FLASH
Shkruar nga Pamfleti
He was 21 years old when he was sentenced to 21 years in prison. Agim Akcani is among the three former political convicts, survivors of the event of 1975, when two shootings were signed and six other people were given a total of 115 years in prison. They were called members of the "Baldushku saboteur group", which, as the investigators of the case concluded, these eight villagers of the area participated in; "criminal organization against the people's power, developed agitation and propaganda, with the aim of undermining the people's power, as well as carried out the act of diversion, causing a damage to the socialist economy in the amount of ALL 359,983.80". All these accusations were raised after the deaths of 98 Dutch cows (most of them slaughtered for meat), which were allegedly poisoned with mercury and other toxic substances.
Continues from last issue
The request of the convicted for pardon and the execution of the decision
On February 19, 1977, the Supreme Court upheld the decision of the Court of First Instance. In conclusion, the Presidium of the People's Assembly, headed by Haxhi Lleshi, refused to pardon the lives of the two convicts, who were executed by firing squad.
On February 25, the secretary of the Presidium of the People's Assembly, Telo Mezini, informed the Directorate of Enforcement of Criminal Decisions in the Ministry of Internal Affairs, that this body had refused to pardon the lives of those sentenced to death; Preng Pal Qafa, Haki Murat Veizaj, Rifat Daja and Nuri Allmuça requesting the implementation of the decisions.
A day later, the Minister of Internal Affairs orders the Directorate of Internal Affairs and the Prosecutor's Office of Tirana to execute the convicts of the Baldushka trial on February 26, 1977, at 24:00 at the "Designated Place".
Minutes of execution
People's Socialist Republic of Albania
Ministry of Internal Affairs/Memorie.al
Directorate of Internal Affairs
Investigation branch... No. 856/1
Tirana, on 2.3.1977
Ministry of Internal Affairs
Directorate of Investigation
Regarding No. 41.3, dated 26.2.1977.
Attached we send you the minutes with two copies, on the execution by death and shooting of the convicts Refat Daja and Nuri Allmuça
Director of Internal Affairs
Nysret Dautaj
Minutes
I mbajtur më datën 26.2.1977, ora 24.00, mbi ekzekutimin e vendimit të Gjykatës së rrethit Tiranë, nr 39, që bën fjalë për dënimin me vdekje e pushkatim, të të dënuarit Refat Sali Daja, i datëlindjes 1949, lindur në fshatin Mustafakoçaj të rrethit Tiranë dhe i të dënuarit Nuri Iljaz Allmuça, i datëlindjes 1933, lindur në fshatin Mumajes të rrethit Tiranë, vendim ky i lënë në fuqi nga Gjykata e Lartë e R.P.S. Shqipërisë, me vendim nr.51, datë 19.2.1977 dhe nga Presidiumi i Kuvendit Popullor, me shkresën nr.211/1, datë 25.2.1977, ka refuzuar kërkesën për faljen e jetës të dy të dënuarve.
Në bazë të urdhrit të Ministrit të Punëve të Brendshme, nr.41/3, datë 26.2.1977, në vendin e caktuar, mbasi Prokurori i rrethit i ngarkuar për të asistuar në zbatimin e ekzekutimit të këtij vendimi, i njoftoi të dënuarit se kërkesa e tyre drejtuar Presidiumit të Kuvendit Popullor, për faljen e jetës u qe refuzuar, ata fjalën e tyre të fundit thanë:
I dënuari Refati Daja:
– Nuk kam bërë asgjë. Për aktin e helmimit të lopëve, nuk kam dijeni. Unë vdes i bindur se për një vit apo dy vjet, do të dalë e vërteta dhe do të vërtetohet, se unë nuk kam bërë asgjë. Mbasi të dalë kjo, kërkoj që familjes sime, t’i hiqet njolla si familje tradhtarësh.
– Armiku i klasës, e bëri punën e vet.
– Të rrojë Partia dhe shoku Enver. U lulëzoftë Shqipëria Socialiste.
I dënuari Nuri Allmuça:
– Nuk kam bërë asgjë. Për helmimin e lopëve, nuk kam dijeni.
Unë pranova fajin dhe mora përsipër helmimin e lopëve.
Më mashtruan në hetuesi.
Fëmijët e mi t’i mbrojë Partia.
Të rrojë Partia dhe shoku Enver.
Konform rregullave, në vendin e ekzekutimit ishte skuadra ekzekutuese, e cila kreu ekzekutimin me pushkatim. Mjeku Bujar Shkaba, kontrolloi kufomat dhe mbasi konstatoi vdekjen e tyre, urdhëroi varrimin e tyre.
Përsa më sipër, u përpilua ky proces-verbal me tre kopje, dy i dërgohen Ministrisë së Punëve të Brendshme (Drejtorisë së Hetuesisë) dhe tjetra ngelet në drejtorisë e Punëve të Brendshme.
