.
“Nuk ka asnjë problem me Emiratet e Bashkuara Arabe në vetvete. Problemi lind kur investimet nuk respektojnë ligjet në fuqi në vendin pritës, veçanërisht kur Mali i Zi tashmë ka një kuadër ligjor që duhet të parandalojë efektet e kapitalit gërryes”, thotë Iliriana Gjoni, analiste pranë qendrës studimore Carnegie Europe.
Sipas Gjonit, ky fenomen mund të minojë perspektivat e zgjerimit të Bashkimit Evropian edhe në vendet që ndodhen në vijën e parë të procesit të integrimit. Ajo thekson se, duke qenë se Mali i Zi po i afrohet anëtarësimit në BE, standardet evropiane duhet të zbatohen edhe përpara hyrjes së vendit në Bashkim.
Çfarë është “kapitali gërryes”?
Është një formë kapitali që negociohet në nivel qendror nga shteti. Ai ka disa tipare dalluese dhe zakonisht prezantohet me shumë bujë për të fituar mbështetjen e opinionit publik. Në praktikë, ajo që ndodh është një dobësim i shtetit të së drejtës në favor të kapitalit gërryes, për t’i mundësuar atij hyrjen në tregje të caktuara të vendit.
Në këtë proces futen dy elemente thelbësore. I pari është koncepti i “investitorit strategjik”, që i jep një investitori status të veçantë dhe rëndësi të jashtëzakonshme për vendin. I dyti është miratimi i një lex specialis, një ligj i posaçëm që lehtëson investimet direkte pa i nënshtruar ato procedurave normale të kontrollit dhe shqyrtimit.
Pra këto investime nuk kalojnë nëpër procedurat standarde të tenderimit dhe konkurrimit, por përfitojnë trajtim preferencial.
Pse projektet e financuara nga Emiratet përmenden si shembuj domethënës?
Sinjali më i qartë i këtij modeli u shfaq kur ai u ndërthur me procesin e zgjerimit të Bashkimit Evropian, në një kohë kur Mali i Zi po mbyllte kapitujt negociues për prokurimet publike.
Kjo shkaktoi reagime të shumta jo vetëm në Bruksel, por mbi të gjitha në Ulqin, komunën ku ishte planifikuar të realizohej projekti. Përgjatë 13 kilometrave të plazhit Velika Plaža ishte planifikuar ndërtimi i resorteve luksoze, sipas një marrëveshjeje të arritur në nivel qendror mes qeverisë së Malit të Zi dhe Emirateve të Bashkuara Arabe, pa asnjë konsultim me autoritetet vendore, kryetarin e komunës, organizatat joqeveritare apo komunitetin lokal.
Vlerësimet mjedisore dhe ato të planifikimit territorial, të cilat normalisht duhet të kryhen përpara miratimit të investimeve të tilla, bëhen vetëm më pas dhe manipulohen për të treguar se projekti nuk do të ketë ndikim në mjedis.
Në raste të tjera, toka që nuk duhet të ndërtohet riklasifikohet papritur si zonë e përshtatshme për ndërtim. Në Mal të Zi shpërthyen protesta të forta. Komuniteti lokal u mobilizua dhe protestave në Ulqin dhe Podgoricë iu bashkuan malazezë, serbë, boshnjakë dhe kroatë.
Masa e madhe e protestuesve ishte e pamundur të shpërfillej dhe projekti aktualisht ndodhet në ngërç. Megjithatë, kryeministri i Malit të Zi vazhdon të vizitojë rregullisht Emiratet e Bashkuara Arabe.
Çfarë tregon ky rast për rajonin?
Ky është pjesë e një tabloje më të gjerë. Mali i Zi po bën përparim në shumë drejtime, por në të njëjtën kohë Bashkimi Evropian ka mundësinë që, në një vend kaq të vogël, të lërë gjurmë në kuadrin ligjor dhe klimën e biznesit.
Duke penguar marrëveshje të tilla, BE-ja mund të krijojë një nivel më të lartë disipline fiskale dhe sigurie juridike, duke i bërë investitorët evropianë të ndihen më të sigurt.
I njëjti investitor - kompania Eagle Hills, e përfaqësuar nga Mohamed Alabbar - është tashmë një emër i njohur në rajon. Projekti Belgrade Waterfront në Serbi daton prej më shumë se dhjetë vitesh. Përveç ndikimit mjedisor të ndërtimeve buzë lumit, apartamentet e ndërtuara aty kushtojnë rreth 11 mijë euro për metër katror.
