FLASH
Shkruar nga Pamfleti
-Hysni Kapo rejected the project that would bring millions of dollars in profits to the country, while Luan Struma, who did the rationalization, was "rewarded" with a camp-leaf, on the beach of his city and with a praise-leaf-
A 3 million dollar plant would have transformed our country into the largest exporter of bichromate in Europe. The old technology and the lack of vision of the rulers of the communist regime did not make it possible for the Chemical Plant in Porto - Romano to keep up with the times. The possibilities to transform the country into the main exporter of bichromate on our continent were not taken into account by transforming Kimike into the polluting giant of Durrës. Many of its workers carried for their whole lives the consequences of diseases caused by chemicals and primitive technological processes.
The lack of vision and the country's policy of self-isolation during the period of the communist regime in Albania was directly felt in the industry. Between the two World Wars, Durrës inherited workshops, departments, plants and factories with Western technology. They were mainly Italian and gave the coastal city the first premises for the construction of industrial areas. Parallel to the introduction of machines for the production of bricks and lines for Nish-Goma and Plastics, lines for the production of chemicals were also opened in Durrës, all with Italian technology and equipment.
Political developments after 1944 caused the Italian investors to leave and the lines, property, machinery and capital as a whole to be nationalized. Such a policy put the industry in a difficult situation, as it went into collapse in the 85-90s of the last century. The old technology, left in Albania, could not cope with the demands and needs of the chemical industry, while the state's refusal to build a plant for the production of 10 thousand tons of bichromate salt per year degraded the chemical industry in Porto. -Romano.
Specialists have said that the modern Italian plant, which could cost no more than 2.5 million dollars at that time, paid for itself, the investment, within 1 year and a half, while our country became an important and very profitable exporter in the market European and world. If the Italian plant were to be installed, the Chemical Plant in Durrës, it would provide 15 million dollars of income per year, just from the trading of bichromate, which was sold at 1,500 dollars per ton. Other profits would come from the chemicals, which were dumped as waste at the Porto-Romano factory, since there was no processing plant.
While such an idea was not accepted at that time, the Albanian state has spent millions of dollars without any kind of yield, in efforts to produce lindane. The plant and centrifuge of the advanced Japanese line, which cost about 2 million dollars, went in vain like other millions of dollars, due to the lack of will of the Albanian side to cooperate with foreign specialists.
Today in Shkozet and in Porto Romano, there are still the ruins of chemical production facilities, while from the building to neighborhood no. 1, near the Promenade "Taulantia", there is no trace left. After 1995, our country imports all kinds of chemicals, since the Chemical Plant in Porto-Romano was completely destroyed, not being able to keep the production line of fire extinguishers effective.
Chemical lines
NISH (State Industrial Enterprise) of Kimike, was opened in the 30s of the last century, in Shkozet, Durrës, by Italian investors. At first, the simple plant produced oxygen for the needs of that very small industry as well as for hospital services. The Italians, taking advantage of the proximity to Durrës, at that time, showed interest in the development of industry in this city, which was located some 80 miles away from the Italian coast. They, in cooperation with local merchants, built the first oxygen plant in Shkozet, to continue the line in a building in neighborhood no. 1 of the city and a third in Porto Romano.
After the 1950s, the core of this workshop in Shkozet, with a technology of the time, was Xhevdet Laze. For several years, the workshop operated as part of the Water Company, from which it was separated in 1952. It was at this time that Laze designed another oxygen factory in Shkozet. The Italian plant and the one built by Laze were combined in the same building, keeping only the oxygen line. Laze was a well-known specialist at that time, not only in Durrës. At the age of 24, he was elected a deputy in the People's Assembly of Albania, while he became part of the Albanian delegation headed by the dictator Enver Hoxha, in his visit to Moscow for the meeting with Stalin.
