FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Years ago, in one of the halls of the National Library, I was lucky enough to browse the magazine "Knowledge", whose founder is Mit'hat Frashëri. For days and weeks I got to know one of the most serious Albanian publications of Albanian culture. I have also read and re-read the books "Foreign travelers in Albania" (until the end of the XIX century) by Lumo Skëndos or "Mit'hat Frashëri, Minister Plenipotentiary Athens (1923-1926)", prepared thanks to the passionate work of Prof. Dr. Luan Malltezi and Sherif Delvina. The institute named after Mit'hat Frashëri, directed by Uran Butka, has published and continues to publish the collection of the work of this great scholar.
I have a sensitivity or an obligation to the personality of Mit'hat Frashër, which is related to Chameria, the roots of my ancestors. Chameria, with its history, culture, heritage, but also with its drama, is part of his scientific and diplomatic creative activity. The province of my ancestors is at the same time one of the great concerns of Mid'hat Frashër. You will be convinced of this if you read the book "Mit'hat Frashëri, Minister Plenipotentiary of Athens (1923-1926)". I say with conviction, that from the moment he set foot on Greek soil with his new position (February 28, 1923) until he resigned in the first months of 1926, in defense of the Cham issue and efforts to normalize relations between Albania and Greece, has done what all Albanian ambassadors have not done since 1926 until today. This is because he had an advantage that his successors did not have: the broad culture, the excellent knowledge of the great history and culture of Greece, as well as the courage to tell the truths and expose the intentions of the chauvinist politics of the Greek ultranationalist circles. Mit'hat Frashëri had many friends in Athens, personalities of Greek politics and culture.
Chameria, its martyred population of the past, present and future, are and will be grateful to Mit'hat Frashër. All these thoughts and modest evaluations of Mit'hat Frashër's activity came to my mind these days, when I reread one of his most beautiful and emotional, but also current stories, "Suljotët". The story in question (I will call it a short reportage, maybe a sketch, as defined by Prof. Dr. Emil Lafe), is included in the book of Lumo Skëndos (pseudonym of Mit'hat Frashëri) "Hi dhe Shpuzë", published in 1915, in the "Mbrodhesia" printing house of Kristo Luarasi in Sofia. The work was published in 1995 with the same name and prepared by Prof. Nasho Jorgaqi.
The sketch "Suljotët", according to the note at the end of it, was written on June 30, 1912, in Zafranboll. According to the data provided by the author, from the beginning of the sketch, Zafranbolli is a city in Anatolia, lost in a pit "and full of hemp now in summer". With quick brushstrokes, precise phrasing and admirable laconicism (it seems to have been written in one breath), the author unfolds a whole drama: the undoing of one of the most epic battles of Albania and its inhabitants: Sul and the Suljots. We have no description of the battles or heroism of the Suljots, not even those killed. Not even injured. Not even oil or ointment of the sultan mothers. And yet the reader feels in the depths, like distant rumbles of thunder or sea waves, howls.
Hundreds of kilometers from Suli, in distant Anatolia, the wounded body and soul of Suli suddenly appear: the little girls of the Greek school in the city of Zafranboll sing and dance the famous dance of Zallong, not in the Albanian language, not in the Cham dialect of the Suliots, but in the Greek language. The author is surprised, then ..." my heart suddenly constricts and bitter regrets come to my mind". Lumo Skëndo is silent for just a moment, to recall his visit to Sul in 1909, where "a great poison awaited me: there I saw an evil, an unspeakable sin, there I saw villages where, not Albanians, but Albanian has also begun to be forgotten".
