FLASH
Shkruar nga Zylyftar Hoxha
Although there is a whole mountain of known historical documents and facts here, in our archives, but also unknown ones in the annals of the Turkish-Ottoman administration of the early 20th century, which, unfortunately, no one has taken the trouble to bring to light, the figure of the patriot Tefik Rogu has been described faintly only in some newspaper article, historical publication of the province, or his name has only been mentioned in some occasional speech on national holidays. We cannot say and we cannot prejudge why this happened. But what we can say, with the materials we have in hand, is that a figure of such a level and quality of history, who dedicated his entire life to the national cause, enters into our best values of tradition, and therefore deserves more attention.
Tefik Xhemal Rogu was born in October 1875, in the village of Rog in Skrapar, in a village known throughout the region for its traditions of work, hospitality, respect, but also martial and patriotic traditions. His father, Xhemal, and uncle, Hyseni, were members of the Prizren League of the Frashëri Branch. Later they joined the independence brigades, until both were killed in one day, not far from their village, where Turkish forces had set a trap for them. Even today, the people's memory brings these fighters with these verses: "The Great Coast, the Lipec Valley, / The fire is burning, the soil is burning, / Xhemal and Hyseni call out: / Where are the Ottomans going?"…
Tefik was only 7 years old when his father, the eldest of three sons, was killed. His uncle, Emin Selenica, reached out to his sister, Lushja, and took Tefik to the outskirts of the city during those days of mourning. During the painful separation, his mother sewed a bag filled with Rogu stones under his collar and told him not to forget him, his brothers, and the village. In Istanbul, his uncle enrolled him in school. From the very beginning, he was distinguished by his excellent results. But his talent became more evident in high school, with a special diploma in Law.
The Turkish military government needed police and gendarmes more than judges, whose work was done by qadis and muftis, so they sent Tefik to the Police Academy. He also graduated from this school with high results, so early in his career he was appointed to important police positions in various regions of Turkey. Tefik Rogu knew six foreign languages and had a fairly rich library.
In Manastir, the hearth of patriotism
The oriental education and culture he received in Turkish schools and academies and his formation as an intellectual, he put at the service of the national cause. Since he was in Istanbul, he was connected with the most important figures of the Renaissance who were active there, Hasan Prishtina and Ismail Qemali, who also helped him to finish another school, that of Diplomacy. But the most ideal opportunity to act on the goal he had set for himself, came when he was appointed in 1905, commander of the Vilayet police, with the city of Manastir as its center. Now Tefik was closer to his homeland, but also to a key place of patriotic activity.
At that time, Manastir had almost escaped Turkish control and “spoke Albanian”. The establishment of the “Secret Committee”, which was among the first in the anti-Ottoman movement of the early 20th century, in addition to many other factors why this committee was established precisely in Manastir, had one more reason… because Tefik was there, who not only watched, but acted as one of the most active members of this organization, which included Bajo Topulli, former deputy director of the Turkish gymnasium of Manastir, Fehim Zavalani, Colonel Halit Bërzeshta, Gjergj Qiriazi, and others. The “Manastir Committee” extended its branches to Southern and Northern Albania.
Being close to his birthplace also created for Tefik the opportunity to have contacts with close people and activists who worked within the country to spread the Albanian language, such as; Baba Fetahu i Backës, Meleq Staravecka, Hasan and Dalip Koprëncka, etc. He gave them books and primers that came from Sofia and Bucharest. Sometimes he would take advantage of his leave and vacations and come to the village, bring books and teach the Albanian language to the young people.
In the Sahara, with a 101-year sentence!
But the activity of the “Manastir Committee” fell through, so in May 1906, the center moved to Bucharest, leaving a small provincial committee in Manastir. Meanwhile, the Bajo Topulli group, composed of villagers and some students who had fled Manastir, found the support of Sali Butka in Kolonjë, but then, pursued by Turkish forces, the brothers Bajo and Çerçis Topulli were forced to leave Albania, to Bucharest and Sofia. In Bucharest, they were joined by the ardent patriot Mihal Gramenua, who later joined the Çerçiz group and tried to spread national sentiments.
With Tefik, who had been following him for a long time, the Turks had it easier, they arrested him and took him to Istanbul, where they held a sensational trial, which would be a lesson for all those intellectuals and officers who had sympathized with, or had become part of the Young Turk Movement and those who helped the rebels opposing the empire. Tefik was sentenced to death, but thanks to his acquaintances, popularity in intellectual circles and dignified appearance in court, which was appreciated by the judges, his sentence was reduced to 101 years in prison, which was again more than a human life.