In a small building in "Vollga", near the place where the swimming pools are today, the aluminum sulfate production department was set up, a chemical that served as a raw material for the paper factory in Kavajë, Lushnje and Lezhë. But aluminum sulfate was also very necessary for drinking water reservoirs and wells that served to supply water to the inhabitants of the villages. Sulfate precipitated the waste at the bottom of the tank, keeping the mechanical purity of the water under control. The raw material was kaolin, which was taken in Korpulth of Puka and mixed with acid and water.
Fabrikat e kimikes në Durrës, prodhonin edhe lëndë e kripëra të tjerë, si dhe esenca të bojërave të ndryshme për ngjyrosje. Madje, pati një repart më vete, për bojën anelinë për ngjyrosje, repart tjetër për bikromatin, squfurin, sulfatin e aluminit, lindanin dhe pesticide të tjera. Madje në fillimet e saj, tek Ndërmarrja e Kimikes, paketohej edhe një ilaç X, për larje rrobash, lëndë që vinte nga importi e, paketohej në sasi më të vogla në Durrës. Impianti i Shkozetit, është cilësuar në atë kohë nga kryeministri Mehmet Shehu; “themelues i industrisë kimike shqiptare”. Zgjerimi i tij erdhi hap pas hapi. Oksigjeni i duhej shumë industrisë dhe shëndetësisë.
Rreth viteve 1960-të, një i tillë, por jo për prodhimin e oksigjenit, u hap në Porto Romano. Atje kishte disa objekte të ndërtuara nga italianët. Krahas objekteve për fabrikën, u ndërtuan edhe godina dykatëshe banimi 3+1, për punonjësit. Gjatë kohës së investimeve italiane në Durrës, në Porto-Romano u hap një fabrikë e lëkurëve. Investitorët qenë kujdesur për t’u ndërtuar punëtorëve banesa familjare, kuzhinë, dyqane dhe infrastrukturë të përshtatshme për kohën. Bikarbonati, ishte lënda e parë për të regjur lëkurën, ndaj u përgatit edhe impianti përkatës.
Vendi ynë ishte shumë i pasur në nëntokë dhe kromi, lënda e parë për të prodhuar bikromatin, gjendej gjithandej. Por bikromati, për shkak të mungesës së teknologjisë, importohej me 1500 dollarë për ton. Specialistët e Kimikes në Porto-Romano, nisën të mendojnë për të prodhuar vetë këtë kimikat të rëndësishëm dhe me shumë vlerë, në tregun botëror. Përzierja e kromit, sodës së Vlorës, acidit sulfurik të Laçit dhe gurit gëlqeror nga Gomsiqe e Pukës, në kushte industrial, e bënin lehtësisht të mundur prodhimin e bikromatit. Por teknologjia në Porto-Romano qe shumë primitive, pasi furra e pjekjes së kromit, ngjante me atë të pjekjes së tavave.
Kromi që të piqej donte jo më pak se 1100 gradë, ndryshe nuk ndodhte oksidimi, proçesi që e kthente atë nga 3 në 6 valent. Por temperatura e pjekjes matej me sy dhe kjo e vështirësonte shumë prodhimin e një kimikati cilësor. Matja me sy, bëhej nga specialistë me shumë përvojë. Ata duhet të ruheshin e të tregonin në mënyrën më maksimale, intuitë e dëshmi të aftësive të rralla profesionale, pasi kalimi i kësaj temperature, bënte që të ndodhte proçesi i kundërt. Masivi, llava e kromit merrte një ngjyrë të veçantë dhe vërehej me shumë vëmendje e përgjegjësi. Por ky lloj vrojtimi, nuk ishte cilësor.
Me kalimin e kohës dhe rritjes së nevojës për bikromat, u gjet një pajisje për të matur temperaturën e proçesit të pjekjes. Fabrika siguroi një pirometër, që maste me saktësi temperaturën me anë të një gypi. Gjatë proçesit teknologjik, duhej acitifik i solucionit dhe PH, kërkohej të shkonte në 3.8. Kjo qe një tjetër vështirësi matjeje, pasi letra lakmuese, ka shkallëzime të plota dhe nuk kapte fraksionet. Pra lakmuesi maste 2, 3, 4,… dhe jo 2.10, 2.20, 2.30. Pastërtia e prodhimit ishte rreth 40 %, shifër e ulët dhe krejt e papërshtatshme, për tregun e huaj.
