FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Jusuf Vrioni: "The fact that I was translating Kadare, put me in a delicate position, because he was not seen favorably by some power structures"-
Exactly 108 years ago, on March 16, 1916, one of the most outstanding personalities of Albanian culture, Jusuf Vrioni, was born. The Albanian tradition of translation preserves in its memory the names and work of many passionate and self-sacrificing zealots, who with their grace built bridges of communication, making the spirit and the Albanian aesthetic world universal. Jusuf Vrioni is one of those stars that shone in the sky of this miracle. Today, on this occasion, we humbly owe a memory to the modest man, the world-class intellectual, the translator who learned to speak French, the masterpiece of the great writer, Ismail Kadare.
He was and remained an incomparable example of a good, modest and white-hearted man. Although this would not save him from the monstrous claws of the dictatorship. He always remained like this, even when the beast of horror did not stop the hell and did not spare the flames of terror, this innocent and peaceful creature.
In the book "Memories of a European", prepared by the French researcher Eric Fay, the "Golgotha" of that man who was "crucified" and "resurrected" goes step by step, to come and come again in the memory of generations, as a a frightening testimony, like a compelling truth, that has gone through the calvary of a divine "Christ". The Albanian consciousness needs to find rejuvenating skills, in this browsing of the pages of communist hell and to better understand the regime, but above all the innocent man, who was able to challenge with his titanic resistance. And the example of Jusuf Vrioni is an emblem of this dedication.
Jusuf Vrion's compelling narrative
I remember that day like a wound made with the ax of my thirty-two year old. It was Saturday, September 13, 1947, the day before a football match between Albania and Yugoslavia, for which I had a ticket. I was looking forward to this meeting of the Balkan Games, but also with fear, because two years ago, in Belgrade, before my eyes, Albania was beaten 11 to 2. But, first of all, I was waiting for a girl with whom I would love to spend the evening The city clock was almost twenty o'clock. After a spring and a summer of increasing arrests, Tirana was anxiously and fatalistically waiting for winter.
Having arrived earlier, I was walking to the place of our meeting, where, 20 years later, the statue of the Albanian National Hero, Skenderbeu, would be erected on horseback. Night was falling and the white silhouette of the mosque's minaret stood out in the darkness. Suddenly, four people came up behind me, who addressed me harshly: "You are Jusuf Vrioni? You will come with us! We have some questions to ask". Shocked by their tone, as well as by the formulas they used and which had already become known to many in Albania, I immediately understood and faded away. It was the time when the "deputies' trial" was taking place, which would end, as I would later learn, with 18 death sentences.
I had followed this macabre farce from my office (at that time I was a translator for the Union of Albanian Women), from where I could hear the rebroadcast of the process through the loudspeakers placed in the square. Many of my friends, including my cousin Aziz, had been put in jail with the mass arrests during the month of May and we had no news from them. I quickly thought that my friend would be waiting for me for a long, long time if she wanted to meet me again, and that everything was turning upside down in my life. I walked behind those people, thinking about my mother, whom I had left alone in the room where we lived. You had to be very naive to think that you could go to the premises of the Security, for a simple investigation, and then be released!
We arrived at the Internal Section, a notorious place in Tirana for its cells and basements, anterooms of death, where they questioned, provoked and tortured. Everyone knew it was a hot spot. However, I was greeted with a tone that was both funny and secretly heartfelt: "Hey Yusuf, do we have anything new?" What do the English say? What about the Americans"? These questions, which they asked me on the spot, in a tone that seemed to be jovial, meant my relationships, tennis matches with foreign mission workers. They were words of capital importance: through them it was guessed in which direction the investigations would continue, in that of espionage on behalf of an ideologically hostile power...!
They took me to a ghastly character, Skënder Kosova, member of a diabolical trio, who sowed terror in Tirana, where he made mass arrests at night. There was no one at that time, who was not afraid, if he heard the "Jeep" of these "devils of death", he would stop in front of the door of the house, in the middle of the night! All three of these killers made a quick and brutal inspection of the apartment and, at the end of it, took one or several unfortunates with them. These were taken to different parts of the city, sometimes directly to the prison, sometimes to one of the buildings of the Interior Section, where she worked, which was not yet named at that time; Security, but the People's Guard.
