FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The story of Isuf Mullaj, how he was recruited and trained by the State Security, and how he was treated by the intelligence agencies in Greece.
Isuf Mullaj, or otherwise known as Cufe Mullaj, one of the former key people of the Albanian Secret Service around the world, confesses for the first time in "Opinion", by journalist Blendi Fevziu, everything about the dark years of the dictatorship. Recruiting first in Albania and sending to the West, to discover as much information as possible from the "enemies". And how did he escape the Greek secret services, after the torture he suffered in their camps?!
And they didn't like you getting up?
He tells me that they are more trusted than us, how could you not trust?! No hours, I have faith, I don't have it for this job, not for others. For this job, they will beat you there and show you, it is better to beat me and show you myself, but not for the fault of others. That was my insistence. He tells me, no no. This is how it will be done, he tells me, for this job we will not make any changes. He himself in Tirana, I had this conversation with the instructor.
In Tirana himself, he says, Isufi does everything with the liaison, as we have done, but he does not agree to contact with foreigners, with foreigners he does not put his head for another. What do they say?! Kadri revolted. He says to my close friend, look at him now he brings us trouble, he will not cooperate with others. That my close friend from childhood was the one who gave the strongest recommendation, we were friends together, he was at the prosecutor's office in Tirana recently.
They even called me, they had a meeting that I didn't accept, Hasan comes and says: "Hey Isuf, what have you done, now you are finally ruining our work". What did I screw up, it's okay, I told him, I told him that I don't contact strangers. With you, yes, and with those of the embassy, the first secretary, whoever it is. I agree with them. Even if he betrayed, he betrayed the Albanians at least. I know, he tells me, that we had a meeting there and they put all the blame on me, he tells me. He is telling me, you should have done this job better, because he was dealing with foreign intelligence. But what am I going to do, because I had a friend?! Tell me to do this and I will do it. We will do them as we have the program. No, yes, this is with pepper, why didn't you take a bite, it is with pepper, I left you, he tells me, you say that I don't want to make the connection with the Soviet general. The world wants to connect with them, while you say, I don't want to be with him...! I trust only my head, maybe they beat him there and he shows. For this, not for anything else. No, no, he tells me, accept it.
I don't accept it, I told him. Not with strangers, but not with strangers, I don't make connections with others, period! I don't trust strangers, that's my psychology, I don't trust them. I would leave for two months, I would leave the Albanian border and go to Greece. This job would go to Enver Hoxha. Kadriu tells me, Hasan, do what you want, but I'm not here with my friend Enver, to tell him that a spy came, took all our secrets, for three years we have told him all that we have learned in The Soviet Union, it now refuses to associate with them. Even this job tells him, I can't tell this to my friend Enver, bam boom. Mihallaq Ziçishti also told me this, later, when I returned. He used to tell me like that, that's how it was for you then. Well, I'll tell you how we're going to do it. He tells me, look, go Mihallaq, Kadriu tells him, tell him there that we have a problem, like this, like this,
Ore tells me, this one, well he says, we will tell Comrade Enver, yes he will say; why didn't he come here, he was busy, he says. He says, have you taken over this job? I get it, he says, my friend. No, it says no. Comrade Mihallaq himself tells Comrade Enver like this, like this, we have a case. Enveri says, where is he from? From Gjirokastra, he tells him. Why not from Gjirokastra, says Enveri, what country is he from? From Fushë-Bardha, he says. What does he say, Enveri tells him. He accepts them all, he says, but he will not associate with foreigners. Without asking you, we can't do it outside. He is more than refined, he tells them, but who is more involved in this work. Cafi tells him. Well, let him spend the night here with me. He and I come to Tirana at 9 o'clock in the evening, together with Caf, to my friend Enver. We both went then.
