FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Eduard Margarit Dilo, tells exclusively for the newspaper "Dielli", the organ of the Pan-Albanian Federation of America 'VATRA' in New York, the family persecution by the communist regime of Enver Hoxha and his successor, Ramiz Alia, torture, persecution, isolation and imprisonment. In a statement given to the editor of "Dielli", Sokol Paja, Mr. Dilo describes in detail the terrible persecution of his family, the persecution by the State Security and the clashes with the communist leaders of the dictatorship.
The tragic story of the persecution of the Dilo family
– The confession of Eduard Margarit Dilo –
"The patriotic attitude of the family of Ilia Dilo Sheperi and Aristidh Ruci, where my grandmother, Sava Ruci, was from, is already known in Albanian opinion. Although my family at the time of the Second World War was one of the main bases where the leaders of the freedom fighters were housed, mainly students of my grandfather, Ilia Dilo Sheperi, although our house in Sheper was one of the first to be burned by the invaders, could not escape the vicious persecution of the clique of communist criminals who took power at the end of 1944.
If we stay true to the truth and the documents, we notice that the purges made by the clique of criminals that ruled the Albanian people for nearly 50 years, could not leave the family of Ilia Dilo Sheperi out of this genocide. Why? Because the Dilo Sheperi family was a patriotic family that could not cooperate with the Serbo-Slavic agents who took power. Let's refer to the facts: When Enver Hoxha was about to form the General Staff of the National Liberation Army, he asked for a meeting with Jani Dilo in Tirana.
"With the formation of the General Staff, - Enver told him, - we need a capable commander who can speak several foreign languages, to talk with foreigners, that's why I thought of you. - "I would gladly fight with you, but not to tame the Italians, and to defeat the Yugoslavs or the Russians here, not to abandon Kosovo and give it to the Serbs", answered Jani.
This was the last meeting with his old school friend, in Gjirokastër and Korçë, to whom the victory of the war would smile. The agreement of Mukje, before the ink had dried well, was rejected with the intervention of the Yugoslavs...! The civil war began. Its price, not only for the loser but also for the winner, would be very heavy. Those who won were the enemies of the Albanian nation.
How did the revenge of the communists begin?
In November 1944, after Enver Hoxha's government entered Tirana, Qirjako and Margarit Dilo were banned from working in the workplaces where they had worked, respectively; Qirjakua, head of the Mortgage Office at the Ministry of Finance, and Margariti, head of the Construction Office at the World Ministry. They, imbued with a western culture, surrendered the work and the offices where they worked. In order to live, they began to trade. The activity went well and they afforded the living expenses for the family of 12 who lived in Tirana at that time.
In March 1946, they spoke to the Executive Committee about Qirjako and Margariti and informed them that; they should leave immediately for Sheper, as a family. The order was firm; if they did not leave in two days they would be arrested. At this time, Koçua, who was serving as a soldier in the Liaison Command in Tirana, was transferred to the border post of Peshkopia. The family members left for Shepër, where they took shelter in the hut that had escaped unburnt from the war. They started farming to survive.
In June of that year, they spoke in Gjirokastër about Mihal and Margariti. Mihal is appointed veterinarian in the District Livestock Enterprise, while Margaritin, Ing. in the District Construction Enterprise. With these appointments, the economic situation of the family changed a lot and they began to reconstruct the hut where the family members lived in Sheper, in satisfactory conditions for the time.
Jani Dilo is sentenced to death by the communists
In 1947, in the list of enemies sentenced to death in absentia, the communist regime announced the name of Jani Dilo (one of the exponents of the National Front). The Party and State Security bodies called his brothers Qirjako and Margari, and asked them to convince Jani to return to Albania. They replied that they had no relationship with Jan and did not know where he was.
In October 1947, they arrested Margariti in Gjirokastër and after 40 days and nights of terrible torture, in a trial with closed doors, in one of the prison halls in the Castle, by a military court, they sentenced him to two years of imprisonment , accusing him of; "saboteur of the 1946 elections, destroyer of relations with Yugoslavia, agent of the Anglo-Americans, etc."
