FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Every time I pass that street, mainly in recent years, I see with regret the demolition of that building. A few people selling used items with a few tents in its yard, buyers coming in and out, and a few family members living there, in those not at all suitable environments. It always comes to my mind, the beautiful building, when I was young, a teenager, then growing up, always with the stories, the history, the functions it performed, along with the people who worked there. Everything was attractive, when every time we passed that street, “this was Radio-Tirana”, we would say. With a location behind the Ministry of Education, near the Writers' League, creating a beautiful education-culture triangle. That's how I remember it, even more so when I see photos of the time. Not only me but also my generation of that area, neighborhood, including “Rrugë e Kavajës”, “Rrugë e Durrës”.
Then, that four-story building, opposite it, with family members on the upper floors and the Dry Cleaners on the first and the beautiful one-story villa next to it. From that time, only the arched building at the top of the street, the former Radio Tirana, and that four-story building remain. Meanwhile, few may know that once, half a century ago, Radio Tirana and TVSH coexisted for several years right there, this in its first steps. In fact, they were opposite, separated only by a road that connects Kavaja Street with Likajve Square, known because the film "Debatik" was shot there, the dramatic episode when Coli is killed, with the coachman, actor Besim Levonja, who takes him in his arms.
To bring back once again what has been forgotten about the history of those buildings, I met with an acquaintance, a family friend, a name, a public figure, Beqir Dërhemi, the former first historical cameraman of that television, of that coexistence that took off in 1960, of the last century. How that coexistence functioned, what was the first administration, the leaders, the announcers, the staff, the people, the contributions, the stories, the first announcers and Dërhemi's experience at the Albanian Radio-Television, but also at RAI, where he was trained in those difficult years. Although 86 years old, but who does not show his years at all, thanks to his health and memory, Beqiri recounts that period, how they ran from the stairs of the former Radio, to move to the villa in front of it, a connection with the newly born name, Albanian Radio Television.
"I lived through both periods of that Radio-Television coexistence, as if they were close to 'Rruga e Kavajës' even when they came and reunited in the current building," says Dërhemi at the beginning of our conversation with him.
Mr. Dërhemi, what were your first contacts with the world of film, cameras, tripods?
I was working at the “New Albania” Film Studio, as an assistant operator. At that time, there was a layoff there that affected me as well. In the spring of 1960, I met Jani Nano, with whom I had worked a short time before on the film “Fortuna”, as an assistant, I held tripods, cameras, etc., together with several Albanian and Soviet operators, a group of over 15 people, where I learned a lot, especially from the Russians. Jani, had just started as an operator on the television that was to be opened, an orientation given by the Central Committee of the Albanian People’s Party that Albania, together with Radio Tirana, should have a television, based in the capital. I don’t know how he found out that I was unemployed, he met me and told me that he was preparing to open the Albanian television channel, which of course was experimental at that time. At the same time, urging me to go together to the directorate, which at that time was at Radio Tirana, a building at that time with a special structure, which had once served as Radio Tirana, and which still performed that function. At that time, the radio directorate also covered television, of course being very close.
Who did you meet when you went there and what did they tell you?
We go, climb the stairs, ask to meet a manager, they take us to the second floor, to the deputy director Ymer Minxhozi who, as soon as he was informed that I was a semi-specialist, immediately went down to the director, Petro Kito, a very kind man. We entered the office, after talking to him about the problem, he showed himself willing, ordered me to start working, saying; "we need it". It was April 29, 1960, and everyone was busy working on assembling the equipment, because that day at dinner at 5:00 or 7:00 p.m., I don't remember well, they were going to do a test and we broadcast the image with live sound for the first time, along with the Albanian Television logo, a hammer and sickle. I wasn't even 22 years old. To assemble those equipment and then two more times, two more specialists came, with them a woman director from East Germany.
How do you remember the first day that broadcasts began on that television?
Everything in the one-story building opposite the radio, that's where Albanian television originated. On May 1, 1960, the inauguration took place. Initially, three times a week, alternating days, only Sunday was fixed. It was the radio employees who provided experience, helped, serving in those difficult, uncertain and unknown beginnings for television and for technicians, operators. After the opening slogan, the announcer would announce the usual phrase: "Dear viewers, we are starting the broadcast of programs on Albanian television". The first was Stoli Beli, who was also an editor at the radio. It was followed by a fairy tale, a children's film, then a scientific documentary that we received from the Kinostudio, or a feature film, until the end of the program. Of course, the news program.