Këtu ka dhe një detaj tjetër për uljen e dënimit nga kapital, në me 101, që familjarët e kanë dëgjuar nga goja e vetë Tefikut, që një nga anëtarët e trupit gjykues, e ka çmuar si rrethanë lehtësuese: Në materialet e sekuestruara, si provë materiale ishte dhe një medaljon në formën e një vule, që përdorej në atë kohë. Vula kishte tri ndarje dhe tre simbole. Kur iu kërkua deshifrimi nga gjyqtari, Tefiku shpjegoi se në ndarjen e sipërme, ku ishin vizatuar disa guriçka, ishte qesja me dhè, që i kishte dhënë e ëma kur ishte nisur që fëmijë në Stamboll, në nënndarjen e mesit, ishte vizatuar një orë, që tregonte se koha punonte për të ardhmen dhe në nënndarjen e tretë, ishte një shqiponjë që në atë kohë e mbanin shumë shqiptarë, si simbol patriotik.
Sejfi Vllamasi në librin “Ballafaqime politike 1939-1943”, shkruan për Komitetin e Manastirit: “…Fillojnë arrestimet, më 22 maj u arrestova, pas dy ditësh u dorëzova në burgun e sigurisë së lartë në Stamboll…! Pas dy jave, një i burgosur bullgar nga Kosturi, më lajmëron ardhjen në burg të Tefik Rogut (nga Skrapari), shok i Komitetit dhe komisar i policisë së Manastirit, të cilit mbi kërkesën e tij, i dërgova dy napolona….! Në verën e vitit 1907, marr një letër nga Feim Zavalani dhe Jashar Hajri Bitincka, dërguar nga Kalaja e Aqasë….me anë të së cilës mora vesh depërtimin e tyre në atë kala…! Sa për Tefik Rogun (Skrapari), ky ishte dënuar me 101 vjet burg dhe për vuajtjen e dënimit, ishte dërguar në burg në Fazan, nënprefekturë e Tripolit në Libi, zonë afrikane në Sahara, me deve, dy muaj larg nga Tripoli…”!
Në vitin 1908, pas shpalljes së Hyrietit prej xhonturqve, Tefik Rogu lirohet dhe kthehet në vendlindje, ku lidhet menjëherë me figurat më në zë të kohës që vepronin në Skrapar, me mikun e vjetër Sali Butka, Ali Farmaqin, Lace Backën, Meleq Staraveckën, Sulejman Staraveckën, Maksut Çetën (Grëmshi), Baba Tahir Çepanin, Servet e Hysen Zaloshnjën, Xhemal Malindin, Myftar Çepanin etj. Krahas veprimtarisë patriotike, ai mblidhte bashkëfshatarët dhe u mësonte shkrim e këndim, u mësonte vargje të Naimit. Fshatarët kujtojnë se si një herë erdhën zaptijet turke e lidhën dhe i shkulën dy dhëmballë me darë kali Tefikut, pse grumbullonte fshatin.
Me detyra luftarake në Qeverinë e Vlorës
Shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912, gëzoi pa masë gjithë popullin shqiptar, por edhe vuri në lëvizje të gjithë luftëtarët që kishin punuar për këtë ditë, për ta ruajtur dhe forcuar Qeverinë e re të Vlorës. Tefiku vrapon për në Vlorë. Pas një takimi me mikun e tij të vjetër, Ismail Qemalin, të cilin e kish njohur që në Stamboll, merr detyra nga ai për formimin e Gardës, Policisë dhe strukturave të tjera të mbrojtjes. Bashkë me Isa Boletinin dhe Ali Shefqet Shkupin, pasi përgatitën rregulloren, iu futën punës për organizimin e policisë së Vlorës.
Në krye të saj u vu Tefiku, por krahas kësaj ai u mor edhe me ngritjen e strukturave të xhandarmërisë edhe në Korçë, Ohër, Elbasan, Berat e Durrës. Në Durrës ai u kundërshtua hapur nga Esat Pash Toptani, gjë që vërtetohet në një letër Tefiku i dërgon plakut të Vorës, më datën 12 shtator të vitit 1913, ku midis të tjerave ai shkruan: ”…Si i dërguar në policinë e Durrësit, me gjithë komandantin e gjindarmërisë, u dëbuam në bazë të një urdhri telegrafik që dërgoi Esat Pasha. Nga Tirana në Durrës gjendja ka ndryshuar, kanë nisur të marrin hov veprime që synojnë vdekjen e Shqipërisë”.
