FLASH
Shkruar nga Prof. As. Dr. Gjergj P. Titani
Starting with this issue, we are beginning the publication of a long interview with the “People’s Artist” and “Great Master of Work”, the distinguished composer Dhora Leka. The conversation with her began a long time ago, but almost nothing has been published, because her desire has been to complete her memories, summarizing them in a special book entitled; “Moments and Impressions from My Life”. The book has been revised several times and has been compared with both archival documents and the personal archive of her family. Today we are publishing the first presentation with the distinguished composer, which will continue for several issues.
The famous artist who was sentenced to death
Ms. Dhora, how do you remember the events of those days?
After the violent suppression of the Tirana Conference, the guilt of this “ugly anti-party crime” was also spread. This time too, “the sword was sharpened to get out of the situation” and there were hundreds of honest communists who were expelled from the Party, exiled, and imprisoned. I am not going to dwell on this point any longer. This goes beyond the limits of a simple conversation. What concerns me is that; for these anti-party tendencies, I was expelled from the Party like hundreds of others, on May 5, 1956, of which I was a member from the very first hours. This persecution continued for more than 30 years.
What were the charges against Tuk Jakova in April 1955, a year before the Tirana Conference?
A new tragedy was falling in my life and not only in my life, but also in the life of my beloved sister, Mita, who was the wife of the Albanian Deputy Prime Minister. The decision of the Plenum of the Central Committee of the Albanian People's Party on the so-called hostile and anti-party activity of Tuk Jakova, my sister's husband and my brother-in-law, caused everything in our life to be overturned and our tragedy to begin from the violent persecution that that plenum brought. I, in order not to speculate on this issue, am quoting those documents of the time that seem so relevant today.
Here is how Enver Hoxha expressed himself in that Plenum, intriguing with questions and monstrous manipulations. What did Tuk Jakova ask, in April 1955, in the Central Committee of the Albanian People's Party? He asked with great urgency and in a diversionary manner, with arrogance and determined insistence:
To revise the decisions of the Party and the First Congress of the Albanian People's Party regarding the evaluation of the work of the Communist Groups, before the founding of the Party, as he considered that; emphasizing in the manner as defined in the First Congress of the Party, the negative sides of the Communist Groups, is wrong. Tuk Jakova claimed that the negative side of the groups should be softened, to highlight the Shkodra Group, where he had been a leader for a long time.
Të revizionohej vija politike dhe organizative e partisë. Sipas pikëpamjes “armiqësore” të Tuk Jakovës, kjo vijë nuk ishte përcaktuar drejt dhe sipas Tuk Jakovës konsistojnë: se Partia ishte themeluar nga disa njerëz të huaj, se Enver Hoxha nuk ka qenë themelues i Partisë, se ndërtimi i vijës së drejtë të Partisë gjatë Luftës Antifashiste Nacional-Çlirimtare, nuk i dedikohej Komitetit Qendror me shokun Enver Hoxha në krye, por disa të huajve. Këto teza të Tuk Jakovës, ishin shpifje të poshtra dhe falsifikime të bëra me qëllim armiqësor për të likujduar partinë. Dihet se PKSH-në e formuan komunistët shqiptarë.
Të ndërrohej, përbërja e Byrosë Politike të KQ të Partisë, sepse sipas pikëpamjes së këtij antimarksisti dhe likuidatori, asnjë nga anëtarët e Byrosë Politike ekzistuese nuk ka qenë konsegunet në udhëheqjen e partisë përveç shokut Enver.
Të revizionohej vija e Partisë në lidhje me vendimin historik të spastrimit të rretheve të partisë nga elementët trockistë, antiparti dhe armiqësorë, sepse sipas pikëpamjeve armiqësore të Tuk Jakovës, karshi elementëve të dënuar nga partia për faje të tyre të rënda antimarksiste dhe antiparti. Tuk Jakova është për revizionimin e vijës së Partisë, me qëllim që të shuhet lufta kundër tendencave antiparti. Ai është për shëndrimin e Partisë sonë në një parti borgjeze dhe social demokrate.