You experienced both buildings when they were opposite each other.
Ishte ndërtesa e ish-Radios që do të ristrukturohej, një iniciativë që vlente për t’u përgëzuar shumë, dhe përballë saj, një vilë njëkatëshe, tejet e bukur, por që nuk ekziston sot, paralel, një mur na ndante me katërkatëshin. Ajo vile ka shërbyer për një kohë disavjeçare si ndërtesa e televizionit të parë shqiptar, në fillimet eksperimentale të tij. Me një hyrje ballore, me pak shkallë, verandë, një sallon, që bashkohej me katër dhomat. Njëra u bë studio e lajmeve, ku ishin kamerat, tjera përdorej për zërin me aparaturat përkatëse, dy magnetofona; kuzhina, ishte për folësit, për transmetimin, me aparatura të ndryshme, të diapozitivit, të titrave, etj. Një mjedis shërbente edhe për improvizimin e shfaqjeve, me një piano në mes të saj që shoqëronte kur ftoheshin këngëtarë të Teatrit të Operës që këndonin këngë popullore, lirike etj. Këtu improvizohej edhe Teatri i Kukullave. Një dhomë ku ishte kontrolli i kamerës, pulti i regjisë me regjisorin, aparatura e transmetimit e gjithë prodhimit televiziv.
Si ishin aparaturat që u instaluan fillimisht në atë televizion, u blenë të reja, apo ishin ndihma nga vendet e Europës Lindore?
Te ndërtesa e radios, bashkë me ato të televizionit aparaturat ishin gjysmë të skaduara, ne e dimë si kemi punuar me to. Ishte kryeinxhinieri Emil Plumbi, që si kryeteknik, merrej me to, aparate shumë të vjetra gjermane, ruse dhe çeke, që ishin dhënë si një lloj ndihme, gjëra të falura të konsumuara, jo të blera, dhe me probleme, defekte të vazhdueshme. Ishte një kamera gjermano-lindore e përdorur me sistem mekanik, që në një ose dy orë, nga llambat nxehej, dhe ishim të detyruar të ndërpritnim punën. Qëllonte të rrinim një, dy ditë pa transmetuar, derisa ajo të rregullohej. Problem ishte transmetimi i zërit dhe figurës njëkohësisht dhe direkt. Kujtoj, praninë e një aparati filmi 35 mm. Aty kanë punuar Liri Çeli, Ilia Capo dhe Vezir Hoxha. Ndërsa Jani Nano komandonte një aparaturë sovjetike që bënte lidhjen e aparaturës së transmetimit me një antenë të instaluar në tarracën e ndërtesës së radios ku është sot, nga ku shpërndahej sinjali. Vetëm për Tiranën, madje në një distance të afërt në pak kilometra. Për qytetet e tjera nuk bëhej fjalë.
Një administrate për të dyja institucionet, si sot?
Sigurisht, nëse do të bëjmë një paralelizëm, fiks si sot. Duke qenë se ishin përballë dhe pranë njëra-tjetrës, të dyja institucionet, si administrate ishim bashkë, por televizioni konsiderohej si punë ankesi, pa shumë interes, si një fëmijë jetim. Liri Çeli ishte si përgjegjëse, shefe redaksie në Radio, si dhe në Televizionin, kryesisht për emisione të rinisë dhe kulturës. Stoli Beli siç thashë kryente rolin e spikeres në TV, njëkohësisht edhe redaktore në Radio, për emisionin e fëmijëve. Përveç Stoli Belit, ishin edhe tre-katër spikerë të tjera, që alternoheshin.
Sa herë transmetoheshin lajmet e ditës dhe kush ishin folësit e parë?
