FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Eighteen years are a long time, they are endless, as you wander from one terrible prison to another, from Burrel to Spaç, once to see your husband who has lost half his weight, and the next, the son who was imprisoned at a very young age. They are endless when you wander to get a travel permit, to go from one city within Albania to another, to suffer in the terrible internment camps, to leave your books and keep a goat in the hut where you live, in the hope that it will give you a glass of milk, to eat a dessert with the blood of a freshly slaughtered pig, to convince your little nieces that their father is not an “enemy”, to bear the pain caused by the absurd, disgusted gaze of others…!
Memories of Liri Lubonja: Confrontation with Tirana
It was very difficult for her to come to Tirana after so many years. Things had changed, many events had happened since the time when she and her family lived happily. "I got off the train without looking at anyone. In the Faculty of Sciences, which was the first building you saw as soon as you left the station, one of my closest friends, Semirami, worked. I didn't want to run into her in any way. I didn't want to experience from her, that turning her head, not to look at me as happened so often and with so many others. The disappointment, the pain of a friend lost forever, would be great. Hadn't I tried it once on the bus, with another friend?
I had attended school with her for 13 years, in the same class: infant, primary, secondary; in communist youth, we had served in the same organization. Afterwards, until they left us from Tirana, we met with love. That day on the bus, she stiffened, froze. That's how she got off”, – writes Liri Lubonja in her book. In Tirana, Olimbia, Todi's sister, was the only one who did not close the door, while she was alone, because after Todi's arrest, her husband was imprisoned, expelled from the party and sent to Lapraka. When he returned from Spaç, that door was closed forever and after some time Olimbia also died. After receiving the second medical report, Liri was assigned as a worker in the sack repair department. After the army, Gimi, the youngest son, started working in the barracks.
Second Sentence
In 1979, the Lubonja family suffered an even stronger blow. "You can't meet him because he's not here, I can't tell you more." These words were said to Fatos Lubonja's mother, wife and daughter in March of that year, when they went to Spaç for the next meeting. The family was terrified. They started asking questions at the Internal Affairs Branch, but no one answered them. Todi hadn't received a single letter from him in the last two months either. "Zana returned late one evening from the Internal Affairs Branch and dropped the answer they had given her like a bomb: 'They've isolated him, they'll punish him again.' We adults were shocked, while the girls started crying loudly," says a moved Liri Lubonja.
The poor mother began to write letters to Minister Kadri Hazbiu, to the ministries, to the directorate of camps and prisons, about her son, but no answer. Their suffering and fear were alleviated on June 5, when they at least received a letter from Fatos. At least he was well. On June 11, they went to Spaç to meet him. "When we saw Fatos approaching the large iron gate, we were horrified by his appearance: he had turned into skin and bones, with an unusual whiteness.
With frozen blood and trembling, I waited for him to speak. And what he told us was a real mandate: He had been sentenced to another sixteen years. Had I heard him wrong? Fatos told us that he had been accused of participating in a counter-revolutionary, revisionist organization and that he had been definitively separated from us. About 20 convicts had turned out to be false witnesses in prison. What could we tell him?! - Liria recalls with pain.
deportation
Finally, the tiring work of Fatos Lubonja's mother, from plastering, to loading and unloading, to cleaning toilets, came to an end. Social security recognized her retirement. They assigned her a minimum pension, but even after letters sent to Adil Çarçani, she could not receive as much as she was entitled to. That same year, Fadil Paçrami's family was brought from Fushë-Arrëz to Lezha, and Zana, Fatos' wife, along with her two daughters, joined the family. Liria was supposed to enjoy her pension, but not for long.
On December 22, 1982, Avni Mullaj, an employee of the Internal Affairs Branch of Lezha, announced the latest decision made by the deportation-internment commission; the Lubonja family was being interned in Fishta. And the same fate befell Fadil Paçrami's family. In the Fishta camp, he was naked and dry. "Zana with the girls and Fadil's family had come down before us and had somehow arranged their belongings. After we had unloaded ours, the officer for the implementation of criminal decisions, who dealt with internees without criminal convictions, gathered us to familiarize us with the regulations. As soon as he started, Zana asked him insistently: 'Why did you bring us here, what have we done'?