He served his prison term in the fortress of Gjirokastra, the drying up of the marshes in Myzeqe and Maliq e, Vloçisht of Korça. It was 85 kg. when he was arrested and it turned out 42 kg. from prison. I remember from my childhood, the marks left by the executioners with red-hot iron, on my body and limbs. In 1948, Qirjako was arrested and tortured for three days and nights at the police station in Topovë (Zagori).
Akuza: “armëmbajtje pa leje dhe fshehje e florinjve të Aristidh Rrucit”. Në pamundësi për të siguruar dëshmitarë, për armën që vetë Sigurimi kishte futur në strehën e kolibes ku mbante bagëtinë familja e Qirjakos dhe meqenëse florinjtë u gjeten në familjen e sojit të komisarit të Degës Punëve të Brendshme, Qirjakon e liruan. Në vitin 1950, Margariti fejohet me nënën time Viktori Xhamballo, motër e dy dëshmoreve: Pano Xhamballo udhëheqës me rëndësi në Luftën Nacionalçlirimtare (vrarë në Mirditë, më 1 shtator 1944, në pabesi dhe rrethana misterioze) dhe e Spiro Xhamballo, pushkatuar nga gjermanët në kampin e Prishtinës.
Kur u mësua fejesa e nënës time, u thirr në Gjirokastër nga Mihal Bisha, ish -Sekretari i Komitetit Partisë në atë kohë dhe Prokurori Subi Bakiri dhe iu bë presion, që të prishte fejesën. Meqenëse nëna ime nuk pranoi të prishte fejesën, ju kërcënuan se bashkë me të Dilos, do të luftonin dhe atë. Dhe “nëna Parti” e mbajti fjalën, jo vetëm për të, por dhe për neve fëmijët e saj.
Dënimi i Koço Dilos
Në vitin 1970, arrestojnë në Fier për tentativë arratisje për në Greqi, Koço Dilon, djalin e vogël të Ilisë. Pas 105 ditësh torturash në disa qeli të fshehta, e dënojnë me 10 vjet burg politik, të cilin e kreu në kampin e Spaçit të Mirditës. Theksoj se në çdo arrestim dhe burgim që bëhej në familjen tonë, na sekuestronin çdo gjë: deri tek rrobat e trupit, ato pak ushqime që kishim dhe pjesë nga ambientet e shtëpisë ku jetonim, si dhe pajat e vajzave të pamartuara.
Vitet e fëmijërisë së Eduard Dilos
Një tmerr që uroj të mos e kalojë asnjë fëmijë në planetin që jetojmë. Në vitin që u linda unë, në fshatin tonë u krye kolektivizimi. Babai im nuk vendosi të bëhej anëtar i kooperativës bujqësore, për arsye se ishte i sëmurë, pra i paaftë për të punuar. Nuk kundërshtoi marrjen nga kooperativa bujqësore të tokës edhe të atyre pak bagëtive që kishte familja.
Pas kësaj, filluan masat ndëshkimore që diktatura nisi të ushtrojë kundër prindërve të mi dhe ne fëmijëve të vegjël; – na u pre kontingjenti i drithit, që shteti jepte për çdo pjesëtar familjeje në atë kohë dhe më vonë me krijimin e furrës së bukës, nuk na lejohej fare blerja në të. Nuk na lejuan të mbanim dhi ose lopë. Disa nga kuadrot që u vendosën në drejtim të kolektivizimit dhe pushtetit në fshat e, më vonë në krahinë ishin ekstremistë që nuk i ndeshëm në jetë kur u rritëm, në asnjë vend të atdheut.
Mbaruam shkollat e mesme ne fëmijët e “armikut të popullit” (kështu ishte cilësuar nga “nëna Parti” dhe Sigurimi i Shtetit) Margarit Dilo, duke u strehuar në të afërmit tanë në qytete të ndryshme. Një parantezë këtu: sipas dosjeve që kemi marrë tek AIDSSH (Autoriteti për Informimin e Dosjeve të ish-Sigurimit të Shtetit), kam në dispozicion përndjekjen që na behej nga Sigurimi i Shtetit, neve pjesëtarëve te familjes Dilo.