M’i hoqën gjithçka kisha në xhepa, pastaj më çuan, duarlidhur mbrapa shpine, në krye të një shkalle të errët, e cila zbriste në një bodrum. Mesa dukej, kjo ishte përçapja e parë e presionit. Donin të më tregonin, se çfarë më priste. Dëgjova një pllaquritje që vinte nga poshtë shkallës. Pastaj më qartazi, një zhurmë zinxhirësh, të shoqëruar me rënkime. Dikush po lëngonte në një bodrum, pasi ishte torturuar gjatë e gjatë. Kush ishte? Ndofta ndonjë nga miqtë, që ishin arrestuar muajt e fundit? Më lanë rreth 2-3 orë aty, në krye të shkallëve. Po fillonte një fazë e re e jetës sime, ndërsa bodrumet, ishin preludi i saj…!
Në atë çast mu shfaq në kujtesë, si e copëtuar, e reflektuar nga një kaleidoskop i vetëtimtë, gjithë rinia ime. Sado mundohesha t’ia mbushja mendjen vetes, se në çdo rrethanë ngelet gjithmonë një shpresë, qoftë dhe e dobët, se s’ka asgjë të palëvizshme në histori, prapëseprapë, nuk më shqitej bindja, se regjimi shtypës në fuqi, do të qëndronte gjatë dhe se duhej të rezistoja, të gjeja forca, diku brenda vetvetes, për t’i përballuar sprovat, të cilat ende nuk i përfytyroja dot saktë. Mos vallë ishte fundi i gjithçkaje?! I pikëlluar, po vështroja shkallën e zbritjes sime në ferr. Nuk isha vallë unë, ai që vajtoja tashmë jetën në një qeli të lagësht?
Papritmas, nisën të më shfaqen portretet e njerëzve të mi: nëna, e cila ndofta nuk e dinte ende që më kishin arrestuar; babai, i vdekur prej kohësh; vëllai dhe motra, të cilët kishin mbetur në Perëndim, si dhe miqtë e tanishëm apo të mëparshëm, të lirë apo si mua, të futur në burg. Në kujtesën time pasonin njëra-tjetrën, pamje të vendeve ku kisha jetuar. Parisi, Roma, Londra apo Montrëja, si dhe fëmijëria ime. Pastaj Korfuzi, fëmijëria e fëmijërisë. Sa çaste të çmuara kisha parë të kalonin si yje që këputen, përpara se të arrija këtu?! Isha në pritje dhe stuhia po tërbohej në kokën time. Radha për t’u hetuar më erdhi shumë shpejt. Nisa me guxim të thosha gjithë siguri, se nuk dija asgjë. Më bombarduan me grushte, shuplaka, shkelma në pjesët e ndjeshme të trupit, mes sharjesh të ndyra. Pastaj, duke e rritur shkallën e vuajtjes, ma veshën me goditje të tmerrshme kopaçeje, më bënë goditje elektrike dhe, së fundi më bënë torturën e jelekut.
Pasi të lidhnin duart prapa shpine, të fusnin një shkop të gjatë midis krahëve dhe kurrizit, të shtrinin përtokë, ku ishe i pafuqishëm dhe plotësisht i ekspozuar, me këmbët përmbi dy anët e shkopit, të godisnin me kopaçe të trashë sa krahu, të shtypnin pjesët e ndjeshme, të kërkonin të flisje, duke të bërë pyetje konkrete. Kështu do të vazhdoja të torturohesha 6 ditë në javë, tetë muaj rresht, me një farë ndryshimi, në ashpërsinë e seancave. Edhe kur më kthenin në qeli, duart i kisha të lidhura mbrapa shpine. Duhej të flija kështu siç isha dhe, duke qenë se i kisha shpatullat e gjera dhe gjithë muskuj, kjo ishte një tjetër torturë më vete. Më zgjidhnin, vetëm kur haja bukë. Më e tmerrshmja ishte periudha 15-ditore dhe 15-netëshe, përjashtuar në mënyrë të pashpjegueshme, një të diel në mes, periudhë gjatë së cilës qëndroja varur nga duart, me 30, deri në 35 kile zinxhirë, rreth qafës. Mezi e arrija dyshemenë dhe isha i detyruar të mbështetesha, vetëm me majën e gishtërinjve të këmbëve. Gjithçka ishte llogaritur, sigurisht, që të mos mbështetesha me thembra. Më zgjidhnin vetëm 3-4 orë në ditë, 2-3 herë në ditë, për të shkuar në nevojtore; gjithë kohës tjetër, isha i varur natë e ditë, me atë peshë.