Na priti, na përqafoi kështu. Hë mor Cafi, i tha, se e dinte ai atë që i tha Zhulali. Ja shoku Enver, i thotë Cafi. I thotë Enveri a punon ndonjë çikë, punoj i thotë ky. Po këtë mikun nga e kemi, i thotë. Nga Fushë-Bardha, i thotë, bashkë kemi qenë në shkollë, i thotë ky, pastaj vazhdimisht kemi punuar edhe në terren, e të gjitha i thotë. Po si është puna tani, i thotë. Po jo se ma kanë thënë. Po mirë thotë, nuk jam me ty, u thotë Enveri. Nuk do, nuk do, nuk është e thënë, i thotë Cafit. Nuk është e thënë, o të lidhet me ata, o nuk ka, ne do të krijojmë mundësi që të lidhet me zbuluesit tonë, jo me të huaj. Po ti, më thotë, si e ke punën. Në rregull jam me të gjitha. Nuk e di si më kanë ngelur. Mund ta kem edhe gabim, po këta të huajt, s’i kam pasur asnjëherë qejf, i thashë unë.
Edhe atëherë i thashë, unë në ‘41-shin, të mbaroja akademinë dhe nuk pranova, të më çonin në Itali dhe të vija oficer, si Asim Zeneli, që është “Hero i Popullit”. Unë në atë rang isha. Qeshi Enveri, po mirë, më mirë, më thotë. Nuk ka ndonjë gjë më thotë. I thotë Cafit, do të na lësh pak vetëm. Doli ai, ishim te dera atje 2-3 minuta. Nuk ka ndonjë gjë për t’u alarmuar më thotë, mirë u ke thënë, më tha mua. Të huajt, të huaj janë. Po këtë e alarmuan kot punën, më thotë ky mua, mos ki frikë, se kudo që të vesh, partinë e ke me vete, popullin e ke me vete, kemi shok dhe miq kudo që të vesh. Do të kesh edhe një shifër tjetër sekrete, po të duash edhe më lajmëron, po të kesh ndonjë vështirësi, muhabet dy minuta aty. Edhe erdhi Cafi brenda, mbaruam i thotë, në rregull. Ky ishte sekreti madh, ikëm, u doli frika këtyre të tjerëve.
Po, në Greqi. Ashtu u bë dhe u doli frika këtyre të tjerëve. Mirëpo këta nuk guxonin Cafit, askush nuk pyeste, se çfarë tha shoku Enver atje. Tha ç’tha ato, i din ai atje. Edhe këto, si punë enigmë. Hiç gjë nuk i tha. Mirëpo këto, tjetër që ishin atje, Kadriu e të tjerë, ç’tha shoku Enver atje, po sikur t’u thoshte Hasani Enverit. I thamë këto që po të them unë, dy apo tre minuta edhe ikëm. Ik se do të ndihmojmë, kudo që të vesh, hiç gjë. Dola unë dhe Hasani, nuk më thoshte që se ç’të tha Enveri, kur qëndruar vetëm, pak ishte koha që qëndruam vetëm. S’pyeste ky hiç dhe unë hiç. Ky nuk pyeste dhe unë nuk i thosha gjë fare Hasanit. Ikëm dhe shkuam atje, te shoku Kadri. Hë mbaruat na thanë, mbaruam i thamë ne. Mirë tha, na pyeti e kështu. Epo mirë je nga fshati i shokut Adil (Çarçanit).
U formua, u morën të gjitha udhëzimet, lidhjet dhe ndërlidhjet, të tëra. U la që unë mos të takoja më të huajt, përveç kësaj edhe në ‘60-ën, kur u prishëm me Bashkimin Sovjetik, përsëri ngulëm këmbë në këtë, se ne ishim në rrezik që të na merrnin sovjetikët në lidhje. Neve u thamë që përveç e kanë gabim, e kanë mirë, ne jemi me Tiranën dhe shpëtuam. Këta që vinin zbulues, nuk dinim se ç’kishte ndodhur në Shqipëri, të vërtetën, se thoshe ti, po ku ta besoj unë që ti thua të vërtetën. Edhe ne u thamë në ‘60-ën, e kanë mirë apo, e kanë keq, ne jemi shqiptar dhe do të rrimë shqiptar. Me dash kinezi, rusi, ne nuk na duhet gjë fare.
