FLASH
Shkruar nga Pamfleti
New Year was the holiday that everyone was waiting for. In the poor Albania of the communist dictatorship of Enver Hoxha and his successor, Ramiz Alia, it seemed as if everything was forgotten that night. Going back in time brings to mind the traditional way of celebrating in every Albanian home. Small rituals, parties in bars and the most famous hotels of the time. Menu, music and prices. Where the residents of the former Block of the high communist leadership of the time celebrated.
Work, leisure and football
Colorful ribbons of paper, rubber toys, the smell of burning wood coming from the stove pipe, mixed with that of freshly roasted turkey, are the memories that take us back in time to the New Year's celebrations over the years of the dictatorship. End of years atmosphere in Tirana before the 90s.
Today, it may seem like a routine holiday. You can celebrate when you want and what you want, but at that time, this was the only celebration that was not related to the party, and the reasons why it was long-awaited were many. The ban on religion in Albania limited the end-of-year holidays simply and only to the night of the change of years, or New Year.
Christmas was no longer celebrated, so all attention was focused on December 31st. The heaviest burden fell on the housewives, who, in addition to having to work even on the 31st, had to start cooking for dinner.
And for them it seemed that there was no party, just a run around the kitchen. In the last days of the year, a big reception was organized in the "Palace of Brigades" by Enver Hoxha with distinguished pioneers, while Christmas Day was no longer celebrated after '67, when religion was banned by law. Families of the Catholic and Orthodox faiths celebrated it in secret, without noise and commotion, only in close circles between them.
In the meantime, work was done the previous Sunday, so that this would replace January 2nd, which was a holiday, and on the 3rd, everyone would return to work. Small financial rewards were given to those who distinguished themselves, while on New Year's Eve, as well as on January 1 and 2 in enterprises, departments, etc., the duty was done every two hours by employees, who alternated according to a schedule made by the directorate. The women and girls did not do the deshurn.
The special thing of December 31 was the football match that took place in the field of the Palace of Pioneers, (the pitch black with coal), overflowing with people. It turned into an attractive tradition, in which the most famous football players of the three clubs of the capital played, or well-known names, public figures, such as actors of the People's Theatre, Albanian Radio-Television, Cinematography, etc.
Madje, takimi ndiqej edhe nga jashtë rrethimit përtej Lanës, pasi nuk kishte hapësirë, për të qenë tw gjithë shikuesit brenda territorit të vogël. Gjatë ditës së 31 dhjetorit, qyteti gumëzhinte dhe dyqanet kishin aktivitet, deri në çastin e fundit dhe njerëzit që vraponin për të marrë gjërat që i mungonin, si gjelin e detit, mishin, sallmin, bulmetrat, etj.
E gjithë kjo deri në orët e para të mbrëmjes, pastaj të gjithë në shtëpi dhe qyteti pushtohej nga një heshtje totale, dhe vetëm ndriçimi, ishte ai që i jepte jetë, pasi gjithçka dukej si në gjumë. Për t’u gjallëruar sërish, pas orës 12 të natës, kur mbushej me të rinj, që mblidheshin në qendër të tij.
RTSh-ja dhe “Koncerti i madh”, për të gjithë shqiptarët
Televizorët e markave “Adriatik”, “Butrinti”, “Iliria”, “Lura” apo “Dajti”, kanë qenë të vetmet mjete komunikuese që i ka shoqëruar shqiptarët natën e Vitit të Ri, si dhe ato në vazhdim. Të ulur në tavolina, dhe në pritje të orës 12 të natës, të gjithë ndiqnin “Koncertin e madh të Vitit të Ri”.
Ai ishte një program me këngë, valle e humor nga e gjithë Shqipëria, që kishte përgatitur Radio-Televizioni Shqiptar, i cili fillonte pas Revistës Televizive të orës 20:00 dhe emisionit “Koha sot e nesër”, nga i paharruari Petrit Leka e, vazhdonte deri në orën 02 pas mesnate, për të vijuar me natën finale të Festivalit të Këngës në RTSH – ritransmetim (ata që kishin kanoçet e famshme ndiqnin programet e kanaleve të huaja).
Nuk kishte fjalim përshëndetës nga udhëheqësi i shtetit në mesnatë. Të nesërmen, hapej kanali italian “Rai 1”, vetëm për të ndjekur në orën 12 paradite, Koncertin e Vjenës (me dirigjentin e famshëm, Herbert Fon Karajan), dhe në mbrëmje, sërish me RTSH-në në programin thuajse identik, si ai i një nate më parë, gjithçka brenda kornizës së lejuar.