Këmbëngulja e specialistëve bëri të mundur të gjendej një solucion që maste PH, duke kapur çdo fraksion dhe kjo e rriti cilësinë, duke e çuar atë në nivelin botëror. Palush Bozo, ishte specialisti që i dha shtytje këtij proçesi, duke e bërë kripën e bikromatit, të kërkuar në tregun e jashtëm. Por prodhimi vazhdonte të ishte aq i ulët, saqë nuk plotësonte kërkesat e vendit. Deri para kësaj gjetje, kimikati përdorej për gjeologjinë, sondat e të cilave ndryshkeshin e dëmtoheshin, në toka bazike. Ky kimikat, u përdor edhe në industrinë e lëkurës, por në të dy rastet, me fare pak leverdi.
Nga ana tjetër, po për shkak të teknologjisë së vjetruar të kohës, fabrika nxirrte si të pavlerë shumë nënprodukte. Kimikja në Porto-Romano, prodhonte edhe kimikate për bojë, por bojërat me bazë të ndryshme, nuk ishin cilësore. Bojërat kanë pretendim ndaj dritës dhe ujit. Rënia në kontakt me ujin e dritën, e zbardhte, e çngjyroste materialin, e shpëlante atë. Edhe bojërat, lëndë të parë për t’u prodhuar kanë kromin, pasi në saj të tij boja ruante ngjyrën dhe merrte shkëlqim shumë të mirë. Pikërisht këtë material fabrika e hidhte si mbeturinë, vetëm sepse nuk kishte proçesin teknologjik.
Por kjo mbeturinë jashtë vendit, kushtonte 3000 dollarë për ton. Kjo shtyu inxhinierët dhe specialistët në fabrikë, të mendonin për ta përpunuar këtë mbeturinë, si dhe për të shtuar sasinë e prodhimit të bikromatit. Deri në vitet 1960, në Kimiken e Porto- Romanos prodhohej deri në 40 ton kimikat i tillë në vit, ndërsa industria dhe ekonomia shqiptare, kishte nevojë për më shumë se 250 ton në vit. Në sajë të novatorizmit të specialistëve, u bë e mundur që të ndërtohej një tip i ri furre, për pjekje.
Proçesi teknologjik konsistonte në montimin e dy tubave të gjatë, të cilat rrotulloheshin nga një ingranazh, ndërsa tubat kishin edhe pendencë. Nga njëra anë futej materiali, kurse në krahun tjetër, futej flaka për ta pjekur. Këta specialistë kërkonin që krahët, tubat të ishin 25 m. të gjatë, ndërsa drejtuesit skeptikë. e miratuan projektin duke ia shkurtuar krahët në 12 metër. Ndonëse specialistët nuk ishin të kënaqur me këtë lloj “lëshimi”, ata e ndërtuan nyjen dhe me anë të kësaj gjetjeje të veçantë. 3-fishuan prodhimin e bikromatit duke e çuar në 120 ton në vit.
Impianti i lindanit
Qeveria shqiptare ka shpenzuar një lum me dollar. për të ndërtuar impiantin e prodhimit të lindanit. Në fillim, ky kimikat nisi të prodhohej në Shkozet, tek reparti që u ndërtua nga italianët. Impianti kishte tuba inoksi dhe kazanë të emaluar. Mulliri i blojës, ishte prodhuar në Gjermaninë Perëndimore, filtopresa në Itali dhe centrifuga në Japoni. Por linja nuk qe cilësore, pasi nuk u mbyll qarku i prodhimit, sipas teknologjisë së kërkuar. Prodhimi qe i pakët dhe me shumë probleme në linjë.