Pas ‘60-ës, Rusia mbante kontakte me agjentët e Sigurimit Shqiptar jashtë?
Jo ore, nuk mbanin ata, me të tjerë mund të kenë mbajtur, unë nuk e di. Domethënë dhe tani që lexoj këto materiale që shkruajnë ato gjëra, mua shumë gjëra më bëjnë përshtypje, ore çfarë thonë kështu këta, më kupton. Ata kishin ndofta platforma, por tani, jo s’kemi.
Atëherë përgatiten terrenin, të gjitha më 7 gusht, që me 6 gusht erdhën dy shokë nga Tirana.
Jo more, çfarë familje, se ishte turp.
Sa fëmijë kishe në momentin që do ikje?
Kisha dy dhe gruaja me barrë, që do të lindte, ishte 3 muajsh.
Si nuk të vjen keq, të ndahesh nga vendi jot?! Jo për familjen, të vjen keq edhe për malet. Po shikoja Malin e Gjerë, më vinin lot, do të hipja në kodër dhe do t’u dorëzoja në një vend atje, post konsullate greke, se i kisha me plan të gjitha.
Menduat që po iknit për tre apo katër vjet?
Po, ashtu e kisha unë. Katër vjet, do të bëj si do të bëj, për atdheun, për Shqipërinë, për popullin. Çdo gjë e bëja për popullin.
U nisët dhe ju morën dy oficerë Sigurimi dhe ku ju dërguan më 6 gusht?
Erdhën ata atje, sikur do të venin në festë, erdhën me mua. Më dhanë një biletë, sikur unë do të isha nisur për atje, se pjesa e Sigurimit andej, si kalove, si shkove, 100 pyetje menjëherë, siç e kanë zakon, kështu është kjo punë. Erdhën këto dy shokët nga Tirana edhe atje ku kishim bërë planin për të kaluar, me hekura me korrent, me zile, çdo kilometër e kishin gërmuar, çdo gjë po shkonte linte gjurmë. E kishim planifikuar atje në anë lumit, në disa ferra atje, e ngritëm telin lart, atje u futa nën tel dhe kalova telin. Kalova nga kjo botë dhe dola në botë tjetër.
Oficerët e sigurimit ju përcollën deri atje?
E kisha planin në hartë, se si do të shkoja, e kishin bërë se si do të shkoja nga lumi, do të ngjitesha në një kodër lart, një post greke ishte atje. Ato se ruanin mirë kufirin, si e ruanim ne, nuk kishin ndonjë interes ta ruanin. Kalova unë ato ferra, ishte zonë e ruajtur. U bëra unë, sikur kisha qenë në frontin e luftës, në Siberi. Vajta unë atje, por 3 orë udhëtim, mund të ishte që nga ora 12, deri në 3 apo 4 të mëngjesit, u ngjita në mal, ajo ishte edhe 1 km. e lartë. E kisha në hartë, në plan, atje të dorëzohesha. Me të vajtur atje, më pa një fshatar, unë isha grisur, se u futa në lumë, me çorape të lagura, bërë me baltë, tamam sikur del nga fronti luftës. Më pa ai fshatari, e pa që kisha rroba jo si grekët, një të ardhur fshatari, edhe me pushkë ai.