Lajmet jepeshin vetëm një here në ditë. Ishin ato të radios, nga Vera Zheji, Polivaq Lino, pastaj Kiço Fotjadhi, këta janë të parët që kanë dale në ekran, si folës të emisionit të lajmeve. Jo më shumë se 20 minuta ishte edicioni, pa filmime, por me fotografi, kryesisht të ATSH-së. Pati tentative për të afruar edhe të tjerë spikerë të jashtëm, siç ishte rasti i Loredan Bubanit, djalit të ish-drejtorit të parë të ish-Radio-Tiranës, Gjegj Bubani.
Televizion, punë, por edhe shkollimi lartë për ju?
Unë punoja dhe vazhdoja universitetin, sepse tri here në javë në televizion, kisha kohë të lirë. Që të filloja shkollën e lartë, shkak u bë drejtori Petro Kita, kur një ditë më thërret e më thotë: “Beqir, çfarë shkolle të mesme ke bërë”? – “Liceun artistik”, – i them. – “Pse nuk vazhdon të lartën”- më tha ai? –“Po dua të filloj” – përgjigjem. Ishte muaji shtator dhe ishin zhvilluar nja tri katër javë. “Në cilën degë dëshiron të shkosh” – më pyet ai? -“Në Gjuhë-Letërsi”- i them. Ai merr në telefon Thoma Delianën, ministër i Arsimit dhe të nesërmen u regjistrova në fakultet.
Me sa kam dijeni, ju keni përjetuar një histori të veçantë, ajo e djalit të ish-drejtorit të ish-Radios të para vitit 1944?
Vërtet e tillë, kur ai filloi si spiker në televizion. Ka qenë koincidencë, rastësi sigurisht edhe dashamirësi nga ana ime. Loredan Bubani quhej, ishim bashkë në fakultetin Gjuhë-Letërsi, e njihja mire dhe e dija i biri i kujt ishte. Krijuam shumë miqësi, ia njihja aftësitë, ishte me një diksion të pastër në të folur, fiks për televizion. Duke parë nevojën e spikerëve, një dite i propozova të vinte aty. Erdhi bëri prova e pëlqyen, ranë dakord, por pa ja ditur biografinë. Doli disa here në transmetim në emisionin e lajmeve. Kur pas pak kohe, papritur më thërret drejtori, një njeri i mirë, babaxhan, ndonëse anëtar partie, më thotë: “Beqir, ti ke sjellë këtu një spiker mjaft të mirë, po e di se djali i kujt është Loreadan Bubani”? – “Po, – i përgjigjem, – djali i ish-drejtorit të pare të Radios”, – për të cilin e dija që qeveria komuniste padrejtësisht e kishte burgosur, por pa ua thënë askujt këtë të kaluar të të atit të Loredanit, kur e prezantova e solla aty. Sapo ishin njoftuar, e hoqën, e larguan menjëherë. Viti 1962 ka qenë.
Çfarë transmetonit në televizionin eksperimental asokohe, spektakle, sport, apo…?
Kujtoj se kemi bërë tentativë, për të parën here të transmetonim Festivalin e Dytë të Këngës në Radio Televizion, viti 1962, kur ai zhvillohej tek Instituti i Lartë i Arteve. Pra jemi ende te vila, mendoni, çfarë vështirësi, por dëshira, pasioni na shtynte, ndonëse kushtet, aparatura ishin tejet primitive. Transportuam kamerat, bashkë me stativin lëvizës, tejet i rëndë disa kuintalë, pra asgjë nuk ishte e lehtë. Por, dështuam për ta transmetuar sepse, nuk arritëm të lidheshim me antenat, pra, vetëm për çështje, problem teknike. Ndërsa jepnim edhe motin, “Koha sot dhe nesër”, që edhe kjo e ka zanafillën në televizionin eksperimental, e ka bërë Petrit Leka, një emër I njohur, që e vijoi më vonë edhe në TVSH-në e re.
Po piktorët për skenografi apo, artistë të tjerë që punuan apo u aktivizuan aty, kë kujtoni?
Kemi pasur disa pasi kishin shumë rëndësi, pasi ilustronin me figura, vizatime të përgatitura më parë se të niste emisioni, ose shoqërohej me vizatime direkt nga nga piktorët, mbi një letër të bardhë të vendosur në një tabelë. Kujtoj piktorët Namik Prizreni, Bardhyl Fico, Dhimitër Vesho, Orhan Bega, etj.
Po nga këngëtarët, kë kujtoni?
