FLASH
Shkruar nga Pamfleti
I was born in the city of Korça, on October 22, 1953. I left Albania in October 1990, after we were given the right to repatriate to Yugoslavia (now North Macedonia). In June 1992, I emigrated to Italy, where I still live today. Although I have been away for 32 years, I did not cut ties, as Albania was the country of my birth, where I spent 37 years, and that part of my blood is Albanian. Years later, the ties with Albania were strengthened, as I also took my wife from Durrës. We came every year on vacation, but the short time of our stay meant that many contacts were cut off. However, true friends and comrades remained forever in my heart.
In the last three years, I did not have the opportunity to visit Albania. But during 2022, I came several times. My commitment on the one hand and the coincidence on the other, made it possible for me to re-establish connections with friends and colleagues whom I had not seen for decades. Knowing my past, some of them advised me to write down what had happened in my life. At first, this idea seemed like a utopia to me, since even though I had been a good student, I had no inclination towards drafting. Then I reflected. I would just write my story, true events, where not much inspiration was needed. Perhaps a writer would know how to present these events, as a true pen artist knows. As I will write them, without much description: short, simple, naked, as they happened.
Something else that pushed me even more to write this book was an interview on TV Klan, which I saw in October of this year, directed by the well-known journalist Blendi Fevziu. I did not seek revenge. But I didn't even have justice. With the help of this book, I will make known to the Albanian public opinion, the role of the individuals who contributed to my suffering and that of my family. And today, I am putting my finger on these "beings", not for the task they had, but for the way they performed it. I will start my writing with my grandfather, from my mother's side, to continue with my father, where I will touch on the most important moments of their lives. This will help the reader to know my background.
Then I will also talk about myself. In this book I will also tell some events, one more dramatic than the other, that happened to people I had the honor of knowing. I am glad that many books have been published about the suffering and persecution of "enemies of the people" and their families in internment camps and prisons during the communist dictatorship. I was able to read some of these works. I believe that this book, in a modest way, will contribute to know even more the inhumane methods of the State Security, the way they created accusations and how they destroyed people and families to keep the people under terror.
author
December, 2022
Continues from last issue
CHAPTER FOUR
We made the way in trucks covered with raincoats, which didn't even have benches to sit on. We traveled worse than animals. On the way, we left the raincoat in the back of the truck to let in light and air. Through the street of Mirdita, we saw women and small children, who looked at us with hatred and shouted; "enemies", "enemies". We passed Repsi, Rubik in turn. After we left Milot and headed for Laç, not only the nature changed, but also the behavior of the people, who greeted us with their hands. In these moments I felt good.
Then we passed Mamurras, Fushë-Kruja and Kamza. All this way, people kept greeting us and congratulating us on returning to the family. Although it was the middle of November, the day was very beautiful and sunny. When we passed Kodër Kamzë, right in front of the Agricultural Institute, where my faculty was, the truck slowed down.
I turned my head and saw the inner street, which was full of young men and women. I wanted to come down for a few minutes, because of the nostalgia I had. During the four years of the Institute, I had spent some of the best moments of my life. I missed my friends and professors, I missed lecture halls and laboratories.
I could have gone down. Now I was "free", but I was going to complicate my journey. At that moment, the priority was to return home. I continued the journey with the image of that sight and with hatred towards those who had destroyed my dreams, my youth and my future.
This prison that I did, (this re-education camp, as the system said), not only did not educate me with the communist doctrine, but by a peaceful man, who did not deal with politics, (since in those years politics was only done by Enver Hoxha), turned me into an enemy of the dictatorship.
They stopped us at a bar, on the way up to Qafë-Këraba, where I bought something to eat. Since there were no free tables, two local women, who were on their lunch break, invited me to their table. They were very kind and expressed their satisfaction that I was returning to the family.