Këtu e gjej shpjegimin e përjashtimeve që më janë bërë nga bangat e shkollës në vitet e gjimnazit, por falë rrjetit të madh familjar që patëm në qytete të ndryshme ku dhe më strehuan, munda ta mbaroj shkollën e mesme. E nisa në Fier, shkova në Tiranë, Gjirokastër dhe e përfundova në Fier. Dua të vë në dukje dashurinë me të cilën më rrethonin shokët dhe shoqet e shkollës, dashurinë dhe kujdesin mësuesve dhe mësueseve të mirë, që asnjëherë nuk më diferencuan nga nxënësit e tjerë.
Ky kontingjent i ndershëm, pati kurajën të evidentojë talentin që vinte re te kjo gjeneratë e familjes Dilo. Por, kudo dyer të mbyllura për të vazhduar shkollën e lartë. Nëna ime, me dëftesat e maturës të fëmijëve të saj, me rezultate shumë të larta, nuk la derë pa trokitur, nuk la shok të vëllait të saj (funksionare të lartë partie dhe shteti në atë kohë), pa takuar, por me gjithë pritjen e mirë, nuk mundi të siguronte një vend në auditorët e universitetit për fëmijët e saj.
Për hir të së vërtetës, dëshmoj: Pas takimit që pati me një nga shokët e Panos, (Xhamballo), funksionar i lartë partie, përgjigjen e mori nga gruaja e tij, funksionare e lartë dhe kjo, në një letër që i dërgonte organizata bazë e partisë së Zagories. Në këtë letër, kërkohej që neve fëmijët e Viktorisë, të na grumbullonin në fshat dhe po të mos bindeshim, të na shpinin në Spaç ku kishim xhaxhanë.
Për fat të mirë kjo letër, nga postieri, ra në duart e kushëririt tim të parë, funksionar partie në atë kohë në Zagorie. Kjo letër sot është në arshivën tonë familjare, bashkë me shumë karakteristika “të nxira”, dërguar në ndërmarrjet ku punonim, nga dhëndurët e soit të saj, funksionarë partie në atë kohë, në zonën e Zagories.
Kudo në Shqipëri, pati njerëz të ndershëm që u dhimbsej Atdheu, njerëz që pavarësisht se militonin në parti ose, kishin vende drejtuese, nuk pajtoheshin në ndërgjegjen e tyre, me padrejtësitë që bëheshin. Me ndryshimin e sistemit, jo vetëm që na treguan për përndjekjen që na bëhej, por na dhanë dhe këto “karakteristika”.
Zhvarrimi i eshtrave të Ilia Dilo Sheperit
Në vitet 1970, si rezultat i ashpërsimit të luftës së klasave në Shqipëri, pati një organizim të emigracionit politik të jashtëm, për të përmbysur bandën kriminale të Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut, që sundonte popullin shqiptar. Shkaqet e dështimit të kësaj nisjative, tashmë janë bërë të njohura publikisht. Duke dështuar kjo nisjative, emigracioni i jashtëm, veproi në disa nga legatat shqiptare në vende të ndryshme të botës ku ato ishin akredituar, duke u sjellë atyre shqetësime.
Rast ideal për zonjën dhe zotërinjtë funksionare, për të goditur familjen Dilo. Pse? Se ata mediokër, kujtonin se në një përmbysje pushteti, familja jonë do të hakmerrej për krimet që kishin kryer karshi saj. Sigurimi i Shtetit, sipas urdhrave të këtyre funksionareve, akuzoi xhaxhanë tonë, Jani Dilo, si një nga krerët e këtyre lëvizjeve. Organet përkatëse të regjimit komunist të asaj kohe, kanë folur me pjesëtarë të familjes sonë dhe u kanë kërkuar që të bindnin Janin, për t’u kthyer në Shqipëri.