Në ato dhoma-studio të vogla e modeste, kanë kënduar Mentor Xhemali, Marie Kraja, Stavri Rafael, Avni dhe Nina Mula, Gjoni Athanas, Gaqo Çako, Ibrahim Tukiçi, Vaçe Zela, Luçie Miloti, Hafsa Zyberi, Fitnete Rexha, Anita Take, etj. Me to edhe pianistet Lola Gjoka, Maria Rafael, Boris Plumbi, Lili Tafaj, Isuf Kazazi.
Po nga aktorët e asaj kohe, kush u aktivizua fillimisht në Televizion?
Nga aktorët e Teatrit të Kukullave, tek ajo e Teatrit Kombëtar, Estrada e Shtetit, ajo e Ushtarit, me skeçe të reduktuara, recitime, nga Naim Frashëri, Margarita Xhepa, Pjetër Gjoka, Liza Vorfi, Loro Kovaçi, Viktor Gjoka, Drita Pelingu, Lazër Filipi, Mihal Popi, Skënder Sallaku, Mepomeni Çobani, Myftar Armiri, Dario Llukaçi, Lin Noka, etj.
Pasi dështuat në tentativën e parë për të transmetuara direkt një eveniment siç ishte Festival i Dytë i këngës në Radio-Televizion, a tentuat më për një gjë të tillë, në ndonjë aktivitet tjetër të atyre përmasave?
Tentativa tjetër ishte ajo për një ndeshje futbolli. Edhe kjo e para, ka qenë viti 1962, në Stadiumin Kombëtar “Qemal Stafa”, ndeshje kampionati kombëtar. Vendosëm stativin e rëndë, dhe zakonisht transmetohej ose e gjitha, ose gjysma e ndeshjes, varej nga kamera. Ishte një periudhë që u transmetuan nja dy tre ndeshje. Përdornim një kamera të vjetër, të cilën na lejonin ta vendosnim tek ajo shkalla ku dilnin, kishte një shesh pushimi, dhe në njërën nga këto takime, në gjysmën e pjesës së parë, kamera merr flakë. Ndërmjet një çelësi, arrij ta shuaj dhe me kufje i them regjisë, të mbyllnin transmetimin, duke i treguar shkakun.
Aty ishte edhe Rmiz Alia. Zbres poshtë në pistë për të ndjekur ndeshjen, mbaron e para, kur vjen Gani Kodra e më thotë: “Beqir, eja se të kërkon shoku Ramiz”. Shkova menjëherë dhe; “Çfarë pati”, më pyeti. Ia shpjegova, duke i thënë; “gjë e vjetër, edhe ndodh”. I habitur më pyeti; “sa kushton një e tillë e re”? As nuk e dija çfarë vlere kishte, por; “1 mijë dollar” – i them unë. –“Pse keq për 1 mijë dollarë jemi ne”, u përgjigj ai pa mbaruar fjalën unë! Nga ai çast, u bë urgjencë e nevojës, që u porositi një kamerë nga Tomson Hutson. Erdhi kryeinxhinieri i firmës nga Franca, bëmë kontratën dhe pa vonuar mbërriti e reja, e cila kushton më shumë se dhjetë mijë dollarë. Kamera e avancuar për kohën, gjysmë mekanike, me tre objektiva, një ndër to variabël me njëlloj lëvizshmërie të njëtrajtshme. Pas saj, një kamera portative “Philips”, me të cilën regjistruam Festivalin Folkloristik të Gjirokastrës.
Rikthehemi te studiot e televizionit eksperimental, te vila njëkatëshe, si vijoi puna, a patët probleme të tjera me pajisejt e instaluara aty?
Patëm përsëri probleme, pasi nuk ishte e pamundur që aparaturat të dilnim për xhirime jashtë studios. Pra, as paradat për 1 Majin, 28-29 Nëntorin, nuk filmoheshin nga televizioni, vetëm ato tentative për festivalin, sportin që ju fola. I ftonim, të vinin aty, p.sh., ndërmarrja e Gani Luzit, ishte më sistematikja. Demonstronin instrumente të bëra, gjëra të vogla, zbukurime. Vinte nëndrejtori, Nasi quhej, që shpjegonte fliste dhe ne i ekspozonim. Po kështu, ndërmarrja e porcelanit, ajo artistike “Migjeni”, etj.
