FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Astrit Nixha, one of the prominent names in Albanian architecture, with a 30-year career, awarded with several international awards, director of the Anarch studio in Pristina and Tirana for over 20 years, has recently undertaken a rare act for a society like ours. Faced with a phenomenon that is more than humiliating for Albanian architects, who have been de facto excluded from the right to compete for important architectural projects, in a reality where in the last 10 years almost 100 percent of public and private buildings (with an unwritten law, no investor can obtain a construction permit if they have not paid a studio designated by Edi Rama personally for the architectural project), Astrit Nixha has decided to surrender his architect's license as an act of dignity and professional and social responsibility. He announced this in an article for " Lapsi.al "
Full text
Somewhere, in one of those turbulent years of World War II, after the capitulation of Italy, the Germans entered a city in what was then Albania. Classic scene: armed soldiers, people lined up, fear, fog. The commander orders all the men to be rounded up and divided by nationality. But there were no prisons; the commander ordered the use of large wooden wine barrels on the outskirts.
The Jews, said the captain, we put them in this barrel.
"Cover them with a lid and nail them so they don't escape," the commander ordered.
We have the Serbs in the other one.
-Close these too with a lid and nail them down.
The Croats, too. Even these with a cap and a nail.
-What about these, in the last barrel?- asked the commander.
"These are Albanians," the captain replied.
The commander smiled slightly:
-Leave these people without a lid. Time will punish them. Even if one wants to come out, the others won't let him.
The crudeness of the joke is poignant, but sadly functional as a metaphor. That, instead of knocking off the lid together, we deal with what is climbing to the edge of the barrel: “Where is this going? Who gave him the right? Why not me? Why not my friend?” And in the meantime, time does its thing: it punishes, it weighs down, it sinks…
For this year, I have made a simple, but difficult decision: I will no longer hang out with people to whom no one says "good job" - and, likewise, I will not hang out with those who say "good job" to no one. The former are not doing work; they are parasites who live like lice, clinging to the bodies of others. The latter are people who cannot stand the work of others: they do not recognize it, they do not respect it, but always have time to curse and despise it.
These are people who do not produce, but comment; they do not build, but tear down with words. They have no expertise, but they have an opinion about everything; they have no project, but they have prejudice about every project.
When cheating becomes the moral norm
Në shoqërinë tonë është instaluar, hap pas hapi, niveli moral i mashtruesit. Nuk është më përjashtim; është bërë normë. Për ta zbutur fjalën “hajni” apo “mashtrim”, kemi shpikur termin “keqpërdorim”. Keqpërdorim i detyrës, keqpërdorim i fondeve, keqpërdorim kompetencash… Sikur fjala të ishte më e butë, edhe krimi të ishte më i lehtë.
Pikërisht për këtë, në këtë tekst po përdor një fjalë të re: hamakeq. Është një akronim që i mbledh në një fjalë të vetme tri sjellje të ndryshme, por me të njëjtin themel moral: HA- hajninë, MA- mashtrimin dhe KEQ- keqpërdorimin. Pra, kur them “hamakeq”, e kam fjalën për atë profil njeriu që vjedh, mashtron dhe keqpërdor në çfarëdo mase dhe niveli.
Por në thelb, nuk ka dallim të madh moral mes atij që “hamakeq” 1 euro dhe atij që “hamakeq” 100.000 euro. I pari nuk ka qasje, i dyti ka mundësi. Tipari moral është i njëjtë; vetëm shuma ndryshon. Nëse nesër ai që sot ka në dorë 100 milionë do të mbetej pa fuqi, do të ishte i njëjti njeri që hamakeq 1 euro në pazar. Karakteri nuk ndryshon; vetëm skena ndryshon.
Në mendje shfaqen fytyrat që në Shqipëri u thonë të “kuruara”, të atyre që sot janë në pozita- me kravatë dhe podium- e në një realitet tjetër do të ishin thjesht vjedhës xhepash në pazar. Dallimi është vetëm në veshje; jo në moral.
Politika si strehë e të padiplomuarve/ paditurve
Le të pyesim veten: si fitohet pozita në shoqërinë shqiptare? Pyet dikë në rrugë të përmendë pesë akademikë të Akademisë së Shkencave dhe Arteve; pesë arkitektë shqiptarë; pesë kompozitorë, pesë inxhinierë, pesë shkencëtarë. Shumica do të ngurrojnë. Por po t’u kërkosh pesë politikanë, do të të pyesin: “Nga cila parti…?”
Pozita në shoqërinë tonë nuk vjen nga vlera profesionale, as nga përgjegjësia, as nga licenca. Vjen nga partia. Rrjedhimisht, ata që e mbajnë pushtetin politik, mbajnë automatikisht në dorë edhe statusin social, edhe të ardhmen e profesionistëve: mjekëve, inxhinierëve, arkitektëve, artistëve. Dhe pikërisht këtu lind paradoksi:
-Për t’u bërë mjek duhen vite studimesh, specializime, prova, licencë.
-Për t’u bërë arkitekt apo inxhinier duhen vite studimi, punë, eksperiencë, licencë profesionale.
– Për të drejtuar një automjet duhen teste teorike dhe praktike.