Si peng, arrestojnë në Fier, xhaxhanë tim, Koço Dilo, me akuzën se ai kishte ndërmend, të arratisesh. Në hetuesi Koçon, si dhe jashtë saj, përgatitën opinionin, se do ta ekzekutonin. Jani Dilo, njeri me shumë potencë në shtetin ku jetonte, i dërgon një letër Enver Hoxhës e Mehmet Shehut dhe një kopje në familje, ku sqaronte qëndrimin e tij politik dhe kërkon nga ata, që të mos keqtrajtojnë familjen.
Sigurimi i Shtetit presione në familje dhe izolim të plotë të saj
Vdes në këtë kohë, në moshën 62-vjeçare, babai im. Partia dhe Sigurimi Shtetit, ndaluan bashkë krahinasit të merrnin pjesë në ngushëllim e varrim, ndaluan gjithashtu hapjen e varrit. Familja jonë hapi vetë varrin dhe arkivoli u përcoll për në varreza, vetëm nga ne pjesëtarët e familjes. Megjithëse fëmijë, kam ndihmuar në hapjen e varrit të babait tim dhe kam mbajtur mbi supet e njoma arkivolin e tij.
Pangopësia kanibaliste e atyre mostrave, (se njerëz nuk mund t’i quajmë), që ishin në krye të partisë dhe pushtetit, qoftë në bandën kriminale që sundonte vendin, apo në krahinë e fshat, arriti deri atje, sa të zhvarrosnin dhe të hiqnin zvarrë, eshtrat e gjyshit tim, Ilia Dilo Sheperi. Xhaxhai im Qirjako Dilo, njofton Enver Hoxhën për këtë vandalizëm dhe i vë në dukje se sakrilegj (ngacmimi i të vdekurit), është i ndaluar, që nga krijimi i njerëzimit në tokë.
Letra i ra në dorë Enver Hoxhës dhe ai dërgoi një anëtar të Komitetit Qendror të PPSh-së, për të verifikuar. Për 10 vjet rresht, u zhdukën në mosha jo të mëdha, bijtë dhe bijat e Ilia Dilo Sheperit. Për dhjetë vjet rresht, kjo familje hapi vetë varret për familjarët dhe mbi supet e tyre, mbajti arkivolet e të afërmve, pasi askush nuk mund të na afrohej, prej presionit të egër që iu bënin organet partiake e shtetërore, me në krye Sigurimin e Shtetit.
Po tregoj një detaj, për të njohur brezi i sotëm, Shqipërinë dhe shqiptarët e atyre viteve; Kur vdiq në Fier, bija e Ilia Dilo Sheperit, Viktori Dilo, (sot mban titullin; “Mësuese e Merituar”), kortezhi që e shoqëroi trupin e saj, kur e nisëm për në Sheper, ishte shumë i gjatë dhe kurorat të shumta. Në Sheper, kur neve familjarët kaluam me arkivolin mbi supe, përpara Shtëpisë së Kulturës, nga autoparlantet e saj, buçiti kënga; “Kjo është shpata që u rri te koka, gjithë’ armiqve që ka bota”.
Farkëtimi i “Njeriut të Ri Socialist”, me ndjenja kanibaleske
Arrestojnë në këtë kohë në Nivan ( Zagori), Enrik Qirjako Dilon, duke e shtrirë në shesh dhe goditur, katër kriminelë- operativi, polici i zonës dhe dy spiun. Ky akt sa i ulët dhe i poshtër u krye në sy të nënës së tij plakë, Ifi Harito Dilo, të motrës dhe të vëllait të Enrikut. Të prangosur me tel me gjemba para se ta hipnin në” gazin e degës punëve të brendshme”, i grisën këmishën për të penguar gjakun që i rridhte nga duart e mos t’u lëroste makinën. Pas dy muajsh torturash çnjerëzore në birucat e degës punëve të Brendshme në Gjirokastër (duke përdorur dhe elektroshok), e degdisën në spitalin psikiatrik të Elbasanit.