Të revizionohej vija e Partisë, sipas Tukut, në lidhje me luftën e klasave, pasi janë gjoja duke u bërë gabime të rënda ekstremiste.
Tuk Jakova ishte i krimbur me një dozë të madhe lokalizimi të rrezikshëm, duke u përpjekur të ngjallë përçarje”.
Ç’farë thoshte më tej ky dokument?
Tuk Jakova i shtroi këto “teza armiqësore” përpara Plenumit të prillit 1955, ku të gjithë anëtarët u revoltuan, me përjashtim të Bedri Spahiut.
Domethënë së bashku me Tukun, po eleminohej edhe Bedri Spahiu?
Sigurisht që po. Por ky problem besoj se del jashtë objektit të kësaj interviste. Shikoni se si shprehet ideja e Enver Hoxhës në këtë dokument të përbindshëm: Në bazë të konkluzioneve të mësipërme Plenumi i Komitetit Qendror, vendosi:
Të aprovojë raportin e Byrosë Politike, “Mbi veprimtarinë anti-parti dhe armiqësor të Tuk Jakovës dhe Bedri Spahisë”, mbajtur në Plenum nga Sekretari i Parë, Enver Hoxha.
Tuk Jakova të përjashtohet nga Komiteti Qendror i Partisë dhe t’i hiqet e drejta për të patur funksione udhëheqëse dhe të shkarkohet nga të gjitha funksionet shtetërore.
Organizatat e Partisë të forcojnë vigjilencën revolucionare, kundër shfaqjeve ant-parti.
Ja ky ishte përafërsisht që groposte përfundimisht Tukun, si udhëheqës dhe familjet tona.
Dhora Leka: “E vërteta e incidentit tim me Kadarenë në Berat”
Në burg jetonim në një kapanon me shtretër dërrase, poshtë meje flinte Musine Kokalari
Znj. Dhora, a mundeni të na përshkruani omentet e para në qeli dhe diçka rreth dosjes suaj që u çoi në këtë ferr?
Errësirë e plotë, një erë e rëndë sa nuk më trullosi. E gjithë kjo ishte një ëndërr vallë?! Jo, realitet. Ëndërr qe fasada: “Dhora Leka ka shkuar për të mbledhur folklorin popullor në bregdetin e Himarës, drejtori i kishte dhënë edhe kitarën… dhe 15 ditë dieta, pa dyshim edhe urdhër shërbimin”….Nuk e di sa zgjati që u përpëlita në këtë gropë të errët, të qelbët…, ku prishte heshtjen zhurmat që bënin shpërthimet nëpër tubacionet e banjove që vinin nga larg.
Po më pas…?
Më pas ndieva sikur një lak më shtrëngoi në fyt. Kur llozi kërciti, dera u hap e një rreze drite depërtoi rrëshqitshëm, veç ndieva që dikush më tundi. Si duket rrezja e dritës dhe ajri i lehtë që kishte depërtuar dhe tundja e duarve në çast, më solli në vetëdije. Nuk e njihja personin që mundohej të më përmendte, e ç’rëndësi kishte kush ishte ai. Një pështjellim në stomak më bëri të më shpërthejë një e vjellë, të spërkas veten time dhe personin që mundohej të më ngrinte.
A i erdhi vallë atij ndot… dhimbje… neveri…?! Më mori për krahu dhe më çoi në dhomën për karshi. Mbaj mend ishte një shtrat portativ, një tryezë pa asgjë përsipër dhe një karrige përballë. Personi u ul e rrinte si mbi gjemba. Më bëri me shenja të ulem. Vë dorën në mbështetësen e karriges ta lëvizja pak. I them: Çudi! Nuk lëviza prej vendit…! – Do ta marrësh vesh, – më tha prerë. Hapi sirtarin, nxorri prej andej një revolver, e vuri në xhep dhe doli….!