Erdhi atje, ndal më thotë mua, fshatari dinte shqip, dinte shqip ai. Ktheva kokën unë, hë mo zotëri çfarë doni, i them unë. Prit atje, më thotë mua, si jeni, larg ai 2-3 metra larg, me pushkë. I them unë, çfarë kërkon. Nga vini ju, nga kalove? Nga Shqipëria vij, atje poshtë nga kufiri kalova, natën ku ta di unë, si janë thonë emrin se di, bëja si budalla unë. Po mire, çfarë do që ke ardhur këtu, më thotë mua. Unë dua të vete në një stacion policie, kufiri apo çfarë të ketë. Unë e dija që edhe një kilometër më tutje, ishte ajo. Se ku e di unë i thashë, se kuturu eci, ku të dalë të dalë. Po mirë tha, se të çojë unë. Mirë thotë ai, i flet edhe një fshatari tjetër, edhe ai me pushkë, civil, s’ia mbante atij vetëm, u tremb ai. Unë isha i paarmatosur, asgjë nuk kisha. Frika i ruan vreshtat.
Një të ardhur ai tjetri, u bënë dy dhe më vunë në mes, një përpara një prapa. E pashë unë atje dhe u vura në kontroll, bëja sikur s’di gjë. Hipëm lart një kilometër dhe shkuam atje. Ishte koha kur sapo ishin ngritur konsullatat, po laheshin, e rrethuar me tela, ishte ajo posta. Rri këtu, më thotë mua, do vete unë tek ai, ishte një marshall atje. Vete u thotë; u kam prurë një shqiptar, një të arratisur nga Shqipëria. Të vij brenda, thotë ai. Me të vajtur atje, si je, si shkon, mirë. Nga vjen, më thotë mua, më futën në një dhomë atje dhe kisha roje te dera. Më futën në një dhomë dhe rri këtu, thotë, sa të lajmërojmë kufirin. Do të merrnin kufirin ata, se si nuk më kishin diktuar mua.
Lajmërojnë atë të zbulimit, një major grek, me një qen të madh, erdhi atje për një orë. Po ta shikoje atë, major me grada, me një qen të madh, dy ushtarë me automatik. Ku e keni atë diversantin, u tha. Unë s’dija gjë, po shikoja në mimika. E kemi lënë derën hapur tha, roja rrinte, po unë rrija në një krevat aty. Ku e keni atë, ja këtu. E keni kontrolluar, jo i thanë ata. Çfarë të më kontrollonin mua, s’kisha gjë. Unë bërtitsha, pasi s’dija greqisht. Një të ardhur ai me inat, ai majori, ato të tjerët që ishin në postë, u sollën shumë mirë. Nuk janë të rafinuar për këto gjëra.
Një të ardhur, hajde këtu, të dy ushtarët me automatik që shoqëronin këto, qenin përjashta. Erdhi atje, s’flisja unë më me atë greqisht, e marrin atë fshatarin që dinte shqip, si përkthyes ai shqiptari, që dinte shqip. Hajde këtu më thanë, hiqi rrobat. Hoqa rrobat, lakuriq fare, siç me kishte bëra nëna. Më morën me kontrolluan, hap gojë, hap këtë e hap atë edhe nejse, i mori rrobat e mia të tëra siç ishin, i dërguan në një vend tjetër dhe më sollën rroba ushtari mua, të gjitha. Të vjetra ato, të ushtarëve të liruar, merri vishi më thanë, vesha edhe kapele, kapele greke. I shikoj unë atje, hajde-hajde burrë, thashë.
Më kontrolluan rrobat atje. Ai mbajti në proces-verbal, sa erdhi marshalli i postës, nga erdhe dhe nga shkove. Po unë e di përmendësh, si një faqe gramafoni, atë do të thosha 100 herë sa herë të më thërrasin, se ato janë metoda pune. Të thërret 100 herë, që të kapë në një vend, që nuk është njësoj thënia jot, me njëra-tjetrën. Kontrollojnë ata në xhepin tim këtu, gjejnë një biletë kamioni dhe atë e kishim bërë me qëllim ne, për t’i mashtruar, që të kombinoja me legjendën, që shkova në Delvinë, për t’u shpëtuar komunistëve, se mos më ndiqnin dhe nga atje, gjeta një kamion erdha deri në Jergucat, te rruga që kthehesh për në Libohovë, atje pastaj mora rrugën për në Greqi. Unë doja ta gjeja vetë paralelisht.