Firmosur nga: Prokurori Andon Çerepi, Sali Bundo, Zija Çela, hetuesi Dilaver Bengasi dhe mjeku Bujar Shkaba
Anëtarët e “grupit sabotator të Baldushkut”
Agimi Akcani është ndër 3 ish-të dënuarit politikë të mbijetuar nga ngjarja e vitit 1975, kur u firmosën dy pushkatime dhe gjashtë persona të tjerë iu dhanë 115 vite burg gjithsej.
U quajtën anëtarë të “Grupit sabotator të Baldushkut”, që siç konkluduan hetuesit e çështjes, “këta tetë fshatarë të zonës morën pjesë në organizatë kriminale kundër pushtetit popullor, zhvilluan agjitacion e propagandë, me qëllim minimin e pushtetit popullor, si dhe kryen aktin e diversionit duke i shkaktuar një dëm ekonomisë socialiste në shumën 359.983.80 lekë”.
Të gjitha këto akuza u ngritën pas ngordhjes së 98 lopëve të racës holandeze (shumica u therën për mish), për të cilat u pretendua se janë helmuar me zhivë e lëndë të tjera toksike. Asokohe Akcani ishte brigadier në Baldushk, vetëm 21 vjeç. Po kaq u dënua ai në vitin 1975 – 21 vite burg. Bashkë me atë u dënuan edhe Selman Balla, Bashkim Allmuça, Agim Akcani, Emine Shima, Nadire Shima (motra), Latif Daja, si dhe Rifat Daja e Nuri Allmuça. Këta dy të fundit u pushkatuan në Dajt, për të cilët Akgim Akcani thotë se ish-hetuesi Dilaver Bengasi ua di varret. Familja e viktima edhe sot e kësaj dite nuk ka një vend ku t’i qajë…
Për tre numra me radhë, Agim Akcani ka treguar si ndodhi helmimi i lopëve, ditët në hetuesi për më shumë se një vit, çfarë ndodhi në gjyq, emrat e persekutorëve, si dhe detaje të tjera. Sot ai vijon rrëfimin me jetën në burg, miqtë dhe spiunët atje, si flitej për byroistët komunistë, etj. Agim Akcani ndalet edhe te sjellja e disa të burgosurve, për të shmangur punën e vështirë të minierën e Spaçit, etj…!
Z. Akcani, çfarë ishte kaushi?
Kaushi ishte një dhomë e madhe, ku mblidhen personat e dënuar dhe që aty shpërndahen nëpër kampe e burgje. Qëndrova rreth dy javë në kaush dhe pastaj më dërguan në kampin e Spaçit. Spaçi ishte një burg artificial, që sikur edhe natyra kishte punuar për ta bërë burg. As rrezet e diellit, nuk kapnin shumë. Natyra e diktatura sikur kishin bashkëpunuar për atë burg, por të paktën kishte ajër. Ajër dhe qiell.
Në Spaç përfunduat i gjithë grupi sabotator i Baldushkut?
Dy u pushkatuan menjëherë, siç u tregova. Dy vajzat, me sa mora vesh, përfunduan bashkë në burg, diku andej nga Kosova e Lushnjës. Madje këtë e kam marrë vesh pasi jam liruar nga burgu. Me mua në Spaç, erdhën Latif Daja dhe Selman Balla, por u transferuan shpejt dhe nuk e di se nga i çuan. Nuk e di as për Bashkim Allmuçën, se ku përfundoi.
Si u sistemuat aty në Spaç?
Në Spaç ishin dhomat e mëdha, me nga 20-30 vetë brenda. Me krevate druri me 3 kate, me dyshek kashte, bukë gruri. Ajo kashtë nuk ndërrohej asnjëherë dhe as ishte ndërruar ndër vite, ndaj ishte bërë si miell dhe veç pluhur dilte që andej. Punonim me turne në galeri, të piritit dhe të bakrit. Për 12 vjet kam punuar atje. Për të shkuar atje, ecnim 1 orë në këmbë, malore. Rrinim të gjithë në rresht për një dhe gjithnjë para dhe pas, duhet të kishim të njëjtat persona të burgosur. Për shembull unë kisha Xhafer Agarajn, Fadil Hykën e, ca të tjerë.
A dilte ndonjë nga rreshti?
Jo, jo, ishim të bindur.
Cilët ishin pak a shumë personat, me të cilët ke ndenjur në dhomë, gjatë vuajtjes së dënimit në burgun e Spaçit?
Për shembull Spartak Ngjela, Fatos Lubonja, etj. Por do të veçoja Fatos Lubonjën. E kam adhuruar gjithnjë, se ai ishte i veçantë. Në periudhën e dytë të ri dënimit, ai nuk punoi më kurrë. U tha hapur e qartë: “Unë nuk punoj për ju. Kam vendosur…”! Dhe rezistoi me vite të tëra. Të paktën 3 vjet i ka kaluar në birucë. Për shembull, e mbanin një muaj në izolim dhe ditën e parë sa dilte andej, i jepnin urdhër, që të nisej për punë.