Edhe Todi, pas letrës së parë që i dërgova nga internimi, më shkruante: ‘Kërkoje arsyen e internimit’. Mirëpo ky më dukej harxhim i kotë i nervave dhe i letrës. As ne, e me siguri as referenti, nuk e dinte se më 12 tetor, Enver Hoxha, në një plenum të Komitetit Qendror, kishte bërë ‘zbulimin’ e madh: të gjithë grupet antiparti të dënuar në vitet ’70-të, ai i ideologjisë, i ushtrisë, i ekonomisë, kishin qenë degëzim i veprimtarisë armiqësore të drejtuar nga Mehmet Shehu. Nuk iu deshën veçse 10 ditë, zellit të Ministrit të Brendshëm, Hekuran Isait, të na ngrinte leckat për në Fishtë”, – kujton Liri Lubonja.
Dy herë në ditë, të gjithë të internuarit, duhej të paraqiteshin te roja e magazinave dhe objekteve të sektorit, për t’iu bërë apelin. Çështja e lejeve të qarkullimit u vështirësua jashtë mase, madje edhe për të shkuar te mjeku e dentisti, duhej të merrje leje. Fatos Lubonja kishte dy vjet, pa parë vajzat e të vëllain Gimin, ndaj kërkonte që ata të shkonin ta shihnin, pa shumë shpenzime. Po çështja nuk ishte te paratë, ishte te lejet e qarkullimit. Në dhjetor të vitit 1982, Fatos Lubonja u transferua në Qafë-Bar. Pas tre muajsh, e rikthyen sërish në Spaç.
I vetmi privilegj që kishte familja Lubonja, ishte banja brenda shtëpisë, ndërsa për të marrë ujë, duhej të shkoje 300 metra larg. Gimi mundohej të zbardhte me gëlqere muret e nxira dhe të ndihmonte nënën e cila, për të shpëlarë rrobat, duhet të ecte gjatë e me peshë të rëndë në duar. E vetmja gjë pozitive për vajzat e vogla të Fatosit, ishte se kur filluan shkollën, mësuesit dhe nxënësit i pritën mirë.
Në mes të vuajtjeve e fukarallëkut, Liri Lubonja bashkë me djalin e vogël, Gimin, nisën të mbillnin perime para shtëpisë, për të jetuar, e ndërkaq nëna kërkonte një punë; Ajo kishte dy vetë në burg, për t’i çuar ushqime, ndërsa më të mëdha ishin shpenzimet në varavingot për të marrë leje qarkullimi”.
”Të vetmin frut që blemë më 1984, një kilogram mollë, e pruri Linda nga Tirana dhe ne e ruajtëm për Todin. Ata herë-herë na sillnin edhe djathë. Kur mbeteshim pa dru e, më pas pa sobë fare, Lida trokiste në mur, shenjë ftese që të shkoja të ngrohesha te ta”. Kështu i sjell ndër mend Liri Lubonja, vitet e vështira në kampin e internimit në Fishtë.
Shpresat…!
“Të gjithë dikush në heshtje, një tjetër me zë të lartë, ushqenim shpresa. Veçanërisht me rastin e 40-të vjetorit të çlirimit, kishim një dëshirë të madhe, të vetme: donim një amnisti, që të kthente në shtëpi Todin dhe Fatosin. Më tej, as që na shkonte ndërmend të shpresonim. “Ëndrrat” tona thureshin për aty në Fishtë”, – shkruan Liri Lubonja në librin e saj. Shumica e njerëzve në kamp, i thoshin se Gimin mund ta largonin nga internimi, në kuadër të amnistisë, ndërsa të tjerë thoshin se do ja hiqnin të dyve.