Jo në pak raste, rrezikonte edhe ikja e dritave nga ngarkesa e madhe elektrike. Nata e fundvitit, festohej edhe në reparte ushtarake, konvikte, etj., ku ndryshe nga menyja e gjithë ditëve të vitit, atë natë ushtarëve, u jepej ekstra, një racion hallvë, të përgatitur në kazanin e supës nga kuzhinieri i repartit. Natyrisht me televizor, radio, apo ndonjë magnetofon. Edhe në spitale, shtëpitë e fëmijëve jetimë, natyrisht me thjeshtësinë dhe modestinë e kohës që kishin këto institucione.
Menyja e njëjtë për të gjithë
Nata e Vitit të Ri, ka qenë thuajse e njëjtë për të gjithë. Një pulë, ose gjel deti, të marrë me tollon një muaj më parë e, të ushqyer me ullinj në banjën e pallatit, apo oborrin e shtëpisë, majonezë dhe bakllava ose kadaif. Raki, nëse gjeje të Skraparit apo Përmetit, ishte kënaqësi, dhe verë të markës “Riesling”, “Tokai”, apo “Shesh i zi”, ose “i bardhë”, “Merlot”, “Kallmet” të cilësisë së dytë, që kushtonte 42 lekë, apo nga ajo e Fabrikës së Verës së Milotit, pasi ajo ishte më e lehtë për t’u gjetur. Cilësia e parë, si ajo “Pino Nero”, kishte tjetër destinacion.
Birra ishte me shishe e Kombinatit Ushqimor “Ali Kelmendi” Tiranë apo e Fabrikës së Birrës së Korçës, apo “Panda”, siç e quanin korçarët. Shumë të ngarkuar me punë, ishin furrat. Çoje tavën dhe merrje një letër me numrin, që korrespondonte me një llamarinë metalike që furrtari e ngulte mbi pulë. Por shpesh herë, për arsye se pothuaj të gjitha tavat ishin me gatim të njëjtë, ndodhte që ato ngatërroheshin nga furrtarët, apo siç njihehsin ndryshe, “tavapjekësi”, të cilat u jenin tjetër për tjetër, dhe binin në hall me amvisat apo familjarët që shkonin për të marrë tavat dhe nuk gjenin tavën e tyre.
Lidhur me këtë, kujtoj nga qyteti i Shkodrës, (kur shkonim jo rrallë për të festuar vitin e ri, tek tezja jonë libohovite e martuar në atë qytet), bejten proverbiale, që shkodranët i’a ngjitën tavapjeksit të famshëm me emrin Panto, me origjinë nga pakica serbo-malazeze e atij qyteti:
“Ishte nata e mot-motit të ri /
kush s’e priti nuk u bur/
po na çojka zoti me na kastigiu/
hup tepsija me laknuer /
Edhe Tefta del t’u dera /
e dy pece i mban n’dor /
na i thot Pantos; bonosera /
a ma poqe njat laknuer? /
Panto s’din çka ash uzdaja /
ishte dehun bamun rryp /
hajt shko merre t’u Noc Kraja /
se ja xen laknorin n’fyt”.
Njerëzit merrnin bukë rezervë, pasi dyqani mbyllej për dy ditë. Përgatitja për natën e Vitit të Ri, ishte tejet lodhëse për gratë, që gatuanin pa pushim gjatë gjithë ditës, në kushtet e hapësirat e ngushta dhe aspak komode të apartamenteve të ngritura gjatë socializmit, kryesisht në WC.
Të privilegjuara, ishin familjet që kishin siguruar ndonjë kokërr limoni apo portokalle nga bregdeti, si diçka të rrallë për kohën. Në shumë raste, kishte grupe të rinj, miq e shokë, që mblidheshin atë natë në shtëpinë e dikujt, për të dalë në shesh pas orës 12-të pas mesnate.
Një festë ndryshe në Tiranë…!
Tirana, si kryeqytet i vendit, u ka dhënë gjithmonë tjetër ritëm prag festave, sidomos momenteve para ndryshimit të viteve. Nata mes dy vitesh, për ata që e kujtojnë, sidomos mes vitet ’60 – ’70-të, ka qenë e veçantë. Pak çaste para se dy akrepat e sahatit të madh të bashkoheshin, qindra të rinj e të reja, i gjeje në sheshin para Pallatit të Madh të Kulturës (ndërtuar në vitin 1964), duke festuar, imituar dhe kënduar këngë të njohura, kryesisht të huaja.