Si funksiononte, cili ishte procesi lidhur me kamerat, kameramanët?
Në televizionin e vjetër nuk kishte kameraman tjetër, vetëm unë, nga njëherë me zëvendësonte Refik Veseli. Sigla muzikore u gjet ishte ajo “Drapër e çekan”. Në qarkullim në atë kohë në Tiranë, nuk ishin më shumë se 200 televizorë bardhe zi, nga të cilat më shumë kishin familjet e udhëheqjes. Ishin disa marka ruse si “Rekord”, “Temp”, “Orion” hungareze, me ekrane të vegjël.
Gjatë kohës që punuat në televizion, a patët raste të dilnit me shërbime pune, apo vizita jashtë shtetit?
Për herë të parë që kam dalë jashtë shtetit, ka qenë ajo në Kosovë në vitin 1971, dhe kam shoqëruar trupën e Teatrit Popullor, të cilët shfaqen atje dramën “Cuca e Maleve”. Një pritje madhështore, kam mbetur pa mend, nga dashuria për ne. U kthyem, bëra reportazhin, e pa Thanas Nano, drejtori i Përgjithshëm, u pëlqye, duke hequr pak pjesë. Pastaj në RAI në 1973, një surprizë e madhe, kënaqësi, diçka e rrallë, kur më dërguan për specializim në Itali, bashkë me piktorin Edi Hila. Qëndruam tre muaj, ku pata fatin të asistoj, punonjës te studiot e RAI-it e, të përfitoja duke marrë një eksperiencë me vlerë. Kur erdhëm, solla një televizor, disa veshje, por pati zhurmë, siç ndodhte, shumë komente, thashetheme, u krijua një situatë e rëndë: “paratë ku i gjete, kush t’i dha”, etj., pyetje si këto, sikur të ishim në hetuesi.
What about the matches of our sports teams, or the national football team, did they send you abroad?
Before we went to Kosovo, in June 1971, in Karlsruhe, the Germany-Albania football match was going to be held and as it happened, the word came up, and the television assigned me and Ismet Bellova. To film the match, not to broadcast it. It was a time when the television, in addition to electronic cameras, also acquired “Bolex” film cameras from Switzerland, then “Ariflex”, film cameras, etc. We prepared, but neither Ismet nor I went. They removed us, it was their job, I still don’t know the motive. A few months later, the deputy director Klimi Misja called me to the office and said: “Beqir, get ready tomorrow because you’re leaving for Kosovo”. As a young man, I reacted without thinking for long: “Director, from Germany to Kosovo? I don’t have a suit” – I said. “But for Germany, did you have a suit”, he asked me with a little humor? But after 15 years of work, they fired me from the television
How did it happen and why were you fired?
I don't even know today the reasons why they fired us. They sent me to work as a train worker, Edin to the poultry farm. They sent us for a punishment of only 6 months, but no, it lasted more than a year. In the meantime, I started trying to find another job. I looked for a job on television, but they had closed the door, then at the Kinostudio, but they said to me; "Why doesn't television take you?" From a Party Committee to the Executive, to the Region, everyone rejected me, no one intervened to help me, because it seemed impossible.
Do you remember the other television employees, the one in the villa on "Rruga e Kavajës"?
In two and a half years, almost three, at that villa, and the Radio building opposite, where we worked together, I remember colleagues and employees such as; Liri Çeli, Stoli Beli, Katerina Gaxho, Heroina Deliu, Margarita Jançe, Luiza, (whose last name I don't remember). Then Emil Plumbi, Sali Mensori, Spiro Qirko, Jani Nano, Ilia Capo, Vezir Hoxha, Pipi Naçe, Refik Veseli, Kadri Metohu, Lulzim Topçiu, Gaqo Konomi, Riza Hasimi, Petrit Qylafku, Kostandin Leka, etc. The transfer of television from that charming villa, to the new building, was in 1964, on its first floor, in some warehouse-type environments, not suitable. Later, Western equipment also began to arrive. Until the current modern headquarters of Television was built./Memorie.al
Lini një Përgjigje