FLASH
Shkruar nga Meri Lalaj
For years I have carried in my memory the name of the writer, publicist and Albanianist Andon S. Frashëri. In 1964, as a young girl, when I had just completed my higher education, I was appointed as an English teacher at the Korça gymnasium, and for the first time I taught this foreign language in that city. Already in the first month after I started working, one day after class, one of my students (later excellent in his studies), Aleks Jani, a short man with yellow curls, approached me shyly, blushing, telling me that a man who knew English wanted to meet me and took me to Andon Frashëri's house.
It was an old house with an outer gate that had been dilapidated for years, it had a courtyard and after climbing a few steps you entered another gate, which was always open, because several families lived in it and, in one of the doors on the right, Andon Frashëri lived, in a room, not very large with weathered walls and books everywhere. He had been born in this house, this was his parents' house.
Thus began my friendship with Andon Frashëri. I learned that he had been for seventeen consecutive years, first as secretary to Monsignor Fan Noli in 1924, when he was prime minister of Albania, and previously as an activist in the “Vatra” society of America, and at the same time a journalist and publisher of the newspaper “Dielli”. Andon Frashëri writes:
"Memories of Fan Nolin: In 1915 I was appointed his assistant as deputy director of the newspaper 'Dielli'. It seemed to me then as if I had taken God by the hand. And the years that passed in collaboration with him gave me the opportunity to know Nolin root and branch...! With Nolin as a leader, the hardest work becomes easier than a feather, sweeter than honey. Without a lie he inspires you, inspires you, gives you courage"!
We would both talk about the books I was reading, he would show me the letters, books and dictionaries that Noli would send him and sometimes a small check for Christmas or Easter, and always on the back of the envelopes there would be a different address written, with a female name "Mary" (perhaps the name of Noli's secretary, Mary Johns, was used) or some other made-up surname so that it would not be understood that the two of them were corresponding, and who knows, the content of the letters would be such that only those two would understand.
I touched the papers, the books, and it seemed to me as if I were meeting my hand with the hand of Fan Noli, thousands of kilometers away. We talked about the miracle of Noli's Albanian translations: Shakespeare's plays, Omar Khayyam's "Rubairat", H. Longfellow's poem "Skënderbeg" with the brilliant lines: "He fights the war and wins/ King Ladislav roars...", and others.
Miqësia ime me Andon Frashërin ishte një miqësi paksa e trembur e përndjekur, ndoshta. Më treguan të tjerët ose ai vetë se pat qenë në burg politik, dhjetë vjet pas çlirimit, por për këtë gjë unë nuk e pyesja e nuk bisedonim dhe vijoja që ta vizitoja. Edhe bashkëshortja e tij, Maria (Meri), rumune u arrestua pas tij dhe bëri dy vjet burg, gjithashtu brenda në burg bëri edhe një përpjekje për të vrarë veten. Më vonë, pas lirimit, aty nga viti 1959, Zonja Frashëri u largua nga Shqipëria për në Rumani, duke e lënë Andonin fill të vetëm dhe pa fëmijë.
Në burg Andoni kish operuar ulcerën e stomakut dhe kish shumë probleme me të ngrënit e ushqimeve. Pasditeve aty në dhomën e tij të vogël u jepte mësime të gjuhës angleze disa intelektualëve të qytetit, disa vajzave të familjeve korçare të prekura nga regjimi komunist dhe për çudi edhe një vajzës të vogël me sy të kaltër e të mençur që të vështronin tërë kërshëri Doloreza AliPirgut (Dhima). Mbaj mend se një ditë më mbajti për drekë, ishin Krishtlindjet e të dy trokitëm nga një kupë me verë të kuqe.
Andoni ish tepër i përkorë në sjellje, më trajtonte sikur të isha e barabartë me të për nga shkalla e njohurive. Unë pata qenë studente e Skënder Luarasit dhe në atë kohë dija aq shumë vargje përmendësh të Nolit, të shqipërimeve të tij të mrekullueshme, si edhe kisha njohuri për shumë burra të tjerë të shquar të kombit tonë, që u përpoqën për të bërë Shqipëri. Atje mbi oxhakun e dhomës së tij, në vend që të mbante ndonjë ikonë (se ende nuk ishim bërë i vetmi shtet ateist në botë), ai mbante një fotografi të madhe të Fan Nolit dhe i ndizte kandilin me vaj të kremteve.
Fan Noli ishte idhulli i jetës së tij. Po aty mbi oxhak pashë për herë të parë librin e Nolit “Psalme”, ai më pat treguar një fjalor të madh Webster me të cilin punonte, librin “Bethoveni dhe Revolucioni Frëng” në anglisht e të tjerë libra. Nuk guxoja të kërkoja libra për të lexuar, po ashtu ai kurrë nuk më tregoi se pat shkruar libra të cilat ishin zhdukur nga qarkullimi pasi e futën në burg dhe ish autor i ndaluar.