Kjo bëri që të këmbëngulej për një repart të ri për lindanin dhe u zgjodh Porto-Romano, atje ku disa vite më vonë do të ndërtohej fabrika e uzina me një gamë të gjerë repartesh e linjash. Në Shkozet, nuk funksionoi thuajse fare hallka e prodhimit, ndonëse u shpenzuar mijëra dollarë dhe për të bërë një provë të dytë, u vendos që linja të transferohej në veri të Durrësit. U kryen shumë prova, por të gjitha dolën thuajse pa sukses. Lindani, kishte teknologji shumë delikate.
Vetëm katër shtete në të gjithë botën prodhonin linden, ndaj vendi ynë do e kishte shumë të vështirë, madje të pamundur të qëndronte në këtë listë. Bota i ndërtonte këto impiante në zona periferike, të thella, të pabanuara, pasi çlironin ndotje, helme, gazra dhe kishin ndikim negativ në tokë, tek bimët, kafshët dhe njerëzit. Impianti iu mor çekëve, të cilët e hoqën, pasi teknologjia shkaktonte ndotje. Specialisti çek, një ndër inxhinierët më të mirë të fushës, i cili e vizitoi nga afër këtë linjë, kërkoi që pala shqiptare, ta mbyllte sa më parë repartin. Sipas tij, teknologjia për lindanin, ishte e ndërlikuar dhe e pamundur për t’u realizuar në Durrës, me ato kushte që ishin në atë kohë.
Centrifuga japoneze e impiantit ishte prej inoksi dhe kushtonte shumë shtrenjtë, 2 mijë dollarë. Lindani duke qenë agresiv i njohur dhe i prodhuar me një teknologji jo të standarteve të kërkuara, e dëmtonte këtë pajisje. Një herë në gjashtë muaj, Kimikja detyrohej të blinte centrifugën, duke shpenzuar 4 mijë dollarë në vit, vetëm për këtë pajisje. Çekia e kishte hequr atë për shkak se kishte nisur revolucionin ekologjik, ndërsa linja u vendos në periferi të Durrësit, në një terren të hapur dhe krejt të pambrojtur. Kështu në ditë me erë nga veriu, qyteti ndotej nga era e keqe dhe pluhuri i këtij helmi, që ishte kancerogjen.
Shpenzimet e mëdha për ta mbajtur këtë linjë, nxitën disa specialistë të mendojnë për të zgjatur jetën e centrifugës. Luan Struma, e veshi centrifugën nga brenda, duke bërë që kjo pajisje nga gjashtë muaj, të jetonte tre vite, duke i kursyer ndërmarrjes shuma të mëdha. Struma “u shpërblye” me një fletë- kampi, në plazhin e qytetit të tij dhe me një fletë-lavdërimi. Por fabrika e prodhimit të lindanit, nuk pati asnjë lloj suksesi. Miliona dollarë të shpenzuar, nuk e futën dot prodhimin në proçesin teknologjik modern, ndërsa lindani u dergj në natyrë, duke rrezikuar jetën e banorëve të zones, si dhe duke ndotur ajrin, tokën dhe ujërat nëntokësore.
Fikëset e zjarrit
Në Kimiken e Porto-Romanos, janë prodhuar edhe fikëse zjarri. Ky lloj proçesi u bë i mundur, shumë vite pasi qe ndërtuar fabrika. Ka qenë ndërhyrja e Hekuran Isait, ministër i Brendshëm në atë kohë, që i dha shtysë mendimit të specialistëve. Deri në atë kohë, fikëset importoheshin dhe kjo e rëndonte buxhetin e Ministrisë së Brendshme. Ndaj u pa e arsyeshme të diskutohej ndërtimi i tyre, në Kimiken e Durrësit. Specialisti kimist Shkëlqim Kokomani, e mori përsipër të përgatiste repartin e fikëses. Fillimisht u konsultua me një katalog që vinte nga jashtë dhe më pas siguroi të gjitha materialet e duhura. Fikësja konsistonte tek përgatitja e shkumës, që duhet të shërbejë për të izoluar flakën. Kjo ishte edhe pjesa më delikate e teknologjisë së prodhimit.