Si rezultat, shumë prej tyre mbeten ende bosh, duke krijuar rrezikun e një “qyteti fantazmë”, me kulla ku askush nuk banon realisht. Bashkimi Evropian mund të ishte përgatitur më mirë dhe të kishte reaguar më shpejt ndaj asaj që po ndodh sot në Mal të Zi, pasi të gjitha elementet e kapitalit gërryes ishin tashmë të dukshme një dekadë më parë, kur u konceptua projekti Belgrade Waterfront.
Brukseli e njihte tashmë investitorin dhe këtë fenomen. I njëjti model po shfaqet edhe në Durrës, ku porti ekzistues - një nga më të rëndësishmit në Adriatik - pritet të shndërrohet
në një resort luksoz, me premtimin për rreth 12 mijë vende pune, të cilat nuk janë materializuar kurrë.
Jo larg prej aty planifikohet ndërtimi i një porti të ri me fondet e taksapaguesve shqiptarë, i cili në praktikë do të kryejë të njëjtin funksion si porti aktual, duke sjellë pasoja të konsiderueshme mjedisore.
Pse investimet e Emirateve janë bërë kaq të rëndësishme?
Ballkani - dhe jo vetëm bregdeti - mbetet një aset i nënvlerësuar dhe shumë më i lirë krahasuar me mundësi të ngjashme në Kroaci apo Greqi. Kjo e bën rajonin tërheqës për investitorët, jo vetëm për shkak të kostove më të ulëta, por edhe sepse shteti i së drejtës është më i dobët dhe kontrolli mbi projektet është më pak rigoroz.
Për këtë arsye, ka më pak gjasa që investimet t’i nënshtrohen një shqyrtimi të hollësishëm apo që investitorët të detyrohen të provojnë se projektet e tyre përmbushin të gjitha standardet evropiane.
Kjo krijon mundësinë për të hyrë më shpejt në tregun evropian, sidomos përmes projekteve të mëdha të pasurive të paluajtshme.
Kur i njëjti investitor operon në Kroaci, Francë apo Itali, niveli i kontrollit është shumë më i lartë. Në disa raste projektet bllokohen përpara se të nisin, ndërsa në raste të tjera zvogëlohen ndjeshëm, sepse përshtatja me legjislacionin e Bashkimit Evropian rezulton të jetë shumë e vështirë.
Mali i Zi ka nevojë për investime, sidomos në rrugën drejt anëtarësimit në BE, por ato duhet të jenë në përputhje si me legjislacionin malazez, ashtu edhe me atë evropian.
A rrezikojnë këto investime procesin e anëtarësimit në BE?
Nëse vazhdon ky regres ose krijohen rrugë anësore për të shmangur zbatimin e ligjeve ekzistuese, pasojat janë shumë serioze, sepse kapitujt që lidhen me shtetin e së drejtës mbyllen vetëm në fund të procesit të negociatave dhe monitorohen gjatë gjithë kohës.
Pasi miratohet një lex specialis për një investitor strategjik, në letër ligji nuk shkelet drejtpërdrejt. Megjithatë, nëse analizohet përmbajtja e këtyre marrëveshjeve - ku ligji për prokurimet publike nuk zbatohet për marrëveshjet e bashkëpunimit ekonomik në sektorin e turizmit - në thelb kemi të bëjmë me legalizimin e diçkaje që përndryshe do të ishte e paligjshme.
Bashkimi Evropian e ka pranuar se marrëveshje të tilla mund të dëmtojnë procesin e anëtarësimit dhe se ato do të monitorohen nga afër dhe në mënyrë të vazhdueshme.
Një tjetër kapitull vendimtar është Kapitulli 27, që ka të bëjë me mjedisin dhe ndryshimet klimatike.
Nëse projekte të tilla do të realizohen, ai mund të bëhet një nga kapitujt më problematikë, pasi ekspertët kanë paralajmëruar se ndikimi mjedisor do të ishte i konsiderueshëm. Në vend që kjo çështje të pengojë integrimin evropian, situata mund të shfrytëzohet si
një mundësi për të krijuar një qendër rajonale të formimit në fushën e qeverisjes mjedisore.
Nga të dyja anët mungojnë burimet njerëzore për të përballuar sfidat e së ardhmes dhe kjo mund të jetë një mundësi e mirë për të ndërtuar një urë bashkëpunimi mes dy vendeve dhe për të zhvilluar në praktikë një model bashkëpunimi ndërkufitar të ngjashëm me atë të Bashkimit Evropian./Pamfleti nga “Balcani Caucaso”
Lini një Përgjigje