Tek libri “Fanoliana” i Prof. Nasho Jorgaqit, lexojmë një letër të Andon Frashërit, dërguar Nolit më 4.3.1938, ndër të tjera: “Imzot… ashtu siç priste Shqipëria një kohë Skënderbejnë, po me atë mall ju presim edhe ju sot…! Shqipëria sot ka nevojë për patriotë si ju. Kujtoni pastaj se kini edhe detyrë kundrejt shokëve të vjetër; këta me ardhjen t`uaj, do bëhen burra. Këtë nuk e thom për veten time, po për shokët, të cilët me çdo rast pyesin me ngashërim për ardhjen t`uaj. Bashkimi juaj me Faiknë, na ka prekur; ish i domosdoshmë dhe s`ka dyshim se të dy kolonat të lidhura tok, janë për ne garancia më e madhe…”!
Më vonë në Arkivin e Pogradecit pata ndeshur në faqet e revistës “Përpjekja Shqiptare”, të cilën e botonin intelektualët e kohës në vitet `20-të, një fotografi të Andon S. Frashërit kokë më kokë me Bahri Omarin. Në librin e Enver Hoxhës “Kur u hodhën themelet e Shqipërisë së re” pikërisht në faqen 106 kam lexuar: “Fazlli Frashërin e shihje pasdreke, dimër e behar…duke biseduar me të njëjtët profesorë të Liceut të Korçës…me Andonaqkën e Frashërit, agjent i amerikanëve dhe imoral”.
Po në librin “Fanoliana”, lexojmë një tjetër letër të gjatë të Andon Frashërit, drejtuar Fan Nolit: “Tiranë 28.9.945. I dashur Imzot, Prej disa muajsh më parë ju pata dërguar një letër, me anën e së cilës ju lutesha-në emër të shokëve-që të ndërmjetësonit pranë Qeverisë këtu, për shpëtimin nga vdekja e të ndjerit Kol Tromara e Bahri Omari, të cilët u dënuan dhe u ekzekutuan së bashku me Akif Përmetin, Dhimitër Balën, Haki Tatzatin, Zejnel Gjolekën, Xheneral Mirdaçin, Fejzi Alizotin, Toçin etj.
Kam dyshim në ju ra në dorë. Gjendja e këtushme…! Fuqinë në dorë e ka qint për qint Partia Komuniste me Enver Hoxhën, Koci Xoxen, Sejfulla Malëshovën, Bedri Spahiun, Mehmet Shehun etj., këta janë në bashkëpunim të plotë me Titon…! Gegët nëmërohen me gisht dhe po bëhet një propagandë katastrofale toskë-gegë dhe kaur e turq! Shkabën me dy krerë e mbuloi Hyll`i kuq. Propagandën e bëjnë haptazi, duke mos lënë rast pa ekzaltuar edhe lajmën më të vogël që vjen prej Beligradit ose Moskës dhe duke vogëluar çdo gjë që rrjedh nga Perëndimi”.
Ndërsa në letrën e datës 30.1.1964, Andoni i shkruan Nolit me një ton të përmbajtur, duke u ankuar për shëndetin dhe pleqërinë e, natyrisht duke shprehur mendime për libra të ndryshëm, që kanë lidhje me ata të dy. Së fundi vajta në Bibliotekën Kombëtare dhe mora për të lexuar librat e Andon Frashërit, sapo hapa librin e parë romanin “Patrioti”, me 160 faqe, botuar në Korçë në vitin 1933, mu në faqen e parë më zuri syri një vulë “Mitrush Kuteli, Biblioteka” (d.m.th.) se ky libër i paska përkitur shkrimtarit Dhimitër Pasko dhe në krye të faqes një kushtim: “Z. Mitrush Kuteli, me miqësi A. Frashëri”, për një çast pata një vegim sikur po i shihja të dy shkrimtarët tek po shtrëngonin duart me njëri tjetrin.
Romanin e tij “Patrioti”, autori ua kushton “Dëshmorëve të kombit që dhanë me gëzim jetën e tyre për idealin kombëtar ua dedikoj këtë vepër të vogël për kujtim”. Ky roman është i bazuar në faktet e ngjarjeve të viteve të fillim shekullit 20-të, ato luftëra të turbullta të Shqipërisë në ato vite e, sidomos në qytetin e Korçës dhe rrethinave të saj. Libri i kushtohet atdhetarit Themistokli Gërmenji, i cili u vetëflijua që të bëhej Shqipëria. Për Themistokli Gërmenjin Lasgushi më ka thënë këto vargje: “Tha të tri fjalët dhe mbaroi/ Dhe shpejt jep urdhër: “Zjarr!/ Atje ku bie vdes heroi/ Rilind Atdheu Shqiptar”!