Gjithçka spontane jo e organizuar, por e sajuar nga disa pasionantë, që banonin kryesisht në qendër të Tiranës, pasi zonat e tjera ishin pak larg dhe vështirë të vije, kur mjetet e transportit në ato orë, nuk kishte. Dikush vinte me pajton i veshur me kostum të zi, borsalina apo cilindra në kokë, duke imituar aktorët Zhan Mare apo Alen Delon, duke hipur te kolonat, e duke uruar në frëngjisht Vitin e Ri, dikush tjetër këndonte këngë të famshme të kohës, ato të Xhoni Hollideit, etj.
Moda e lokaleve
Në shtëpi apo në lokal, kjo ka qenë dilema e shqiptarëve për natën e ndërrimit të moteve. Preferenca për ta kaluar natën e Vitit të Ri, në një vend publik, me shoqëri, orkestër, muzikë e vallëzim, ka filluar para viteve ’50-të, për të vijuar në ato ’60-të, e më tej, sidomos në vitet ’80-të. Në shumë qytete të Shqipërisë, por veçanërisht në Tiranë, ka qenë ndryshe.
Kryesisht festohej në “Kursalin”, e famshëm në qendër, sallat gjigante të “Hotel Dajtit” apo, në “Vollga” (“Drini”), të cilat, natën e Vitit të Ri, mbusheshin me pushtetarë, zyrtarë të lartë, artistë e sportistë të njohur, me familjet e tyre, por edhe me shumë të huaj, marinarë, studentë dhe kryesisht punonjësit e ambasadave, të cilët kanë kënduar e vallëzuar çdo lloj muzike, deri në agim.
Po kështu, festohej edhe në Klubin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, në selinë ngjitur me Teatrin Popullor, në Shtëpinë Qendrore të Ushtrisë, në “Rrugën e Kavajës”, ku argëtoheshin oficerët madhorë me familjet e tyre e, vite më vonë në atë që është sot selia e Partisë Demokratike.
Por edhe tek hotelet “Internacional”, apo “Donika”. Shumë i veçantë ka qenë “Vollga”, apo “Adriatiku” në Durrës, ku vërshonin jo vetëm durrsakët, por edhe të huajt, kapitenë e marinarët e anijeve, që i kishte zënë Viti i Ri në portin e Durrësit. Edhe aty muzikë, argëtim pa limite.
Në Shkodër janë shfrytëzuar lokalet e njohura, si; “Kafja e Madhe”, “Turizmi i vjetër”, “Kafe Moska” apo “Adriatik”. Po kështu, edhe në qytete të tjera, janë përdorur lokalet që kishin orkestër, që mund të gatuhej e me salla të mëdha.
Gjithçka deri para fjalimit “programatik” të Matit dhe marshimit të madh popullor të tiranasve drejt Durrësit, në dhjetorin e vitit 1966, për të nderuar aktin heroik të Adem Rekës. (“Hero i Punës Socialiste” që dha jetën për të shpëtuar një vinç të madh ngarkim shkarkimi, apo siç njihej ndryshe: Biga Lundruese).
Pastaj një tjetër fazë liberalizmi për pak vite, deri në shkurtin e 1973, pas të cilit nata e Vitit të Ri është vetëm familjare.
Pritja e gjatë për të marrë vaj-gur, me bidonët 5, 10 apo 15 litërsh, të cilat i vinim në radhë, shitësen që mbante çorape leshi të gjata, fuçia-kazan me vajgur, sapllallkja dhe hinka madhe që vendoste në grykën e çdo bidoni, për të hedhur vajgurin. 12 lekë (të vjetra) kushtonte një litër. Po kështu një siklet i madh dhe peripeci pafund, ishte ajo për të gjetur kalendarët që i varnim në muret e dhomave të pritjes, të cilët shiteshin dy tre ditët e fundit para vitit të ri.