When we reached Maliq, our truck took a short break, as some fellow sufferers got off. It was getting dark. At this moment, two trucks similar to ours passed by and when someone asked where they came from, the answer was; Ballshi. After a while we reached the city of Korça, where night had fallen. They dropped us off at the bus agency.
U drejtova menjëherë në postë, ku i bëra një telegram Leonidhës, shokut që mbeti në Spaç. Më pas mora rrugën me hap të shpejtë, drejt shtëpisë. Rruga kryesore ishte po thuajse bosh. Kur arrita në shtëpi, babanë sapo e kishin futur brenda. E kishte pritur dhe shoqëruar një shoku i tij, Qemali. Mamaja dhe motra, kishin preferuar të prisnin në shtëpi, meqenëse ktheheshim nga dy burgje të ndryshëm dhe nuk dihej orari. Ishte një gëzim i madh për ato.
Edhe unë, pas më tepër se gjashtë vitesh, ndjehesha mirë, që po hyja në shtëpi. Pas pak shoku i babait, na përshëndeti dhe iku. Pasi ndihmuam të lahet babai, bëra një dush edhe unë. Kur u ulëm në tavolinë babai nuk fliste, por më vështronte me një pamje melankolike. I kishin shkatërruar shëndetin. Më kishin privuar shumë vite larg babait, por edhe tani ky baba, ishte shumë larg meje. Kuptova që familja që ishim një kohë, nuk do të kthehej më. Pasi më arrestuan, Iu tregova kryesisht për vuajtjet e mia, pasi më arrestuan, si në Degën e Korçës, ashtu edhe në Spaç.
Babai, edhe ai kishte kaluar këto vite në Ballsh. Depresioni e kishte shoqëruar gjatë të gjithë kohës. Siç ju tregova më lart, gjithmonë nën përkujdesjen e bashkëvuajtësve. Ishte një i moshuar, që i kishin shkatërruar shëndetin. Jo vetëm nuk e liruan, por as nuk e mjekuan.
Të dënuar si babai, piktori Vangjush Tushi, (gjendjen shëndetësore të tij e kisha parë në kaush) dhe të tjerë, të moshuar ose jo, me probleme të rënda shëndetësore fizike e psikike, nuk ishin të përshtatshëm për t’u mbajtur në këto struktura. Ai pushtet, nuk kishte asnjë grimcë njerëzore. Kuptohet. Ishte pushteti i diktaturës.
Nga ana tjetër edhe jeta e mamasë dhe Ivanës, kishte qenë një skëterrë. Pas arrestimit tim, mamaja u dobësua shumë, trupi iu thye më dysh dhe iu mbush me njolla. Pas gjithë atyre kontrolleve dhe presioneve psikologjike, iu ishte dashur të përballonin jetën me vështirësi ekonomike, me burrin dhe djalin, në dy burgje. Kjo i detyronte të merrnin rrugë të ndryshme, për të na takuar. Kishin përballuar edhe opinionin e njerëzve, trajtimin e keq nga lagjja dhe autoritetet e pushtetit.
Përsa i përket punës, Ivanës i kishin rezervuar ndërtimin dhe bonifikimin. Më tregoi që në kantieret e ndërtimit, kish nga ata teknikë që kishin ruajtur respektin për babain dhe ishin munduar pa rënë në sy, t’ia bënin më të lehtë punën. Më pas në bonifikim, Marjana, teknikja, e bëri shoqe të ngushtë. Disa vite më vonë, motra kaloi në Fabrikën e Konservimit, në repartin e turshisë, me përgjegjës Sokrat Tashon, i cili ia kishte vlerësuar punën dhe e kishte mbrojtur në momente të vështira.
Në një rast, shoferi i një mjeti të Komitetit të Partisë rrethit, që kishte shkuar për të marrë turshi për disa udhëheqës që kishin ardhur nga Tirana, e kishte njohur dhe denoncuar te sekretari i partisë së ndërmarrjes. Më pas, Sokratit i kishin kërkuar llogari se, motra ime, mund të helmonte turshitë.