The confession, or more precisely the sketch "Suljotët", which we publish and which is little or not known by the Albanian reader, makes you think and shocks you with the truths it reveals. In recent weeks, in a Tirana daily, an article was published by a well-known Kosovo politician, about Suli and the suljots. He recounts his journey in the mountains of Suli and feels through this narration, the abandonment of this heroic province. It is a pity that the personality in question, in no line of this writing, underlines that Suli as a province is part of Chameria, or was inhabited by Christian Chams. In this regard, I would like to quote from the best connoisseurs of the history and geography of Chameria, Hajredin Isufin: "The Greek historian Jani Kordhato, in his multi-volume work, when he talks about the speech of the Christian Suljots, writes: "The Suljots were Christians from the Cham race and did not know Greek at all. Marko Boçari, the Captain of Suli, started learning Greek in 1809, in Corfu, and there he also compiled a Greek-Albanian Dictionary". (Hajredin Isufi "ÇAMÛRIA, Historical-Sociological Studies 13th century", pg. 34)
Njëqind vite pas rrugëtimit të Mit’hat Frashërit në viset mitike të Sulit, pata fatin të rrugëtoj edhe unë atje. Nuk do ta harroj kurrë këtë rrugëtim nga më emocionuesit, por edhe nga më të dhimbshmit që kam bërë. Atje heroizmi i dikurshëm, qëndresa, këngët, vallet, kishin formën e gurit. Edhe zërat njerëzor dukej sikur kishin ngrirë. Braktisja këtu ishte uluritëse. Shtëpi të braktisura gjysmë të rrënuara ose të rrënuara. Puse. Muret e një kështjelle në bregun përballë Sulit dhe hone të frikshme. Dhe ndërsa vështroja këtë peizazh si në fillimbote, befas më erdhi ndërmend kujtesa popullore çame për Sulin, këngët për suljoten e bukur, vallja e Zallongut, kënga për Marko Boçarin ose Marko Çamërinë, siç thuhet në këngët çame. Më erdhën ndër mend poezitë e bukura të shkruara për Çamërinë nga Ali Podrimja, në vitin 1986, kur poeti ishte për pushime në Pargë dhe njohu e preku nga afër viset çame, qiellin dhe detin e tokës mitike, si dhe dhimbjen ulëritëse, që ishte dhe është e prekshme në ato vise.
M’u kujtua edhe skica “Suljotët” e Lumo Skëndos (Mit’hat Frashërit) dhe m’u bë sikur dëgjova zërin e tij:
“… Atje pashë një të keqe, një mëkat që s’rrëfehet, atje pashë fshatra ku jo shqiptaria, po edhe shqipja ka zënë të harrohet.” Ishte i vetmi zë në atë shurdhëri dhe shkretim me emrin Sul. Në fund po shtoj edhe diçka tjetër, që lidhet me të parët e mi: Ata janë me origjinë nga Suli, prandaj kur isha atje, gjaku më lëvizte ndryshe dhe m’u shfaqën hijet e tyre, si dhe zërat, që nuk e di nga më vinin. Mbaj mend, që u shkëputa nga grupi i xhirimit, hyra në një kishë të vogël dhe ndeza një qiri për të parët e mi suljotë. Bëra edhe kryqin për të nderuar kujtimin e tyre.
LUMO SKËNDO
(MIT’HAT FRASHËRI) SULJOTËT
Kam një javë këtu në Zafranboll, në këtë qytet të Anadollit, të humbur në gropë, të nxehtë dhe plot konupe tani në verë. Lumtërisht kam fatnë të gjej një ndënjtje të mirë me një kopsht të bukur rreth e rrotull në këtë mëhallë të krishterë, që njerëzia – ngaqë të dy fetë s’piqenë dot – e shikojnë si një pshat veçan dhe e quajnë Keran- Qoj. Nga penxheret shoh dy vargje malesh të ndarë me një grykë, atë që kam përpara të xveshur dhe gurishte, me anë të djathtë male të zez tërë drurë, pyje të thellë. Nga penxherja tjatër shoh majën e kishës Shënt Stefan, Aja Theodhora e moçme, e cila dhe mbase i ep emërin e qytetit (Theodhorian Polin – Zafranboll).
Kajmekami, miku im z. Kadri Përmeti, më tha që dje se do të vemi në shkollë greqisht të çupavet, të ndodhemi në provimet e tyre, dhe me gëzim e pranova ftimin e tij….
Në sallë të shkollës janë radhitur nja tridhjetë çupa, në rreshtat e para; prapa tyre janë djemtë, në mes të tyre disa gjashtë apo shtatë vjeç, po dhe dymbëdhjetë e trembëdhjetë. Provimet rrjedhin mi dhe shkronjë, gjuhë tyrqisht, frëngjisht, orthografi ; nxënësit përsëriten përpara pllakës së zezë dhe kushdo prej të ftuarvet ka të drejtë të pyesë.