Kokomani u interesua në Ndërmarrjen Ushqimore, për të mësuar se ku gjendej lënda që shërbente si shkumë tek pastat, të cilat e mbanin atë edhe për një muaj pa u tretur. Ai mësoi se shkuma prodhohej nga një bimë e quajtur çuen dhe që rritej në sasi të mëdha në Ersekë, pa qenë e nevojshme të kultivohej. Bima kishte diametër sa një laps, me rrënjë jo të thella, ndërsa nuk ishte helmuese. Pasi grumbullohej e pastrohej, futej në furrat e pjekjes dhe masivi i zbutur bëhej shkumë.
Specialistët në Kimiken e Porto-Romanos, prodhuan kështu shtatë lloj fikësesh. Këtë mjet e kishin të nevojshme kombinatet, punishtet, administratat, zyrat, shkollat, spitalet, autokombajnat, automjetet, autobusët dhe çdo shtëpi. Pra tregu ishte i gjerë dhe me shumë leverdi. Në Porto-Romano prodhoheshin fikëse, që nuk e përçonin rrymën elektrike, fikës i thatë, me pluhur dhe me solucion. Pra, përveç bikromatit, sulfatit të aluminit, lindanit, squfurit, bojërave, pesticideve të ndryshme, në Porto-Romano u prodhuan edhe fikëset.
Incidentet
Në vitin 1967, në repartin e prodhimit të fishekzjarreve ndodhi një incident i rëndë. Përgjegjës reparti në këtë punishte të vogël, ishte Hajdar Ferra. Pjesa më e madhe e të punësuarve ishin gra, të cilat nuk kishin ndonjë përgatitje, kualifikim të veçantë edhe pse reparti ishte shumë delikat, pasi punohej me barut. Incidenti ndodhi si pasojë e shpërthimit të barutit të thatë, nga pakujdesia e treguar gjatë proçesit teknologjik. Shumë gra morën lëndime të rënda, ndërsa gjashtë prej tyre, nuk mundën t’i shpëtonin vdekjes. Ngjarja alarmoi të gjitha strukturat e shtetit dhe qeveria vendosi të ndërpresë prodhimin e fishkezjarreve, linjë e cila nuk ka funksionuar më që nga ajo kohë, duke bërë që ky lloj artikulli të importohej.
Pak kohë pas këtij incidenti, një tjetër ngjarje e rëndë do të ndodhte dhe pikërisht në një nga magazinat e punishtes së Kimikes, aty ku humbën jetën gjashtë gra. Man Kadiu dhe Iliaz Kolari, njëri mekanik e tjetri saldator, u bënë shkaktarë të këtij incidenti. Në njërën nga kthinat e objektit ku përgatiteshin fishekzjarre, ishte depozituar e gjithë sasia e barutit. Dhoma qe e mbyllur. Dritaret gjithashtu qenë thuajse të izoluara, për të mos lënë dritën të futej brenda, ndërsa ishte urdhëruar që askush të mos lejohej për t’u futur në atë magazinë.
Mekaniku e saldatori e thyen këtë urdhër, duke u përballur me një fatkeqësi të madhe. Ata kërkonin një karton dhe për ta gjetur u futën nga dritarja e dhomës ku mbahej baruti. Pasi morën një copë të tillë, u kthyen për të marrë edhe një pjesë tjetër, veprim që ishte fatal për jetën e Kadiut, ndërsa presioni i shkaktuar gjatë shpërthimit të barutit e goditi Iliaz Kolarin, duke e përplasur në anën tjetër. Ai ra në një gropë gëlqereje dhe pas shumë kohësh gjendja e tij shëndetësore u përmirësua.