Por Lubonja sërish refuzonte dhe gardianët e çonin prapë në birucë. Kështu shkonte 30 ditë i izoluar. Ai u kthye në shembull për ne të tjerët. Nuk kam parë njeri më të vendosur dhe që shprehej aq hapur, kundër regjimit komunist. Lubonjën e kam njohur si një ndër djemtë më trima të burgut, sigurisht edhe shumë i mençur. Me Lubonjën u bëmë edhe shumë miq dhe kur dilnim për të ecur më thoshte: “Eja të dalim dhe të bëjmë një dorë agjitacion e propagandë”! Fliste hapur kundër regjimit dhe as i bëhej vonë.
A nuk reagonin gardianët?
Gardianët ishin të punësuar aty, merrnin një rrogë. Nuk kishin hall çfarë flisnim ne, por vetëm mos të shkelnim rregullat e rregulloren. Se çfarë flisnim ne me njëri-tjetrin, nuk u interesonte shumë. Se dihej që aty kishte të burgosur politikë dhe kundër regjimit do të flisnin. Më shumë ruheshim nga njerëzit brenda burgut, nga spiunët, se sa nga gardianët.
Por çfarë do të na bënin më shumë, se sa ishim dënuar?! Unë e kisha marrë dënimin tim me 21 vjet. Po ashtu, Lubonja i kishte bërë 7 vjet dhe në vend që të lirohej, u dënua edhe 10 vjet të tjera. Ishte ekspresiv, i shkëlqyer, harroje burgun duke biseduar me Lubonjën.
Më ka rastisur që të rri edhe me edhe Patër Zef Pllumin, që e kam patur inspirim. Nga ai pata dhuratë gjuhën italiane, në mënyrë të saktë, edhe pse leksionet kisha nisur që t’i merrja herët nga Jamarbër Marko, që kur isha në hetuesi. Patër Zefi ma mësoi shumë mirë italishten, gjatë kohës në burg. Në copëra letrash, kryesisht të letrave të paketave “DS” dhe “Ardiani” i zi, më mësoi ta shkruaja me gramatikë dhe më pas, ta flisja shumë mirë.
Edhe Zef Pllumin e kishit në dhomë?
Jo, me atë Zefin, jam njohur fillimisht në infermierinë e Spaçit. Vuanim nga e njëjta sëmundje në mushkëri, ftohje të rënda. Unë nga galeria dhe ai nga pleqëria. Kishim krevatet ngjitur dhe aty pata njohjen e parë. Pastaj vazhduam komunikimin…!
Si ishte një ditë e juaja në Spaç dhe a kishit ditë pushimi?
Ditë pushimi vështirë të kishte. Se edhe kur vinte e diela, na e merrnin sërish me punë, se i thonin; “e diela është dita e Enverit”. Puna ishte me turne, nga 8 orë. Por puna ishte me normë. Brenda këtij 8-orëshi, duhet të nxirrnim 4 vagona me mineral, ku një vagon mbante 1 ton. Por, nëse nuk e realizoje këtë normë, vazhdoje edhe në turnin e radhës.
Temperatura brenda galerisë, ishte 40 gradë, ndërsa kur dilje jashtë ishte minus 16 gradë. Dhe rrobat tona bëheshin ujë, nga djersa e punës e vapa brenda galerisë. Kur dilnim jashtë nga galeria dhe merrnim rrugën drejt kampit, rrobat na ngrinin në trup. Edhe hekur të kishim qenë, do të ishim thyer. E çuditshme, por njeriu qenka më i fortë se sa hekuri…!
A kishte ndonjë lloj mënyre që të mos punoje në minierë?
Mënyra për të mos shkuar në punë ishte refuzimi dhe refuzim do të thoshte birucë, izolim. Pa dritë dielli. Ose po të ishe invalid ose i çmendur.
Ose mund të bëje si i çmendur?
Ka patur si të tillë, por vetëm ordinerët mund të bënin si të çmendur. Të shtireshin. Fatkeqësisht, ka patur të burgosur ordinerë edhe në Spaç, që kanë prishur imazhin e të burgosurve politikë. Ishte taktikë e sistemit për të përdhosur inteligjencën. Ka patur njerëz, që për t’i shpëtuar ndjekjes penale, kanë shkuar në psikiatri, kanë bërë veprime të çmendura, deri edhe të neveritshme.
Për shembull?
Kanë ngrënë jashtëqitjen e vet. Një person, që është vëllai i një politikani të njohur, arriti deri aty, sa para njerëzve të hante jashtëqitjen e tij, në mënyrë që të tregonte, se ishte i çmendur.