Dhe unë mundohesha të zbardhja enigmën…! Pastaj orë të rënda vazhdonin njëra pas tjetrës të kalonin. Ishte ditë apo natë, – ç’rëndësi ka tashti. Ishin të rënda…shumë të rënda…shumë të vështira. Dhe secili prej nesh që ka kaluar këtë kalvar i ka përjetuar sipas rrethanave që i kishin sjellë në “laborator” presionesh fizike e psikike të paimagjinueshme. Rëndësi për ata “hetonjësit e palodhur”, kishin që fletët të shtoheshin njëra pas tjetrës edhe kur heshtje.
Më 3 qeshor 1957, shoqëruesi i këtyre ditëve më ngjiti në katin e dytë. Një derë u hap. Ulur para një tavoline ishin dy persona. Nuk i njihja. Me shpoti më tha njëri prej tyre: “Hë, si e ndieni veten”?! – Ai që do të ishte hetuesi im, më urdhëroi të heq nga veshi vathët e mi. I mbaja ato në vesh që më 1936. Më bëri me shenjë t’i jap orën, unazën; i mori dhe ua lëshoi mbi tavolinë të tjerëve, ndërsa më pas u ul.
Ai që kryesonte, vrazhdë më tha: “Që sot 3 qeshor 1957, jeni e arrestuar”. Bëri me dorë nga “shoqëronjësi”, i cili më kishte shoqëruar gjithë këto ditë, ishte vetë ai i cili që nga Gjirokastra më kishte shoqëruar gjithë këto ditë, “bashkëudhëtari im”, që në fakt ishte hetuesi im, Irfan Shaqiri; kurse ai që kryesonte, Filat Muço, kryehetuesi.
Në atë kohë unë nuk e kisha lexuar romanin “Kryqi i shtatë”, s’më kujtohet këtë çast autori, por “Kryqi i shtatë” po…! Dhe kur kjo dosje u mbush plot më urdhëruan: “Lexoje”! – Ngrita supet, – “ç’rëndësi ka e lexoj apo se lexoj”?! – “Do të dalësh në Gjyq. Në bazë kësaj ‘dosjeje’, do të dalësh në Gjyq, trupi gjykues do të japë vendimin. Do avokat të të mbrojë”?
Nuk e mbajta dot një nënqeshje të lehtë. “A ka një avokat të dalë të më mbrojë”?! – iu përgjigja. “Çudi! S’kam dëgjuar të ketë të tillë”! Vështrova dosjen. Isha kureshtare ç’shkruhej atje brenda. Ja më kujtohet: Një ditë hetuesit më bënë një pyetje të vështirë… dhe, nuk e di pse në atë çast ndjeva nevojën të pija një cigare.
– “Ka mundësi të më jepni një cigare”? Njëri nga hetuesit nxorri një cigare nga paketa “Partizani” dhe shkrepsen. Unë, instiktivisht zgjat dorën. – “Oh, jo, jo, jo! Të pihet cigare?! Jo, jo, jo. Cigare ti do pish kur të dua unë”, dhe i ra tavolinës me grusht. Prej asaj dite unë nuk kërkova më cigare. Dhe, rasti e solli që në sallën e gjyqit (që ishte një barakë e vjetër prapa oborrit) Trupi gjykues i Gjykatës së Lartë, do të merrte “Vendimin” e këtij proçesi…pas pretencës…së “Prokurorit”.
Ç’rëndësi ka emri, ai shëtit serbes rrugëve të Tiranës. Atëherë ai tha: “Kërkoj nga Trupi Gjykues i Gjykatës së Lartë Ushtarake, për armiken e popullit Dhora Leka, dënim me vdekje: Pushkatim”! Nuk u befasova. Dhjetra faqe që ai lexoi në “Akt-akuzën” e tij. Oh, sa krime të rënda kisha bërë unë me mendje?! U tha e ç’nuk u tha, e unë gjithnjë përsërisja: “Çudi! Çudi! – unë i paskam bërë të gjitha këto?! Paskam qenë vërtet trime, sipas meje…”!