Përgjegjësi i Ivanës, iu ishte kundërvënë dhe kishte marrë përgjegjësinë. Ishte bërë garant, duke lavdëruar punën e motrës, se këtë punë e bënte vetëm ajo. Përfitoj të falenderoj këtë njeri të mirë dhe gjithë familjen e tij, që e kanë dashur e respektuar motrën time.
Kjo gjendje dhe të tjera të kësaj forme, e mbanin Ivanën në tension të vazhdueshëm, për të mos folur për provokime të natyrave të tjera, ndaj një vajze që u godit në moshën 19 vjeçare. Kur merrte lejen, deviacionet e saj, ishin Ballshi dhe Spaçi. Shpesh kamionët për Reps dhe Spaç, kishin urdhër të mos i merrnin, meqenëse ishin; “familjarë armiqsh”.
Mjaft herë, pjesën e fundit të rrugës nga Shën Pali, e bënin në këmbë, (motra shpesh organizohej me gra, që kishin familjarë në Spaç). Kishte ndodhur që hoteli i vetëm në Rrëshen, të ishte plot, dhe kishte qenë e detyruar, ta gdhinte jashtë.
Konkluzioni?
Edhe ato, gjithë këto vite, kishin parë ferrin. Disa ditë pas lirimit, dola për të bërë një shëtitje. Çdo gjë më dukej ndryshe. Qyteti dhe njerëzit me zërat dhe veshjet e tyre të ndryshme. Për më tepër se gjashtë vite, syri ishte mësuar me pamjet e asaj panorame të trishtuar të burgut, me fytyrat e vuajtura dhe me të njëjtat veshje, në ngjyrë kafe.
Veshët ishin çmësuar nga zërat femërorë, të cilët për një periudhë, për mua kishin të gjitha një timbër. Mundohesha që njerëzit të mos i shihja në sy, se mund të dilte ndonjë fytyrë e njohur dhe nuk e dija çfarë qëndrimi do të mbante. Të paktën në Spaç, ishim të gjithë njëlloj, (të burgosur politikë). Kisha një moto: Mos përshëndesja njeri, por të prisja më parë sjelljen e të njohurit, për të mos ngelur keq.
Pata të drejtë, pasi dhe reagimi i njerëzve që me njihnin, ishte i ndryshëm. Dikush më shihte si armik, ndonjë tjetër nuk më fliste nga frika. Të tjerë më bënin një përshëndetje nga larg, me kokë. Dikush, si një shoku i gjimnazit, pasi më dha dorën, u shpreh i habitur, që unë kisha bërë atë “gabim”.
– “Kemi qenë shumë shokë”, – i thashë.
Dhe më pas shtova: – “Kur ti ke këtë opinion për mua, çfarë duhet të thotë dikush tjetër, që nuk më ka njohur”?!
Në verën e vitit 1990, kur prisnim vizën për Jugosllavi, ky shok, sapo ishte kthyer si turist nga Greqia. Kur më takoi, më uroi për riatdhesimin e afërt, duke shtuar që do të shpëtonim, do të vinim në një botë tjetër.
Në ditët në vijim, filluan të vinin disa kushërira dhe shoqe të mamasë, shoqe të Ivanës dhe disa familje që kishin ruajtur miqësinë. Dua t’i falenderoj të gjithë e, veçanërisht dy motrat, Athina dhe Dhimitra (kushërirat e ma masë), të cilat i qëndruan afër për gjithë kohën e vështirë, pa marrë parasysh presionin që iu bëri Sigurimi, për të mos na vizituar.
Në atë periudhë të vështirë, disa familje na mbajtën derën hapur. Një nga këto, ishte dhe ajo e Profesor Ilia Karanxhës. Ilka dhe e shoqja, Farida, kanë qenë prezentë gjithmonë. Përfitoj t’u shpreh mirënjohjen dhe falenderimin.