Për shqetësimet e tij, kur ai shikon se prapa krahëve të Ismail Qemalit, luheshin lojëra për ta prishur atë që u ngrit me aq mund, flet edhe kjo letër që mban datën 3 tetor 1913, drejtuar Vlorës, ku flitet për tradhtinë e Esat Pash Toptanit dhe ndikimit të tij edhe në Skrapar: “…Lajmet që po vijnë nga Skrapari, nuk janë edhe aq të mira…”. Më tej në letër thuhet: “…Mund t’u kujtoj zotërisë Suaj, kur andartët patën shkelur Korçën, unë pasi bëra pak propagandë, solla në male të Kolonjës 1500 vetë të armatosur, brenda 24 orëve”.
Dokumentet arkivore të veprimtarisë së Qeverisë së Vlorës, dëshmojnë se sa me shpirt punonte Tefiku, por tregojnë edhe një gjë tjetër, se ai gëzonte hapur besimin dhe simpatinë e Ismail Qemalit. Pas situatës së krijuar në frontin e Skraparit, ku iu jepej goditja kryesore forcave greke, të cilat donin të kapnin Beratin, Ismail Qemali urdhëroi ndryshimin e udhëheqjes në Skrapar, duke emëruar nënprefekt Themestokli Gërmenjin, sekretar Servet Zaloshnjen dhe komandant të xhandarmërisë e anëtar të shtabit të mbrojtjes, Tefik Rogun.
Ky fakt vërtetohet edhe me letrën që ministri i Bujqësisë së Qeverisë së Vlorës, patrioti Pandeli Cale, i dërgon ato ditë kryetarit të vetë, ku shkruan: “Ismail Bej, Themestokli Gërmënji vete sonte në Berat. Letrën që i dhatë duke e emëruar Veqil Kame, nuk e mori dot me vete. U lutem, pra, lajmëroni mytesarifin e Beratit, që të shkojë Themesokliu në Skrapar bashkë me Tefik Rogun, si komandant i xhandarëve atje”.
Edhe pse Qeverisë së Vlorës po i vinte fundi, ai kishte besim te populli dhe te figura e ndritur e plakut të Vlorës. Si mik besnik, nuk e fsheh adhurimin për të, kur i shkruan: “Skraparasit e duan dhe e adhurojnë shkëlqesinë Tuaj…! Ju që provuat madhështinë, do të jeni i zoti dhe të zhdukni vështirësitë dhe t’i sillni këtij Atdheu një periudhë qetësie. Unë po u raportoj si një mik i vjetër besnik, me qëllim që t’ju vë në dijeni, mbi çfarë po ndodh…”!
Përsëri në Turqi, i mirëpritur
Për një njeri që kish punuar me mish e me shpirt për materializimin e ëndrrës së kahershme me Qeverinë e Vlorës, rënia dhe sfumimi në atë mënyrë i saj qe një dhimbje e madhe. Ashtu si dhe shumë miq e shokë të tij, edhe Tefiku ngeli i zhgënjyer. Me porosi dhe rekomandime të Ismail Qemalit, i cili shkoi në Itali, Tefiku niset në Stamboll. Turqia në këtë kohë ishte në kërkim të rrugëve të reja, ndryshe nga ato mesjetare, për të krijuar një identitet të ri kombëtar e shtetëror. Koha që kish kaluar kish fshirë shumë gjëra, kështu që Tefiku u mirëprit dhe u rehabilitua nga autoritetet turke.
U caktua në detyra të larta në polici e xhandarmëri, por ai si gjithnjë merrej edhe me veprimtari të tjera, siç ishte mbajta gjallë e frymës patriotike dhe bashkimi i shqiptarëve në Stamboll, i brezit tjetër më të ri, se të parët kishin ikur, e kishin kryer misionin e tyre. Me iniciativën e tij dhe me kontributin e shumë bashkatdhetarëve të tij, ngre dy shkolla shqipe, njërën me emrin “Kosova”, ku si mësues cakton dy studentë shqiptarë nga më të mirët, Musa Ohrin dhe Qemal Sanjollasin. Pas shumë vjet qëndrimi në Stamboll, megjithëse kishte edhe fëmijët aty, mërzitet dhe kërkon të kthehet në atdhe.