Hotel – “15 Katëshi” dhe rikthimi në lokal me muzikë e vallëzim të zgjedhur
Ndonëse pati një frenim ky lloj argëtimi publik, sidomos në mes vitet ’70-’80-të, si pasojë e situatave të tensionuara politiko-ekonomike dhe jetës sociale të kufizuar, rikthimi te nata dëfryese e fundvitit në restorante, erdhi natyrshëm nga dëshira për diçka më ndryshe nga ai i qëndrimit, gatimit në shtëpi, ditën dhe natën e 31 dhjetorit. Ky ishte motivi që i shtyu shqiptarët, të fillojnë të organizohen sërish në lokale në natën e fundit të vitit. Jo vetëm në Tiranë, por edhe në qytete te tjera…!
Por që të kaloje këtë natë në një lokal, konsiderohej një privilegj i madh, pasi jo të gjithë i kishin mundësitë. Për të siguruar një tavolinë për natën e Vitit të Ri, duhej të bëjë një prenotim familjar, që në ditët e para të muajit dhjetor, pranë administratës së hotelit. Frekuentohej kryesisht 15-katëshi, i sapondërtuar dhe i përuruar në vitin 1979. Të gjithë vraponin fillimisht aty. Nëse nuk arrije të prenotoje, duhej nxituar te lokalet e tjera, si; “Vollga” (“Drini”), “Arbana”, “Arbëria”, apo “Rinia”, ku nata e Vitit të Ri, shoqërohej me muzikë të lehtë, vallëzim dhe argëtim, brenda limiteve të kohës.
Orkestra (kryesisht ishte ajo e tavernës së 15- katëshit, apo të tjera, të përbëra me instrumente të njohura të kryeqytetit), e dinte mirë repertorin dhe nuk kalonte asnjë cak, gjithmonë në sintoni, me çfarë lejohej në programin e kontrolluar më parë, por asnjëherë, muzikë e këngë kushtuar Partisë. Tre kërcime, një pauzë, sërish tre kërcime… e kështu vijohej.
Çmimet
Mbrëmja festive, fillonte në orën 21:00. Çmimi varionte nga 600 lekë (të vjetra) personi dhe 1.200 lekë çifti te 15-katëshi, për të zbritur në 450 lekë, te të tjerat me një meny me të zakonshmet, si antipasta, pastaj pulë ose pilaf me gjel, bërxollë me patate, një shishe verë, birrë ose raki dhe ëmbëlsira në fund. Cigarja pihej në pafundësi, nuk kishte këngëtarë, por mund të këndonin këngëtarë që ishin në lokal, me familjet e tyre, apo amatorë e qeflinj të këngës.
Në orën 00:00 fikeshin dritat, përplaseshin gotat dhe një puthje në faqe, pastaj dalja jashtë, për të parë fishekzjarrët. Më pas, organizoheshin edhe lojëra-llotari, me prezantues aktorë të njohur, si p.sh., Vilson Gjonçaj, me të cilat fituesit, merrnin një dhuratë nga organizatorët. Qëndrimi në restorant, vazhdonte thuajse deri në orët e para të mëngjesit, pasi nuk kishte kufi apo limit kohe. Edhe në Shkodër, te Hotel “Rozafa”, apo në plazh të Durrësit, si tek “Adriatiku”, ashtu edhe te “Kruja”, “Butrinti”, “Apollonia”, etj., ndodhte e njëjta gjë.
Prenotimi i pushimeve në postë në orën 12:00, një vit para!
Viti i Ri, fillonte me vrapin në mesnatë për në Postën Qendrore, jo për të bërë një urim, por për të nisur telegramin urgjent, për në hotelet e preferuara të plazhit, siç ishin “Kruja”, “Butrinti”, apo ato në Sarandë dhe Pogradec. Ky veprim ndër vite, ishte kthyer në ankth për tiranasit dhe sapo akrepat kalonin 12 e një minutë, një pjesëtar i familjes, përfshirë edhe ata që ishin në lokal, duhet të sakrifikonte dhe me shpejtësi nisej për në postë, ku ndërkohë ishte drejtuar një fluks i madh njerëzish. Të gjithë, për të bërë telegramin e famshëm dhe marrjen e mandatit, që i siguronte një prenotim prej dhjetë ditësh, në një nga dhoma e këtyre hotel-turizmeve.