Kjo do të përkonte me legjendën që ishte krijuar, është një biletë, i thashë marshallit, që isha atje, qëndrova atje për t’u maskuar, që të mos më zinin dhe pastaj në një kamion të rastit, hipa edhe zbrita në drejtim me Libohovën, në Dropull. E morën e panë atë, bileta ishte e djeshme, me atë, e bërë me qëllim, që mbanin shoferët e kamionit. Ajo ishte një bazë mashtrimi, që ky fakir dhe nuk din gjë nga këto punë. Ka ardhur ky, se është fakir. E mirë kështu bëmë, ik me rroba ushtari, më thanë. Hipa në makinë, dy ushtar, unë isha në mes, ai përpara me qenin, me automatik ata, në atë “Xhip” në drejtim të divizionit grek në Kalivaç.
Atje në një përrua. Mua më zinte makina atëherë, kisha udhëtuar shumë, pasi ishin edhe rrugë malore, me shpejtësi, më zuri makina dhe më bëri për vdekje. Kur zbritëm atje, më çuan në një çadër të divizionit, më vunë dhe 3 apo 4 roje rreth e përqark. Rri këtu, më thanë mua. Shikoj unë ato ushtarët, roje rreth e përqark. Ç’bëjnë ata?! S’e pandehnin se mos është ndonjë provokator dhe i hoqën ushtarët andej, hapën atë derën e çadrës, divizioni ishte tek një çadër, me ne një çadër më lart, në anë, që unë të kisha mundësi t’i futesha pyllit lart, të ikja. Thashë me vete, unë kam ardhur për të ndenjur, në daç ikni, në daç më lini vetëm, bëni ç’të doni, thosha me vete, ndaç bëni 500 manovra juve këtu.
Po pastaj çfarë bëtë, ku ju dërguan?
Atje, në hetuesi, natën dhe ditën.
Çfarë pyetjesh ju bënin në burg?
Je i dërguar nga Sigurimi, kjo ishte më kryesorja. Unë i thosha, jo. Ai thotë që; ne kemi të tëra të dhënat, që ti je i dërguar, ky do të thoshte planin siç e kishte. Po përpara se të thoshte këto, do të merrte të gjithë karrierën tënde, biografinë.
Kishin agjentë ata në Shqipëri, për t’i verifikuar nëse janë të vërteta ato apo jo?
Po si nuk kishin. Kur isha në dhomën e atij hetuesit, kapitenit grek, vinin anglez, amerikan dhe të gjithë, po kryesinë e kishin grekët. E kishte tërë faqen e murit hartë, tërë krahinën time, me lumenj, me fshatra dhe gurët i kishin, me kishë, me xhami, me rrugë, me numra. Shkonte ai dhe ishte edhe presion psikologjik mbi vete. Se unë isha radio-telegrafist dhe më thoshte që; ti i din këto edhe ai i binte me mors “52-shin”, ai këtë numër e kishte shkruar në hartë atje dhe ishte krahina jonë, fshati jonë. Shkruar atje me bojë të kuqe, 52, që ti ta shikoje. Thashë unë pu pu, ky ka shkuar në Fushë Bardhë, ma ka marrë mirë biografinë mua, po më mirë le të tregoj.
Si nuk bënin tortura?! I dija hilet unë.
Druri ishte lule, por me elektroshok, me korrent.
Kur mbaroi në kamp të përqendrimit, por nuk mbaroj kjo menjëherë, në Athinë. Më në fund, përdorën metodën e gjarpërinjve, atë e kishin të fundit. Unë me ato isha i përgatitur që këtu, se me atë mund të vdisje në vend, ishte e tmerrshme. Edhe tani kur e shikoj nëpër filma, është tepër e bezdisshme. Mirëpo unë e kisha bërë në shkollë atë punë, që ata të bëjnë presion psikologjik. Mos u tremb, më thanë, se do ta bëjnë këtë. Mirëpo, më kujtoheshin një çik fjalët e kursit, ato, që ta marr një çik veten dhe të duroja. Unë e dija që do të m’i bënin këto lloj torturash. Po rezistove e kalove, po nuk rezistove mbarove.