Kishin kaluar vetëm pak ditë që isha liruar, dhe një darkë më sjellin nga lagja, fletën e punës për në bujqësi, në Ndërmarrjen Bujqësore “Korça”. Këtë radhë në sektorin Qendër. Ishte data një dhjetor, kur u paraqita në ndërmarrje dhe më caktuan në brigadën e Ademit. Ishte një burrë i shkuar në moshë. Në atë periudhë të vitit, burrat hapnin kanale në fusha, për të bërë drenazhe. Më dha një bel dhe më tregoi drejtimin e fushës, ku do të punohej. Pasi më caktuan pjesën, fillova të kaloj belin e parë.
Pas pak kanali u mbush me ujë dhe puna m’u vështirësua shumë, pasi balta ngjitej në veglën e punës. Nga dreka bëra një pushim dhe hëngra bukën, që kisha marrë me vete. Vazhdova të punoja gjithë pasditen. Kisha mbetur vetëm, pasi gjithë të tjerët e kishin bërë normën. Mjaft kishin punuar në grupe. Kur më vonë erdhi personi i ngarkuar për regjistrimin e punës, kisha bërë rreth 70% të normës. Kur më pa me këmbët e zhytura në ujë dhe kuptoi që nuk kisha idenë e asaj pune, më shpjegoi si të evitoja ujin.
Më pas mbylli bisedën, se për atë ditë, çdo gjë ishte në rregull dhe se do të shiheshim të nesërmen. Ditën tjetër, diçka më mirë. Por duhej të kalonin disa ditë, që të arrija të bëja normën. Unë me lopatë kisha punuar në minierë, por këtu në bujqësi, ishte proces i ndryshëm pune. Një ditë, Ahmeti, ky i ri me flokë të kuqe, që regjistronte punën e bërë, më tha se m’i kish plotësuar ato ditë nën normë. E falenderova këtë njeri për humanizmin e tij. Ai muaj kaloi në atë brigadë.
Në janar, Ademi, brigadier, më komunikoi nga ana e përgjegjëses të sektorit, që më transferonin në një brigadë tjetër. Për brigadier kisha Yllin, një djalë të ri, që ishte anëtar partie. Brigada e tij, si brigadë e bimëve foragjere dedikuar blegtorisë, bënte punën më e rëndë dhe tokat i kishte shumë larg, në kufi me fshatin Çiflig. Por edhe në këtë rast, për mua nuk ishte problem largësia. Pjesa më e madhe e punëtorëve, ishte nga fshati. Bënin përjashtim disa burra të vjetër, që ishin marrë gjithë jetën me bujqësi. Në atë kohë isha 29 vjeç, por në brigadë më merrnin për ushtar të liruar, pasi kokëqethur dhe i dobët, nuk e tregoja moshën.
Kur u lirova nga burgu, peshoja 65 kg. Kisha humbur të paktën 10 kg. Pantallonat e kostumeve, më rrinin të gjera. U detyrova t’i çoja te rrobaqepësi. Unë në Spaç, isha njohur me Vaskë Orgockën. Ai së bashku me familjen, u goditën rëndë nga diktatura. Edhe kjo, një tjetër histori tragjike…!
Kur u lirova, shkova te prindërit e tij, që jetonin jo shumë larg shtëpisë sime, për t’iu çuar të falat nga i biri. Ivana me të bijën e Vaskës, kishte qenë në të njëjtën klasë në gjimnaz. Meqë babai i Vaskës, qepte në shtëpi, pantallonat i çova tek ai, për t’i ngushtuar. Pas ndonjë viti, këto pantallona nuk më bënin më.