Kushtet e punës
Fabrika, e cila në vitet 1988, u transformua në një kombinat të madh, numëronte rreth 1.200 të punësuar, aq sa kishte Plastika në Shkozet. Kushtet e punës ishin shumë të këqia, ndërsa edhe vet godina, ishte e papërshtatshme. Atje mungonte ajrimi, proçesi ndodhte thuajse në natyrë, veshjet ishin të papërshtatshme, ushqimi i keq dhe i pakët. Punëtorëve u jepeshin çizme, doreza, kapelë e xhup, një herë në vit dhe 0.5 litër qumësht pluhur të tretur, në ditë. Por era e keqe, temperatura e lartë, materiali shumë i dobët i rrobave të punës dhe mungesa e ajrosjes, e bënin edhe më të vështirë punën, ndërsa punëtorët u prekën nga një sërë sëmundjesh.
Organet e frymëmarrjes, ato të tretjes, lëkura, sytë dhe mushkëritë, ndëshkoheshin ditë pas dite nga kimikatet. Kjo rriti numrin e personave që kërkonin ndihmë mjekësore, si dhe të mjaft personave që largoheshin nga frontet e punës në Kimike, në pamundësi për ta përballuar. Gratë në fabrikën e Kimikes në Porto-Romano, punonin me 2 e 3 turne. Një pjesë shërbenin edhe tek furra e oksidimit të kromit. Termperatura ishte shumë e lartë dhe kjo përhapej gjithandej për shkak se teknologjia ishte e prapambetur.
Për të dalluar gratë që punonin në Kimike, nuk ishte shumë e vështirë, pasi përgjithësisht ato kishin hundët e shpuara, sikur të kishin futur bizën, për të vënë vathë. Kjo ndodhte me ato gra, që shërbenin pikërisht tek furra. Duke punuar edhe turni i tretë, pas mesnate, ato shtriheshin me rradhë pranë furrës dhe ashtu i zinte gjumi. Për shkak të llojit të proçesit, gjatë frymëmarrjes, ato thithnin edhe gazrat. Këto të fundit kishin veti shpuese, duke i dëmtuar ato tek hundët.
Vizitat në Kimike
The Durrës chemical plant has been visited by several delegations from friendly countries with Albania. One of them was the Hungarian delegation. They had arrived in our country, within the framework of signing agreements for commercial exchanges. The Albanian side asked the Hungarians to bring bichromate, produced in Hungary, to the local industry. The entire quantity for the needs of the Albanian industry was imported at that time. The foreign delegation informed the Albanian authorities that they were ready to ask Albania for this help, justifying themselves with the fact that Albania had very large amounts of chromium. They thought that our country had advanced in chrome processing technology. The conversation with the Hungarians would serve for the specialists, as another opportunity to intervene in the improvement of the technological process.
In 1976, Hysni Kapo, then the secretary of the Central Committee of the Labor Party, sat down to talk with the specialists and leaders of Kimike in Porto-Romano. The main issue was the increase in the production capacity of bichromate, a highly sought-after chemical in the world market and with great economic utility. There were two offers made by foreigners. One came from Italy, which was nearing the construction of a modern plant for the time, which would produce 10,000 tons per year. The other one came from Romania, which approached such a line, but with an annual production of up to 3,000 tons.
Specialists requested that the Albanian government look at the possibility of investing in the installation of Italian technology, making the country one of the most important exporters in Europe and beyond. The Italian plant, in addition to the production of bichromate, would also process that large part of the material that was thrown away as waste, because our country did not have processing options. This increased even more the interest of specialists, who expected to provide long-term solutions to the processing of these subjects.
Thanks to a calculation, the plant would repay the value of the initial investment, for a period no longer than a year and a half. Specialists show that Hysni Kapo, after learning that about 3 million dollars were needed to install this Italian plant, did not continue the conversation, even though the export of bichromate would bring millions of dollars of profit to the country. Precisely the lack of such foresight, caused this plant to never come to Albania, thus leaving Kimike e Porto-Romano with a very backward technology./ Memorie.al
Lini një Përgjigje