Libri “I funtmi i Kastriotëvet”, botuar në Tiranë nga Botonjësi Ismail Mal`Osmani në vitin 1944, përbëhet prej 113 faqesh. Këtë roman Andon S. Frashëri ia kushton: “Fan S. Nolit, Kalorësit të Letërsisë Shqiptare, si shenjë mirënjohje Dishepulli i Tij”. Në këtë libër autori me zjarrin e zemrës, shkruan për ngjarjet që vijuan pas vdekjes së Kryetrimit Gjergj Kastriotit, për birin e tij të vetëm Gjonin dhe kryengritjet që zunë fill në Krujë, për të shpëtuar Shqipërinë nga zgjedha turke e, ndonëse shumë trima luftuan e ranë në shesh të betejës, nuk mundën dot të fitojnë sepse u tradhtuan nga shqiptarët e shitur tek turqit për grada e ofiqe, megjithëse libri mbaron në mënyrë tragjike vështrojmë të vërtetën drejt e në sy e jemi krenarë për birin e vetëm të Skënderbeut, i cili kreu me nder detyrën ndaj Atdheut.
Andon Frashëri shquhet edhe si shqipërues i librave “Kapedani i jeniçerëve ose Skënderbeu”, shkruar prej Xhejms Ludllout, fillimisht botuar si shtojcë letrare tek gazeta “Dielli”, botuar si libër në Korçë nga Libraria “Drita” në vitin 1934 (dhe botuar në vitin 1967, me titullin “Konstandini dhe Morsinia”, përsëri tema për Kryeheroin tonë Gjergj Kastriotin, si edhe librin “Pavlli dhe Virgjinia”, të autorit Bernardin de Sen Pierre.
Në një letër dërguar Andon Frashërit prej Fan Nolit më 30 maj 1964, botuar tek “Noli Vepra 6”, midis tjerash shkruhet: “Katër vjetët e fundit po mësoj hebraishten, me qëllim që të përkthej ‘Dhjatën e Vjetër’ nga origjinali dhe për këtë po punoj tani. Deri më sot kam përfunduar ‘Psallmet’ dhe do t`ju dërgoj një kopje të tyre. Lexojeni librin dhe më shkruani se çfarë mendoni për të”.
Dhe ja se çfarë ka shkruar Andon Frashëri për Fan Nolin tek Revista “Shkëndija”, 1942 Nr. 9-10: “Ata që kanë patur fatin ta dëgjojnë – shkruan një dëshmitar, që e ka ndjekur ecurinë triumfale të oratorisë noliane – nëpër mbledhje, në kishë ose parlament, të huaj e shqiptarë këtu dhe jashtë kanë dalë të entuziazmuar prej forcës së oratorisë së tij.
Fjalimet e Nolit të drithërojnë e të japin zemër, këtu të ngrenë në qiell, aty të përplasin për tokë, të ndezin e të ndërsejnë gjer në frenezi, të fantazojnë deri në marrëzi, po edhe të zbusin e të qetësojnë dhe dendur të bëjnë të qeshësh dhe të derdhësh lot gëzimi…! Fjalën e tij ai e shoqëronte me një buzëqeshje të mbaruar, me një takt njerëzor, dinte të krijonte komunikim me auditorin”.
One day I went to his house, whose door bore the number 13, and found Andon Frashëri sick in bed. I squeezed two oranges that were on the table and gave him the juice to drink, there was also a prescription for medicine from the doctor. I went to the pharmacy and bought it for him. I didn’t know what else to do. In the spring, after Noli’s death on March 13, 1965, Andon Frashëri was hospitalized, I went to meet him with a friend of mine, a high school professor. His eyes filled with tears of emotion: “Look here – he told me – the bed number is 13, Noli passed away on the 13th and I will die soon, and how can I live when he is no longer alive…”?! This was our last conversation. On a cloudy, rainy day, I was stopped by the side of the road by a friend of mine, Irene Mëria, whose grandmother was Andoni's sister.
“You heard that Uncle Andoni died!” And after a short time, the few things that remained of Andon Frashëri’s books and manuscripts were taken to Tirana by his nephew Robert Ballauri. “A notebook with memories written by my uncle, 130 pages long, I found torn with only 5 or 6 sheets,” Mr. Robert tells me.
The winter after his death, I took the book “Beethoven and the French Revolution” from the Korça Library (this copy Noli had sent to the Dhespot of Korça and, on the first page, he had written a few words about it with his own hand), sat down and translated it into Albanian in one breath in memory of Fan Noli and Andon Frashëri (it was not published although it spent two years at the “Naim Frashëri” Publishing Company). By writing these lines, I think I am lighting a candle for your soul, Andon Frashëri!/ Memorie.al
Kush eshte kjo zonje e nderuar?