E ndërsa njerëzit shpresonin në ndonjë falje, referenti u deklaroi urdhrin më të ri nga komisioni i dëbim-internimeve; Familjen , e dënuan edhe pesë vjet të tjerë në internim. “Me Todin u takuam për herë të parë, mbasi kishte kaluar një vit që kishim shkuar në Fishtë, në dhjetor të vitit 1983. Leja tjetër na u dha mua dhe Gimit, pas 10 muajsh, kur Todi kishte dalë nga spitali-burg i Tiranës.
Ishte katandisur në pesëdhjetë e tetë kilogram. Nga analizat që i kishin bërë për gliceminë, kishte rezultuar i ‘shëruar’ nga diabeti, ndaj mjekët endokrinologë i kishin hequr atë dietë minimale që u jepnin të dënuarve në burg”, – kujton Liria, ndërsa fill pas kësaj, i dërgoi një letër Ramiz Alisë e Hekuran Isait, për çështjen e dietës. Todit iu rikthye ushqimi dhe kjo ishte hera e parë që letra e Liri Lubonjës, pati efekt. Në muajin nëntor të vitit 1985, Liria dhe Gimi pas 16 muajsh kërkesa, mundën të marrin lejen për në Spaç.
Vdekja e Enverit
“Një motoçikletë u ngjit nga Baqeli e, kur kaloi përpara shtëpisë sonë, mori kthesën për në Fishtë. Nuk e kishim parë ndonjëherë. Nuk kaloi as gjysmë ore dhe ia mbërriti në portën e gardhit Boxhi. ‘Vdiq Enver Hoxha’, – më tha. Mu duk si e pamundur, e pabesueshme. Dreqi e mori! Për fatkeqësinë tonë, na dukej se ai njeri qe bërë i pavdekshëm. Siç ndodh me perënditë. Në verandë, matanë teneqes, te Marku, ishin disa burra, midis tyre i plotfuqishmi i policisë, ndaj, pasi u ndava nga Boxhi, u ktheva ballë tyre serioze, pa asnjë shprehje të veçantë në fytyrë.
Hyra në dhomën e Gimit dhe instinktivisht bëra një gjest që qe i papritur, i pazakonshëm për mua vetë: u ula në gjunjë, shtriva duart grusht lart dhe pëshpërita në mënyrë që nga muret e ‘mprehtë’, të mos kalonte gjë: ‘Gimi! Ngordhi, Ngordhi’! Gimi ishte në punë, por i vetmi me të cilin mund të ndaja gëzimin”, -shprehet Liri Lubonja, duke vijuar se Ramizi, me atë pardesy të zezë, prej nga i dukej jaka e bardhë e këmishës dhe nga mënyra se si fliste, i la përshtypjen e një kleriku.
“Nga vdekja e atij njeriu të urryer, m’u desh të vuaja më shumë se ç’më takonte, sigurisht jo nga dhimbja për të, por sepse ato gjendje të gatishmërisë që ishin vënë, nuk më lejonin të shkoja në Lezhë, për të diagnostikuar një temperaturë subfebrile, që më kishte filluar në muajin shkurt”, – kujton Liria.
Torovica
Më 23 maj 1986, familja Lubonja u njoftua se do të transferohej në Torovicë. Pasi i shkroi dy letra Adil Çarçanit, meqenëse komisioni i dëbim-internimeve ishte pranë Këshillit të Ministrave dhe Ramiz Alisë, Liria bashkë me Gimin, Zanën, vajzat si dhe familjen e Fadil Paçramit, ngarkuar ato pak gjëra në një “Skoda”, dhe u nisën për në kampin e internimit në Malecaj.
“Ndarjet ishin tek tullë, izolimet e kateve, si të një burgu. Një shtëpi e madhe, shumë e madhe, e ndarë me panele. Edhe gropën e ujit, që ishte në fund të sheshit të kampit, e kishim të përbashkët. Nuk qe më e madhe se sa një kazan i vogël rrobash. Ndërsa ti mbushje ujin për të pirë, një tjetër shpëlante apo lante rrobat.