Unë po vë re. “Çupat që kam përpara janë të krehura mirë, të kujdesura, të veshura të gjitha me një mënyrë: rroba të bardha me kordhela të kaltërta: ngjyrat e Greqisë! Edhe më vjen keq për këto çupa, për këta djem dhe për mëmat e atërit e tyre që janë radhitur afrë murit, më të djathtë e më të mëngjër, më vjen keq për këtë njerëzi pa kombësi, pa gjuhë: flasin vetëm tyrqisht, janë fjesht anadollakë, s’di njeriu nga çkombësi janë, dhe duan të rrëfehen grekër! S’kanë as hisori, as kujtime të moçme, as nonjë ndjenjë të tanishme, dhe duan të ngushëllohen me një shtet të vogël atje poshtë, me Greqinë e largët, se ashtu ua do feja, ashtu u ka thënë kasha dhe dhaskali. Edhe vërtet më vjen keq si për jetimë, si për djem pa mëmë, pa baba, pa shtëpi, dhe them: kur s’janë gjësend, dobare le të thonë që janë grekër.
Po dal! Çupat tani më s’po pyeten, kanë zënë e kërcejnë. Ç’është kjo valle, kjo këngë e njohur? “Lamtumirë o jetë e ëmbël…. Suljotka! … “në gjuhë greqisht.
Këng e Sulit! Këng e shqipëtarkavet, këng e vendit tim edhe krahërori më fryhet, zemra më mallohet, më vjen dhe mua t’ia dredh një herë , a t’ia marr me to.
Këng e Sulit! Po shoh ato shqipëtarka trimëresha, ato gra zemër luaneshe, vallen e tyre mi shkëmpt, varur mi rripët, një valle vdekjeje, një zë i qiellit dhe i varrit.! Ushtarët e Ali Tepelenës po afrohen, po sulen, po gratë këndojnë, dridhen, të zëna prej dore, dhe ay vark më çdo grimë humbet nga një shpirt, edhe një nga një gratë lëshohen poshtë shkëmbit, hidhën në greminë, në skëterrë, në gojë të vdekjes që i kapërcen një nga një. Edhe vdesin me këngë në gojë, pa u dredhur zemra e tyre.!
Më mirë vdekje e lirë se sa turp dhe robëri, na fjala e këtyre shqipëtarkave, e sulotkave me kujtim të pavdirshëm, që i japin një emër të përmotshëm kombit tonë, që trimëri e tyre do të inspirojë gjithnjë poetët e gjithë kombeve! Suljotët, një grusht njerëz, që kanë mbushur me famën e tyre faqet më të shkëlqyera të historisë së tanishme, që kanë lënë kujtime trimërie të paharruar!
Edhe e ndjeva veten time fatore të jem nga kjo racë, nga ky popull, nga ky dhe, nga këta shkëmbinj që nxjerrin të tillë njerëz, të tilla gra. Edhe krahërori m’u fry edhe një herë duke dëgjuar këtë këngë, këta emra, duke parë këtë valle këtu në këtë qytet të Anadollit.
Po pse zemra ime përnjëherë më ngushtohet dhe mejtime të hidhur më sulen në mendje? A është pse këta suljotë kanë derdhur gjakun e tyre kaq të famshëm për një çështje të huaj, për një komp që s’ish i tyre? Jo, s’është ky mejtim që më hidhëron kështu, se e di, e kam ditur, dhe gjithë bota e di që dhe këta shqiptarë, si kaq të tjerë, si edhe Sina Pasha, a Qypruliu, a Mehmed Aliu, kanë shërbyer një kauzë jo të tyren!
Ajo që më hidhëron është Suli i sotmë.
Ku je, o Sul? N’ato rripat e tua ata njerëz trima a e kanë akoma atë zemër trime, a e dinë që janë shqiptarë, që gjaku shqiptar rreh në rrembat dhe në zemrat e tyre?
It's been three years since I was born in Albania as a boy from Llura in Llakë of Lelova, in this part of Suli. But a great poison awaited me: there I saw an evil, an unspeakable sin, there I saw villages where, not Albanians, but Albanians have taken over! How am I now seeing that boy, my wall of Papadhata, when he answered me in Greek to the Albanian word. - Who told you not to know Albanian, son? - O dhaskalos, the boy told me, without knowing what poisonous truth you are telling!
Ah, no! I understand that these poor Anatolians, these poor orphans say they are Greek. What about us, we Albanians, with memories, with excellent history, with honest faces and names, we can tell you that we are Greeks, my mind can't wait for this!
I don't even know, should I have a desire to die for that "boy", or should I feel sorry for that boy and for his parents?
Zafranboll, June 30, 1912./ Panorama
Lini një Përgjigje