Mu bë një hetim i thelluar, por në fillim nuk m’i përmendën francezët. Pyetjet drejtoheshin rreth anglezëve, amerikanëve, rreth marrëdhënieve të mia me shefat e misioneve ushtarake në Tiranë, si dhe me oficerët e tjerë vartës. Më kërkuan me ngulm se; ç’informata u kisha dhënë atyre. Nganjëherë hetimi merrte një drejtim krejt tjetër. Përpiqeshin të nxirrnin prej meje, shpjegime rreth qëndrimit tim politik, kur u zhvilluan zgjedhjet e para, të ashtuquajtura “demokratike” të dhjetorit 1945, të më detyronin të tregoja kush ishte nxitësi, kush ishin anëtarët e tjerë të grupit tonë, si dhe cilat ishin temat e mbledhjeve tona. Unë mjaftohesha duke mohuar sistematikisht, duke pranuar një fakt të vetëm: qëllimi ynë i vetëm, ishte të krijonim një opozitë të ligjshme, ashti siç e parashikonte ligji zgjedhor.
Këtë e përsërisja pa bërë as më të voglin koment, për të mos implikuar askënd dhe mundohesha. Mirëpo, vallë a ia vlente një gjë e tillë, që të vërtetoja se një opozitë e tillë, nuk kishte asgjë të dënueshme nga na juridike? “Cili ishte rrethi yt shoqëror? Me kë shoqëroheshe? Çfarë thoshit me njëri-tjetrin? Në ç’datë je takuar me filanin”? Pyetjet më bombardonin në të njëjtën kohë me goditjet, mirëpo më habiti fakti, që nuk u përpoqën asnjëherë të nxirrnin prej meje ndonjë pohim, nëpërmjet premtimeve për një trajtim të mirë, praktikë mjaft e përhapur kjo, që mori më qafë shumë nga ata, që ranë në atë kurth.
Nga shtatori deri në nëntor, qëndrova në të njëjtën qeli bashkë me 4-5 të burgosur të tjerë. Pastaj u transferova në një tjetër, në ‘Burgun e Vjetër’, ku kisha vetëm një shok. Në qelinë fqinje, ndodhej shkrimtari i madh shqiptar, Mitrush Kuteli- me emrin e vërtetë Dhimitër Pasko, i cili më recitonte, duke pëshpëritur poshtë derës, poemën e tij të gjatë; “Kosova”…! Në shkurt të 1948-ës, nisi për mua periudha e izolimit të plotë, e cila do të zgjaste 27 muaj. Më çuan në ‘Burgun e Ri’ të Tiranës, në një birucë disi më të madhe, por aq e zymtë, saqë dukej si varr. Asgjë prej gjëje, asnjë shpirt njeriu, asnjë send; kishte vetëm një baxhë 15 me 15 cm., nëpërmjet së cilës kalonte një dritë e zbehtë, si dhe një tavan shumë i lartë, më shumë se katër metra nga dyshemeja.