O zot, si ishin ato! Harrova, i përbashkët ishte edhe kanali, ku derdheshin ujërat e zeza të kampit…”! – Kështu e përshkruan Liri Lubonja në librin e saj, “Larg dhe mes njerëzve”, kampin e të internuarve në Malecaj. Veç halleve, punës së rëndë, kushteve të shpifura të jetesës, Todi dhe Liria kishin një merak të madh, Gimin.
Që pas gjimnazit, djali kishte nisur të punonte në kazëm dhe të provonte bashkë me të ëmën, shijen e hidhur të internimit. Todi i cili ndodhej ende në burg, kishte merak martesën e tij që në këto kushte, ishte tejet e vështirë. Por mesa duket Gimi në Fishtë, qe lidhur me Dilën, një vajzë që rridhte nga një familje komunistësh, por vajza e guximshme braktisi gjithçka dhe erdhi në Malecaj, ku u martua me Gimin.
Pasojat i vuajti çifti deri më 1991, ku vetëm atëherë Dila mundi të bëjë pasaportizimin, pa të cilin s’mund të fillonte punë. Në kushte të vështira ekonomike, me një pension që më shumë shkonte për Todin e Fatosin, dhe me rrogën e pakët të Gimit, tashmë i martuar, ky i fundit vendosi të blejë një derr, të cilin po ta rrisnin e ta shëndoshnin, mund të merrnin shumë mish. Por pikërisht në atë kohë, doli një urdhëresë për heqjen e derrave dhe, ai që sapo blenë e, që kushtoi sa pensioni i një muaji, u ther.
Lirimi i Todit
Më 7 qershor 1987, pas 13 vjet burgu në Burrel, Todi Lubonja u bashkua me familjen e tij. “Nuk shtyhej koha, minutat, orët, sepse vazhdonte të na mundonte pyetja: Vërtet do ta lironin? Këtë pyetje secili e mbante për vete. Kishte kaluar ora 12, ku një ‘Zuk’ kaloi ‘kolovajzën’ e u drejtua në hyrjen tonë. Lamë dritaren e me vrap zbritëm shkallët. Nga ‘pallati’ tjetër po nxitonte Teti, Ana, Zana; pas tyre Violeta e Fadilit dhe Agimi i saj. Një takim me emocione që rrallë përjetohet.
Mbas 13-të vitesh të gjatë, Todi ishte përsëri në shtëpi midis nesh. Një letër shumë e bukur kishte ardhur nga Fatosi, plot ndjenjë e dashuri, ku shprehte gëzimin e kthimit të babait në shtëpi. A mund të lexohej apo të dëgjohej ajo pa derdhur lot? I derdhëm ata pa u turpëruar”, – kujton Liri Lubonja. Një tjetër gëzim mbushi familjen e tyre, lindja e djalit të parë të Gimit, të cilin e quajtën Eldorado. Më 1989, lindi dhe fëmija i dytë i Gimit. Pas vitesh të vështira, më 1989, erdhën familje të tjera për të internuarit dhe më në fund u lirua nga pesha e internimit Zana me vajzat dhe Violeta, gruaja e Fadil Paçramit.
Më 15 gusht të po atij viti, edhe Liria e Gimi, morën faljen e internimit. “Era të mira po frynin. Nuk mund të them se nuk kisha shpresuar, por gjatë atyre 18 viteve kisha bërë timen fjalën e urtë: ‘I lumtur është ai që nuk shpreson në asgjë, sepse nuk zhgënjehet asnjëherë’. Megjithatë, ngjarjet u rrokullisën shpejt. Kur u nisëm për Tiranë, më dukej e pabesueshme, se ai ishte një udhëtim pa kthim në atë vend. Kishim lënë shumë gjëra në 13 vite…!
How much I had learned in thirteen years from the evil, the savage, the inhuman, but also from the good, the humane, the honest!” - Thus ends the long and painful story of Liri Lubonja, the woman who suffered for a long time in the internment camps, but who suffered even more from the imprisonment of her husband and her newly graduated son, on a false charge!/ Memorie.al
Lini një Përgjigje