Sa filloi pranvera, më caktuan me grevall, të mblidhja barin mbrapa kosaxhinjve. Pas mbirjes së misrit, fillonte prashitja. Ishte një punë me kurriz të përkulur, që kur dilje në fund të parcelës, me vështirësi drejtoje shpinën. Një ditë te brigada jonë, vjen zootekniku i sektorit. Ai kërkonte një punëtor për në stallën e lopëve, pasi kishte mungesë personeli. Asnjë nga të brigadës, nuk shprehu dëshirën të vinte.
Atëherë mendova se mund të ishte një mundësi, për t’ju afruar blegtorisë. Kur i shpreha gatishmërinë, më pyeti se a kisha punuar në këtë sektor. U kënaq kur mori vesh që kisha studiuar. Pasi më futi krahun dhe morëm drejtimin për nga stallat, vazhdoi të më pyeste për arsimimin tim. Në këtë çast, përgjegjësja e sektorit, Vera, pyet Vasilin se ku po më çonte. Kur mori vesh arsyen i dha urdhër:
– “Atë jo”!
I shkreti, mendonte që kishte gjetur njeriun e duhur.
Zuri t’i shpjegonte shkollën time, por Vera ishte e prerë:
– “Atë jo”!
Më erdhi keq për Vasilin. Ishte i vjetër në moshë, në prag të pensionit. I thashë se përgjegjësja kishte të drejtë, dhe u largova. Më kujtohet fytyra e habitur e tij, që në atë çast nuk e kuptonte arsyen. Nuk më erdhi mirë, por ishte fillimi, duhet të prisja edhe pak.
Në bazë të propagandës që bëhej, kush kishte studiuar në fusha jo ideologjike, mund të punonte në profesion. Kush kishte tre të larta, mund të punonte si teknik i mesëm blegtorie. Unë pothuaj e kisha mbaruar fakultetin. Muajt kalonin, kaloi vera e vjeshta. Tani isha njohur mirë, me gjithë brigadën. Më donin e respektonin. Punës në bujqësi, ia mora dorën. Kur filluan drenazhet në muajt e dimrit, më morën në grup, ku u bëmë vetë i pestë.
Ishin të gjithë nga fshatrat afër ndërmarrjes. Tre prej tyre, 23-24-vjeçarë, kurse më i vjetri, Isufi, ishte rreth të 40-ave. Për respekt i thonin; dajë. Ishim të gjithë të fortë dhe normën e bënim shpejt. Shpesh kishte raste, kur punonim në fushat larg magazinës së veglave, dhe isha i detyruar, që pasi të mbaroja punën, lopatën ta merrja me vete, në shtëpi.
Megjithëse “puna është nder”, unë nuk ndjehesha mirë, kur me lopatë në dorë dhe me çizme, kaloja bulevardin për në shtëpi. (Mundohesha të evitoja rrugët kryesore, por isha i detyruar, pasi shtëpia ime, ishte në qendër të qytetit). Ishin orët kur mjaft qytetarë, dilnin shëtitje. Mes tyre shihja dhe njerëz të njohur me familjet e tyre dhe më vinte keq për veten.
Erdhi pranvera tjetër dhe filloi kositja e barit. Një ditë vjen Vasili, më tërheq mënjanë dhe më propozon një punë te peshorja. Për të, të kishte një njeri të rregullt në atë vend pune, ishte shumë e rëndësishme. Aty çdo ditë peshoheshin mjaft qerre me bar dhe në bazë të sasisë, të peshës të këtij bari, kërkohej sasia e prodhimit të qumështit. Pasi kishin dyshime në lidhje me ata që kishin punuar më parë, kishin vendosur, këtë radhë bashkë me përgjegjësen, të më caktonin mua. E falenderova për besimin.
I thought this would be a step forward, to systematize. But even this spark was immediately extinguished. The next day, dressed differently, I went to the scale, where the man who was working told me that I had to report to the manager of the sector. She expressed regret for what happened. It was ordered by the chief of staff. I returned to the brigade. A few months passed and at the end of autumn, the sugar beet plucking began./Memorie.al
Lini një Përgjigje