Disa muaj me radhë e pata të pamundur, të merrja dhe njoftimin më të vogël nga jashtë. Më e keqja ishte se qelia ime, ndodhej pranë lumit dhe unë e dija që të gjitha ekzekutimet, bëheshin në brigjet e tij. Për më tepër, kisha kuptuar që në këto qeli, fusnin kryesisht të dënuarit që do të pushkatoheshin, një apo dy herë në javë, dëgjoja të përsëritej e njëjta skenë: gardianët ndaleshin para ndonjë dere, e hapnin, talleshin me të burgosurin, pastaj i thoshin: “Dhe tani hajde me ne! Do të të çojmë në dasmë”. Pas një gjysmë ore buçisnin, pa një pa dy, automatikët. Pastaj gardianët ktheheshin e shkëmbenin fjalë, si: “E pe si përpëlitej, para se të binte përtokë”?! Dasma kishte marrë fund, deri sa të vinte tjetra. Vdekja në këto mjedise të ‘Burgut të Ri’, ishte gjithmonë e pranishme. I burgosuri kishte vetëm një pyetje në mendje: “A do të shpëtonte apo jo kokën”?
…Pas 8 muajve të parë në hetuesi, më lanë disa javë të qetë. Pastaj filluan përsëri të më pyesnin, isha gjithmonë në ‘Burgun e Ri’, rreth një teme që më habiti shumë në fillim, sepse deri atëherë, nuk më kishin ngacmuar në këtë drejtim: marrëdhëniet e mija, me oficerët e misionit ushtarak francez në Tiranë. U befasova shumë, ngaqë regjimi nuk i kishte sulmuar asnjëherë qeverinë dhe shërbimet franceze; një Zot e di se Parisi kishte aq halle, saqë s’kishte nge të merrej me spiunazh në Shqipëri!
… Fjala spiunazh mbulonte në mendjen e tyre një fushë jashtëzakonisht të gjerë dhe… të pamat. Fakti i thjeshtë që unë kisha thënë më 1945-ën, se; Partia Komuniste drejtonte gjithçka, ndonëse ajo nuk ishte përmendur asnjëherë publikisht, çka ishte një sekret që e dinin të gjithë, u quajt krim i rëndë politik! Më vonë, gjatë procesit tim, dikush do të akuzohej se; “u kishte treguar” francezëve, çmimin e gjalpit në Shqipëri. Hetuesit gjykuan se në këtë rast, bëhej fjalë për një informatë ekonomike me rëndësi shumë të madhe. Pasi një nga të akuzuarit reagoi, duke thënë se çmimi i këtij lloji prodhimi ushqimor, dihej nga të gjithë, u kundërshtua me arsyetimin se ai e parashtronte gabim problemin dhe se kërkonte ta dëmtonte pushtetin, duke nxjerrë në pah, dobësinë e mekanizmave ekonomike…!
One day, suddenly, they took me out of the large cell on the ground floor, where I had been rotting for eight months, and they took me up to the first floor, where they put me to death in a somewhat well-lit dungeon. I had an absurd sense of liberation. I stayed there for approximately 6 weeks. My hands were no longer tied, with those terrible "Italian" handcuffs (we were used to distinguishing 2-3 types of these tools), but with chains from the front, which made my movements much easier. Through a channel, which I will describe later, I learned that they had begun to attack Koçi Xoxen. In the Central Committee of the Communist Party of Albania, a period of instability was beginning. It was the time of the break with Tito and everything that could be admitted to have been wrong was worn on him. With the fall of the Minister of the Interior, a softened atmosphere was created, as if to show that Xoxe, the servant of the Yugoslavs, was the only one responsible for all the atrocities committed up to that time. The treatment of prisoners was softened somewhat, but this climate of improvement was temporary.
During this softening period, one of the guards told me that he was a family friend of a woman I knew, the wife of a well-known writer at the time, who was also under arrest. He secretly gave me a piece of paper and a pencil to write to her if I wanted to. With my hands chained from the front, allowing me to move them somewhat, I managed to scribble. So I wrote a poem about Safo, with the nickname "I took it", which began like this: "Fragile silhouette with noble charm..."! …The rats mingled with fear, my fear was taking the form of rats. Fear of death, fear of the future. In this cell, shortly after I was there, I tried to kill myself by cutting my veins. But the only tool I had, clog rings, made of a "soft" metal, proved useless. I have the sign on my wrist to this day. The guards who noticed my attempt in time put a bandage on me, while the doctor who visited me told me that I was out of danger for life. Of course, he ordered that my supervision be increased…! / Memory.al
Lini një Përgjigje