Prokurori fshiu djersën “çurkë” të ftohtë, a të ngrohtë, nuk e di dhe u ul, ndërsa trupi gjykues e deklaroi të mbyllur seancën. Më larguan edhe mua nga salla. E vetmja veç trupit gjykues, i pranishëm në këtë “gjykim në emër të popullit”. Kur më kthyen në qelinë e izolimit, hetuesi (që nuk më ishte ndarë për asnjë moment gjatë seancës sime), më zgjati një cigare (qe po ai që ma kishte mohuar). – “Ndize, – më tha, – pije se…”! E pashë në sy. Ai nuk i rezistoi vështrimit tim zhbirues. – “Unë e pi cigaren kur dua unë, unë vetë… dhe jo kur do ti”, dhe prap e pashë drejt në sy.
Çfarë ndodhi me ju pas dhënies së dënimit?
Më falën jetën si luftëtare që kishte luftuar, jo vetëm me armë në dorë për liri, por edhe për këngët partizane që kishin ngritur në këmbë një popull të tërë. Vendimi ishte i tillë: 25 vjet privim lirie, konfiskim i pasurisë së luajtshme e të paluajtshme, heqjen e gradës ushtarake (sepse unë isha liruar nga ushtria në janarin 1945, me gradën “kapitene”), heqjen e të gjitha urdhërave e doktoratave, heqjen e të drejtës së autorit, heqjen e të drejtës elektorale për pesë vjet pas kryerjes së dënimit. Ç’ka jo keq, 25 vjet privim lirie, një fjalë goje!
Sot “dosjexhinjtë” apo “dosjershkruesit”, shfletojnë “dosjet autentike” të trilluara, të shpërfytyruara nga realiteti, mashtrues, e të tjerë, thonë e çfarë nuk thonë. Sikur ta dinë këta mjeranë se çfarë shfletojnë, se çfarë skenarësh “horrorë” të shëmtuar, janë këto dosje. Për fat të keq “gjuetarët” e dosjeve, mundohen me të gjitha mënyrat t’i nxjerrin në “dritë”.
It's hard to find the thread of Ariana, to orient herself in this labyrinth and then to get out of there. I'm amazed at how these journalists, or rather journalists, dare to publish those files that not even the former convicts themselves know for sure what is written in them, because they have never read those files.
How were the years in prison?
The convicted women served their sentences not in prison, because the Ministry of the Interior did not want to call that violent isolation a prison, but in the "Central Handicraft Workshop at the Ministry of the Interior." Years passed one after another. In the workshop we worked in three shifts.
We sewed military uniforms in batches, which the ministry needed. We beat cotton and stuffed mattresses and pillows. At first, we stayed together; the political prisoners with the ordinary ones. There were several hundred of them, while we political prisoners did not exceed 50 people. We lived in a shed and slept on two-story wooden beds.
The mattresses were filled with rags that we collected when we cut and sewed uniforms. I was supposed to sleep on a bunk bed. Beneath me slept the wonderful Musine Kokalari. Whenever a highlander came, Musine would find the opportunity to ask her if she knew any fairy tales, legends or the words to any songs from “Majëkrahit”.
She was a wonderful folklore specialist and I am very sorry that everything from her studies has disappeared! In front of me was Marie Dvoranin (Medicine), a partisan nurse of the First Assault Brigade. Maria has now published several books and we often remember each other on the phone.
During the difficult years of prison, before forced physical labor, I would compose verses in my mind, which I repeated every night like church prayers, so as not to forget. Every day our beds were suddenly checked, and if they found you with written poems, strict measures were taken and you were re-sentenced. I would like to recite one of them:
"The longing has taken hold of me"...
“I miss the Sun/ And the pale Moon,/ How long it's been since I've seen them/ How long it's been since I've been alone!/ I miss the mountains too/ For the river and the field and the wide sea/ For the flowers, the trees, all of them/ Blooming in this spring!/ I miss the song/ I tell it to you with passion like once/ Sometimes with joy, sometimes with tears/ Just as my heart felt!/ And for you, how much I miss/ To see you, kiss you, caress you/ But you know I'm depressed:/ And I have nothing to do, except dream./ Memorie.al
Lini një Përgjigje