Fillimet e demokracisë, vrasja dhe masakrimi i i kufomës të nënë Kaliopi Dilo, në pragun e shtëpisë?
Në vitin 1991, pra pas rrëzimit të komunizmit, në grupin e afaristëve shqiptaro-amerikanë, të ftuar nga shteti shqiptar, ishte dhe xhaxhai ynë, Dr. Orest Dilo M.D. Ai i premtoi shtetit shqiptar, se do të investonte kapitale të rëndësishme në atdheun e tij. Me t’u kthyer në Amerikë, ai dërgoi një komision specialistësh në Shqipëri, për të bashkërenditur aktivitetin e investimeve. Në këtë kohë, në Sheperin tonë, një dorë e fshehtë me pseudonimin “Dora e zezë”, shpërndante trakte, ku theksohej hakmarrja që do të bëhej, në qoftë se përmbysej shteti.
Në këto lista ekzekutimi, ishte emri i nënës plakë, Kalopi Dilo, që jetonte e vetmuar në trojet e familjes Dilo. Një natë të errët në fundin e janarit të vitit 1991, një bandë kriminelesh, ekzekuton tek pragu i shtëpisë, nënë Kalopin. Një ekzekutim që ngjason me epokën kur njeriu ishte në barbarizëm; ekzekutim me goditje me shkopinj, nxjerrje syshë dhe prerje kokë me thikë. Për të humbur shenjat, përdorën dhe acidi në kafkë. Punonjësit e Degës së Punëve të Brendshme dhe hetuesi që morën pjesë në këqyrjen dhe ekspertizën e kufomës së saj, deshën ta mbulonin krimin me; “vdekje klinike dhe ngrënia e kafkës nga qeni i shtëpisë”!
Por falë insistimit të popullit të fshatit dhe krahinës për të zbuluar ketë krim të paparë, gjatë gjithë ekzistencës së jetës në ketë krahinë dhe nga deklarata e mjekut të zonës, se kafka nuk është ngrenë nga qeni, por është përdorur acid për zhdukje gjurmësh, u bë e mundur kapja e kriminelëve. Në një gjyq të zhvilluar në Gjirokastër në atë kohë, pati tendencë për lënien të lirë të krimineleve. Por, në sajë të presionit që pati nga salla, ku kishte dhe ish-punonjës të Drejtësisë të atij regjimi, gjykata u detyrua, të japë dënime; nga 2-14 vjet, për pjesëtarët e grupit.
Shtypi i kohës e trajtoi këtë vrasje makabre, si; “Vepër adoleshentësh për ethet e floririt”!
It is unfortunate how the press of the time treated that macabre event: Could the 40-year-olds and 25-year-olds who committed that crime be called teenagers?! Could there have been gold left in a house that was raided and seized several times by the State Security weapon?! In Kalopi's mother's house, only 2000 old lek were found. After a year, with the intervention of a high state official who covered "Drejtesina", the criminals, authors of that murder, were released.
With the release of the law on the free movement of people, the vast majority of Ilia Dilo Sheperi's family members immigrated to different countries. Thirsty for knowledge, the deprivation they had in their homeland, to get an education, within the possibilities of emigration, they tried to realize it in the countries they went to. For their children, they made every sacrifice so that they could sit in the seats of university auditoriums, and they achieved their goal.
Today, on two continents, 11 sons and daughters of this tribe make their intellectual contribution. We, the generation that was denied the right to university studies and publication in those fields where we had talents, are proud that by emigrating, we realized these objectives.
A message as a form of peace
I take the opportunity, through this writing, to convey my message to the Albanian people and the generations to come: I turn my head back and remember the orders of my parents, uncles, aunts...! "Times will change sons and daughters, but keep in mind: For the country to move forward, we need: education, education, education and tolerance. Do not do to the bad guys, what they did to us, because violence begets violence and is a product of barbarism"./ Memorie.al
Lini një Përgjigje