Por për të “timonuar” një shtet, një qytet, një ekonomi, një territor, nuk kërkohet as shkollim i detyrueshëm, as eksperiencë profesionale, as licencë etike. Politikanët vetëquhen profesionistë, por nuk i nënshtrohen asnjë tregu profesional dhe asnjë standardi minimal. Kjo e kthen politikën në strehë të atyre që nuk ia dolën në profesione të tjera- e shpesh në vend ku grumbullohen dështakët e fushave të ndryshme, por me oreks të madh për pushtet.
Arkitekti shqiptar, nga autor në vizatues
Në këtë realitet, arkitekti shqiptar ka humbur gradualisht rolin e tij natyror në shoqëri. Arkitekti nuk është thjesht dikush që “vizaton ndërtesa”; ai është profesionisti që lexon nevojat e shoqërisë dhe i përkthen ato në hapësira të banueshme, në qytete të shëndetshme, në vende ku jeta ka dinjitet. Arkitektura nuk është vetëm formë; është moral i ndërtuar në beton, qelq dhe dritë.
Por në shoqërinë tonë, politika ka hyrë aq thellë në çdo pore, sa edhe këtë profesion e ka kthyer në diçka tjetër: arkitektin e licencuar shqiptar, me vite studimi e përvoje, me përgjegjësi ligjore mbi kokë, po e shndërron në vizatues për llogari të të tjerëve.
Po marr shkas nga vizita e 80 arkitektëve në Zvërnec për investime. Për ata që nuk i njohin detajet: mënyra se si janë ndërtuar marrëdhëniet i redukton arkitektët e licencuar shqiptarë në nënshkrues të projekteve të vizatuara e konceptuara diku tjetër. Për ta thënë më troç: është sikur t’i japësh një piktori shqiptar skicat e Salvador Dalít dhe t’i thuash: “Ngjyrosi, por ke përgjegjësi penale nëse del jashtë vijave”.
Jo, nuk po them që jemi më të mirë se të tjerët, as që kemi monopolin e talentit; por kemi të drejtë të mos jemi të përbuzur, të mos vendosemi në fund të vargut, të mos trajtohemi si teknikë që vetëm vënë firmën. Arkitekti vendas nuk mund të jetë spektator në territorin e vet me taksa te veta.
Fuçia shqiptare dhe dorëzimi i licencës
Kthehem te fuçia e shqiptarëve pa kapak. Në vend që ta shohim si anekdotë për të qeshur me veten, duhet ta lexojmë si aktakuzë: jemi të prirur ta tërheqim poshtë atë që tenton të dalë. E bëjmë këtë edhe me profesionet. Arkitekti që flet për cilësi hapësinore quhet “snob”. Ai që flet për trashëgimi kulturore quhet “i papunë”. Ai që kundërshton një ndërhyrje brutale mbi qytetin etiketohet si “pengues i zhvillimit”.
Në këtë klimë, në këtë fuçi kombëtare pa kapak, roli i arkitektit është bërë pothuaj i pakuptueshëm për publikun. Shumëkush sheh vetëm fasadën e ndërtesës, por jo procesin, konfliktin, përgjegjësinë. Askush nuk pyet kush e nënshkruan moralin e asaj që po ndërtojmë. Përballë kësaj, vendimi im është personal, por besoj se flet për një gjendje kolektive.
Mbas gjithë kësaj, solemnisht po ia dorëzoj mbrapsht shtetit shqiptar:
• Licencën A.0951/1 – në projektim, dhe
• Licencën MK.3867 – për mbikëqyrje dhe kolaudim të punimeve të zbatimit.
Nuk jam vizatues. Nuk jam dikush që ngjyros skicat e tjetrit, duke mbajtur mbi vete gjithë përgjegjësinë ligjore e morale. Nuk jam i gatshëm të pranoj një rol ku arkitekti vendas është vetëm firmëtar formal i projekteve të importuara, ndërsa politika negocion interesat pa përfshirë profesionistët e vendit.
Ky akt nuk është teatër. Është refuzim i rolit të rremë brenda një shfaqjeje që vazhdon prej vitesh: shfaqja ku politika luan rolin e arkitektit, ekonomia luan rolin e urbanistit, kurse arkitekti shtyhet në fund si “vizatues”.
Roli i arkitektit që duam dhe shoqëria që kemi
Albanian society needs architects who think, not just draw. It needs professionals who ask: What kind of city are we leaving to our children? What will life be like among these buildings in 30 years? Are we building just for today, or for tomorrow as well?
But to have these architects, society must recognize and respect them as such. It must understand that the architect is not a decoration; he is one of the main filters between power, capital and the daily life of the citizen. If this filter turns into a draftsman, who protects the city?
I don't have the luxury of changing society alone; no one does. But I have an obligation not to deceive myself, not to pretend to be an architect in a system where the architect is treated only as a technical hand. Therefore, this is a personal act of defiance: not against my profession, but against the way it is being treated.
At the end of the day, our role as architects is not measured by the number of buildings we have designed, but by the quality of life those buildings produce.
And for that, we must first get out of the barrel. Or at least refuse to be the ones who pull others down.
Me vje keq,cqe profesionist kaq te zote e te ndershem, trajtohen keshtu,eshte per te vene duart ne koke, çfar po ndodh ne kete vend, kemi ne krye te paaftet, horrat dhe njerzit me te ndyre, zoti i mallkofte per kete te keqe qe po i bejne ketij populli.