Vizitat te të afërmit dhe “fati” që sillte vizitori i parë
Kush i ka jetuar ato kohë, pa dyshim që i kujton vizitat sfilitëse familjare, që fillonin në mesditën e datës 1, për të vazhduar për disa ditë. Shumë rëndësi, kishte njeriu u parë që futej në shtëpi. Ishte ai që do të “përcaktonte” fatin e atij viti. Shkohej te të afërm, komshi, miq… më këmbë ose me autobusët e rrallë, të linjës së tejmbushur, pasi taksitë që kanë funksionuar deri në vitet ’70-të, nuk ishin më. Ka qenë një traditë që praktikohej në vite, në gjithë Shqipërinë dhe që u shuan ngadalë me ndërrimin e sistemeve, dhe si për inerci, vazhdoi deri aty nga viti 1996.
Hotel “Dajti”, ballo e muzikë perëndimore…!
Për shumë dekada Hotel “Dajti” ka shërbyer si i vetmi hotel qeveritar e diplomatik, në Shqipëri. Por, edhe për të sistemuar personalitet e shquar botërorë, të ardhur në Tiranë, skuadra të njohura perëndimore, si ekipi i futbollit i Republikës Federale Gjermane, “Ajax”, artistë të njohur etj., etj. Menjëherë pas lufte, ai është shfrytëzuar si rezidencë pune, banimi, madje aty janë martuar edhe Enver Hoxha e, disa qeveritarë të lartë, të kohës. “Dajti”, bashkë me Pallatin e “Brigadave” janë përdorur për të festuar gjithçka, por veçanërisht mbrëmjen e madhe të fundvitit.
Duke qenë në qendër, “Dajti”, ishte tejet i preferuar, pasi struktura e brendshme e tij, me sallat gjigante luksoze, me hapësirë e lartësi e, funksion të shkëlqyer (taverna poshtë, shumë e preferuar, nuk shërbente vetëm për natën e Vitit të Ri, për shkak të përmasave të vogla), krijonte një mundësi të madhe dëfrimi, për specialistët e huaj, fillimisht ata jugosllavë, ato të vendeve lindore të pranishëm në Shqipëri, e më pas sovjetikë e kinezë, (që kishin ardhur këtu për ndërtimin veprave të 5-vjeçarëve), diplomatë, por edhe për shqiptarë.
Until the break with the communist countries of Eastern Europe, or as they were otherwise known as; "People's Democracies", until around the 60s - 61s, people with money went there, who knew life from their parents, who were educated in the West, families of doctors, intellectuals, well-known sportsmen, the children of high leaders of PPSh, artists, etc. They gathered in the large hall and in the modern hall-salon (which guaranteed over 250 people), during the New Year's Eve. They cooked very well there and the food was of high quality and variety.
Mrs. Carmon, the modern ballroom woman
Mrs. Carmon was very elegant, known not only as the wife of Pascal Carmon, the First Secretary of the French Embassy, but more for the modern leather clothing she used. Likewise, the daughters of the Polish ambassador, since New Year's Eve, appeared in classic miniskirts, being the center of attention. Protagonists were also the women, the daughters of officials of Western embassies, who gave life to entertaining balls, which continued after midnight.
This attendance of "Dajti" continued due to inertia after the 60s, even for several more years, almost until the beginning of the 70s. Entry, attendance in general and especially on New Year's Eve, was only for foreigners and a limited elite of selected persons and families. The change was obvious, not modern music, but Albanian and foreign, mainly with the songs of the time. The surveillance of foreigners and Albanians who preferred Hotel "Dajtin" has already begun.
New Year in "Block", with the families of the senior leadership
The New Year in the "Block" of the senior leadership of the PPSh was special, this is also related to the time. Initially, in the period after the war, and following the 50's and 60's, the New Year's party was organized as a family by all the members of the Political Bureau, who gathered in the Chamber of the "Palace of Brigades", as the environment was called , in which they spent the night of change.
Over the years, families began to prefer the Central House of the People's Army (SHQUP), while the separated children celebrated at "Villa no. 2" (today near RTSH), but also at Enver Hoxha's house, when he was not there. After the 70s, exactly after 1973, when the attacks of "enemy groups" began, in art-culture, army, economy, oil, etc., friendships, ties and preferences were broken, each family gathered at home, inside the "Block", restricted and guarded with soldiers, security officers and police, without much noise, he spent the New Year.
Also due to the fact that their adult children were married and had small children, which made it necessary to go out or move in public places. The next day, the traditional visits followed. A change in mentality was seen at the end of the 70s, when the children of a few high-ranking officials began to go to the "Dajti Hotel", prohibited for Albanians, or to go abroad for the end of the year holidays, something that had never been done before. before./Memorie.al
Lini një Përgjigje