Kur mbaruat që rezistuat me të gjitha?
Nga aty drejt e në Athinë, atje ku ishte komanda e zbulimit grek. I shoqëruar, i hipa autobusit me dy veta, një dreq e di ç’ishin, shkova në Athinë. Me të vajtur atje, unë tani nuk dija se ku do të më dërgonin. Këto më thanë që; me ne mbaruat, do të shkosh në Athinë. Më dërguan në Athinë, po ndonjëherë edhe fat kam pasur. Me të vajtur atje, një himarjot, ai ishte përkthyes atje, ai avokat në kohën e Zogut këtu edhe një mik i babait tim, e kishte njohur, kur kishte qenë avokat në Tepelenë, në Tiranë, ishte shumë i zgjuar. Papadhimo e kishte mbiemrin. Misto Papadhimo, atë si emër e dija, e dija që ishte mik i babait, por nuk e dija që ku qe, apo ku nuk qe. Vemi atje, u thotë ai, koloneli grek i zbulimit, ma sillni këtu, ai e kishte atje dosjen, mbi tavolinë. Kur e shikoj unë atë, o bo bo thashë, erdhi me të vërtetë kjo nata.
Si përfundim, vajta unë atje. Një zyrë e madhe, luks i madh, unë greqisht nuk dija. Filloi ky pyetjet, por filloj tamam si ato të Janinës. Prapë, thashë unë, filloi nga e para ky, domethënë, do fillojnë ato zanatet. O bo bo, thashë unë, ç’paskam për të hequr këtu?! Fillo fillo, dëgjon ky emrin e babait, i hapi të gjitha, legjendën, jetëshkrimin. Ore ti, më thotë mua, ti je himarjot, çfarë e ke filanin ti. Baba, i thashë unë. Ai mbeti, baba më tha e ke…?! Po ku është, më pyeti. Sëmurë i thashë unë. Ore, më thotë mua, si nuk e more më vete. Ku ta marr, iu përgjigja, ai është i sëmurë, me reumatizëm, ai ashtu ishte me të vërtët. Ishte i paralizuar krejt, i thashë unë, nja dy tre vjet i sëmurë.
Babai është kështu, kështu. Po çfarë keni, i bënë ndonjë gjë atij? Po ia bënë të gjitha, pensionin ia prenë, vetëm në burg nuk e futën, e morën disa herë në hetuesi dhe e lanë, se nuk kishte lyer duart me gjak dhe prandaj nuk i bënë gjë. Mirë, më thotë ai. Po unë e kam si byrazer, ai është si vëllai im, miku im më i ngushtë, filloi ky me atë kolonelin, ky i thotë është miku im. Si, i thotë ky?! Ia tregoi ai, bënë 10 minuta muhabet, në sy tim, pasi nuk dija greqisht. I thotë ai, familje e mirë dhe e njohur. Ky ishte përkthyesi kryesor, i zbulimit edhe ai. Mbeti koloneli. Po si thua ti Misto, i thotë. E paskan torturuar kot këtë, i thotë, ata të Janinës. E mbylli.
He says, well, look. Isuf, listen to one thing, black and white, yellow, bird, ballistic, you have all types here in Greece. I'm talking like the man of my family, there we will be taken to a concentration camp, it's not a prison, but isolated. There, he says, you have all the discoveries of the world, gathered there, in that camp. However, look at your work and don't take anything else from them, because there you have all the ropes and ropes. Thank you very much, we know this, that the best people have arrived. There are better ones, but there are few, others are bad. Memory.al
Lini një Përgjigje