Emri?
Mos ma kërkoni, emrin nuk e them dot. Dhe nga ana tjetër, duhet kuptuar presioni dhe vuajtja që mund të ketë patur ai person, derisa arriti të bënte një veprim të tillë…! Është një histori që njihet nga të gjithë të burgosurit politikë të Spaçit, por si bashkëvuajtës asnjeri nuk thotë emrin e tij dhe shumë mirë bëjnë.
Gjatë rrëfimit për hetuesinë, folët për kushtet atje. Po në Spaç si ishin kushtet, po ushqimi?
Kushtet ishin më mirë se në hetuesi, por sërish mizerje, kuptohet. Ata që punonin në minierë, ushqeheshin gjoja pak më mirë se sa ata që nuk punonin, për shkak se u duhej forca për në galeri. Kishte edhe nga ajo kategori që nuk punonin, pasi mund të ishin invalidë, etj. Ushqimi i minierës, mund të kishte ndonjë gotë qumësht, marmelatë, pastaj pjesa tjetër, ishte supë me presh që nuk futej në gojë, apo lëng fasule. Ishte e fortë, sepse kur ndonjërit i binte ndonjë kokërr fasuleje në pjatë, bërtiste me të madhe: “E kapaaaa!”
Për të marrë pak më shumë ushqim, kanë ndodhur ngjarje nga më të pabesueshmet. Për shembull, në disa raste nuk është treguar për vdekjen e shokut të dhomës. Derisa kufoma niste të binte erë, nuk tregohej, në mënyrë që të merrej racioni i tij i ushqimit. Lihej aty te krevati i tij, i mbuluar me batanije dhe rojeve u thuhej se ishte sëmurë. Uria e madhe detyronte shokët, që mos të tregonin për vdekjen, derisa kuptohej se nuk mbahej dot e fshehtë, për shkak të erës që shponte hundët. Te qelia përballë ka ndodhur diçka e tillë, pasi kërkonin të merrnin racionin e tij të bukës.
Ndryshe nga hetuesia, këtu kishte ujë në ngrohtë?
Ndryshe nga hetuesia, në kamp kishte ujë të ngrohtë një herë në javë. Çdo kapanon kishte ditën e larjes me ujë të ngrohtë, çdo javë. Por dy herë në javë, s’bëhej fjalë.
A kishin të drejtë të burgosurit, të realizonin takime speciale me gratë?
It was allowed, but generally the prisoners did not make these meetings. Because they could also be called immoral, who allowed their wives to come from side to side in Spaç, traveling on trucks and being thoroughly checked by the guards, before arriving at the special meeting room. It was called a shame...!
Were there any means of entertainment there, e.g. television, books, etc.?
It was the library with the books that didn't come into work. It was a compulsory hour to read Enver's works and the hall was filled with guards to keep the prisoners awake, because everyone had a sleeping hour and not a reading hour. So, there was only one television, and at 20.00 in the evening, you were allowed to watch the TVSH news. But those news were dictated and it's not like anyone cared. Sometimes it was allowed to watch Albanian football matches.
So there was a stand, where the newspaper was placed open and glass on it. It was "Voice of the People" and "Union". We read them, but "upside down". That is, we took the opposite meaning of what the newspaper wrote. We made discussions and predictions. And in fact, we always got the opposite of what was written there. We may have missed the months, but not the years, in predicting whether x or y would fall from the Bureau, or even murders and persecutions.
For example, did you predict the suicide of Mehmet Shehu?
First, he was murdered, not a suicide. We did not foresee his murder, but we arrested Kadri Hazbiu.
How did you arrest him?
We were looking at the script. I remember that after Mehmet Shehu's murder, we saw that Nexhmije Hoxha and Kadri Hazbiu were at the Peza party on September 16. The moment we saw Kadri Hazbiu reading a letter, we said: After this letter, he no longer lives. Because it was a kind of speech, like the last word. They forced him to speak, to cease to exist. Since all that night we said that; this one will be arrested the next day.
How was Mehmet Shehu's suicide experienced in prison?
Murder, he insists. It is not that we were sorry for the murder of Mehmet Shehu, that he was hit and killed by the regime that he built himself. With his hands. After him, it was Kadri Hazbiu's turn, in order. We even learned something else about Kadri.
That was?
To sink the lives of Kadri Hazbiu and Feçor Shehu, witnesses were taken from Spaçi prison. Telat Agolli was one of them.
Where did you get this idea from?
It is not an idea, but it is certain information. Even he himself has accepted it. When he returned to the camp, he said with pride that he had witnessed Kadri Hazbiu and Feçor Shehu. Telat Agolli himself has accepted it. He called it heroism. So, if you learned how to read the party newspaper, you could predict the events and developments. Memory.al
Lini një Përgjigje