Mallin për vendlindjen dhe dëshirën për të kontribuar në atdhe e dëshmon edhe një letër dërguar një mikut të tij në Shqipëri, më 16 qershor 1919, ku ai interesohet për miqtë shokët dhe bashkëfshatarët; “ku janë, si janë e, çfarë bëjnë?! “Të lutem të bësh një pyetje andej-këtej dhe të më shkruash”, – shkruan më tej ai duke shtuar: “Dua të kthehem për në Vlorë ose Shkodër. Prandaj të lutem fort, me të marrë këtë letër, të më bësh e të më dërgosh një shkresë nga qeveria austriake (?!- shënimi ynë) e Vlorës dhe të ma çosh në atë zyrë që duhet këtu, duke thënë se nuk ka ndonjë ndalesë për mua, që të vinë e të hynë në Shqipëri”. Në fund të vitit 1920, me ndihmën e mikut të tij të armëve të Divizionit të XIX-të në mbrojtje të gadishullit të Galliopollit, që tani ishte bërë një figurë e njohur dhe simpatike, Qemal Ataturkut, ai kthehet përfundimisht në Shqipëri.
Sapo vjen në Shqipëri, në fillim të vitit 1921, e emërojnë komandant të policisë së prefekturës të Beratit. Dhe si gjithnjë, ai nuk mbyllet brenda detyrës, por ingranohet në jetën politike e ushtarake të kohës, ku bie në sy si analist dhe publicist i zoti. Në periudhën 1922-’24, shkruan me dhjetëra artikuj në shtypin e kohës. Ka ngelur proverbiale thënia e tij në analizën politike të problemeve të ditës, në një shkrim të datës 22 korrik 1922, në gazetën “Shqipëria e Re”, ku ai shkruante rregullisht, se…: “…duhet të jetë e qartë që nuk bëjnë qeveritë popujt, por bëjnë popujt qeveri”.
As is known, in 1922, the government headed by Ahmet Zogu was formed. In Skrapar, there was great resistance from the democratic forces and patriots and old fighters to the candidacies of the beylers of Berat, who were presented in this province. They formed the “National Democratic Group”, with the most prominent activists of the province, to have their own representatives in parliament. A great controversy at that time was made in the press by Riza Cerova and Tefik Rogu, also in the capacity of a member of the opposing group, where they exposed with facts the class of beylers and the abuses of state administration officials. Of course, as a political opponent, Tefik was dismissed from his post and isolated in his village, in Rog, where he was forbidden to leave without the permission of the state bodies.
Later, when things calmed down somewhat, his friend, Milto Tutulani, recognizing his legal and administrative skills, helped him obtain a lawyer's license. So for a long period, he worked as a lawyer in Berat, Skrapar and Përmet. During this time, he maintained connections with anti-Zogist leaders, especially with Riza Cerova, who considered Tefik one of his best advisors on military matters, but also for assessing situations.
The fascist invasion of our country found Tefik in his village, in Rog, at an advanced age and in poor health. All those movements and especially the Sahara prison, where he had endured the most inhuman tortures, would inevitably do their job, one day when his strength was running out. But time and the war that had broken out still demanded more. Therefore, the spirit of a warrior like him could not remain calm. He opened the doors floor by floor for the "boys of the mountain". In his house, the Communist Party organization of the Çepan area was formed, which included Haki Bejko (Sevrani), Skënder Malindi, Rushit Dervishi, Rakip Telhai (Qeshibesi), Haxhi Kapsi, Novruz Malindi and his son, Hysen Rogu, who later distinguished himself in the war, but also in high state positions.
In addition to Hysen, Tefik also sent his two daughters, Bukuri and Liri, to the partisan units in the mountains, who also participated in the Anti-Fascist Women's and Youth Congresses in Berat and Helma. His wife, Hazbija, was one of the most prominent activists in the area. Tefik Rogu died on April 15, 1945, whole, as he said, because he had also fulfilled his last duty, with his children, who followed the best path, the path that he could not continue due to his age. On the occasion of the 50th anniversary of the Declaration of Independence, the former Presidium of the People's Assembly of Albania awarded him the "Order for Patriotic Activity". / Memorie.al
Lini një Përgjigje