FLASH
Shkruar nga Pamfleti
In the southwest of the Balkan Peninsula, along the eastern shores of the Ionian Sea, from Lake Butrint and the Pavella River in the north and to the Gulf of Arta in the south, lies the region with special landscape features and known as Chameria. Due to its very favorable geographical position, the largest part of the income of the economy of this region has always been from the agricultural sector, giving it a significant economic and social development. Throughout history, this region has been inhabited by an indigenous Albanian population. The simple Albanian character of this region is confirmed by the toponymy and the living presence of the human factor, Albanians in language, culture and customs.
Why was Rasih Dino not allowed to participate in the Peace Conference as a representative of Chameria? The declaration of independence of Albania, on November 28, 1912, was welcomed with joy by the entire Albanian population. The national assembly, chaired by Ismail Qemal bey Vlora, in addition to declaring independence, creating a government, and electing a Senate, which “would control and assist the government,” also decided on the composition of a delegation that would make it possible to recognize Albania’s independence in the courts of the Great Powers.
In mid-December, the Vlora government, upon hearing the news of the imminent opening of the Conference of Ambassadors in London, immediately raised the need to send a delegation to represent the Albanian state at this conference. The importance of this delegation is evident in the fact that Ismail Qemali himself was prepared to head this delegation. After the advice of Italy and Austria-Hungary, that his departure would be dangerous, and the fact that the Athenian-Phanariot warships and crusaders were anchored in front of Vlora, blocking the Albanian coast, he withdrew. In these circumstances, the Vlora government had no choice but to appoint as its delegates to London several personalities who were outside Albania. The Vlora government appointed the delegation that would protect the interests of Albania at this Conference. The delegation consisted of Filip Noga, Mehmet Konica, Sotir Kolea, and would be headed by Rasih Dino.
Rasih Dino (1875 – 1926) was appointed head of the delegation for a number of reasons. As the son of Abedin Pasha Dino, former Foreign Minister of the Ottoman Empire, Rasih Dino enjoyed a good name and belonged to one of the most renowned families in terms of national traditions. Despite this, to entrust him with such an important mission, the Vlora government must have been motivated by his own patriotic activity. Rasih Dino played an important role in the patriotic activity of the “Filat Club” as well as in the opening of Albanian-language schools.
The “Filat Club” was created on September 20, 1908. It was one of the first clubs to open after the proclamation of the Young Turk Constitution. Rasih Dinua was one of the 130 members that this club had at the beginning. The “Filat Club” was not represented by any member of the Young Turk community, ensuring greater independence. This club was created as a center of unity and struggle, it was a center of education and culture. Rasih Dinua is also known in this period for the efforts he made to spread education and schools in the Albanian language. By financing a large part of the expenses of the “Filat Club”, which were used to pay the teachers who taught, purchase textbooks, open schools and publish the newspaper “Zgjimi i Shqipëria”.
At the end of November 1912, Rasih Dino, in agreement with Ismail Qemali, settled in Paris. He was commissioned by Ismail Qemali himself to be an unofficial observer of the Vlora government and to closely follow the diplomatic development of the Albanian issue in Europe. Throughout December, Rasih Dino informed Ismail Qemali from Paris from time to time about the statements that the personalities of the governments of the Great Powers made on the Albanian issue. On December 23, 1912, Rasih Dino was notified by cable from Vlora to leave for London. He was instructed by Ismail Qemali to notify by telegraph Sotir Kolea, who was in Brindisi, Mehmet Konica and Filip Noga, who were in Vienna, to go to London, where they would represent the Albanian state at the Conference of Ambassadors in London. Ismail Qemali emphasized that he would introduce the delegates by telegraph to the British Foreign Minister, Edward Grey, who would also be the chairman of the commission.
At the end of December, the delegation arrived in London. This delegation consisted of only three members, Rasih Dino who would also be the head of the delegation, Filip Noga and Mehmet Konica. At the London Conference, although the Albanian issue would occupy an important place, the Vlora government was not officially invited to participate in it. Albania once again found itself in an inferior position compared to its neighbors, being denied the right to representation in the highest forums of European diplomacy. In such a delicate situation, the task of the Albanian delegation was even more difficult.
Konferenca e Ambasadorëve i nisi punimet më 17 dhjetor të 1912, në qytetin e Londrës. Në këtë konferencë merrnin pjesë përfaqësuesit e Francës, Rusisë, Gjermanisë, Italisë, Austro – Hungarisë e Britanisë. Suksesi më i madh i delegacionit shqiptar qe paraqitja e një memorandumi më 2 janar 1913 Konferencës së Ambasadorëve. Këtë memorandum në emër të qeverisë shqiptare e lexoj Rasih Dino si kryetar i delegacionit. Në këtë memorandum shpreheshin pikëpamjet e qeverisë së Vlorës si dhe vinte në dijeni për kërkesat e ligjshme të saj: “…populli shqiptar formon grupimin etnik më kompakt, më homogjenë e më të rëndësishëm të gadishullit të Ballkanit.
Prejardhja dhe gjuha e tij, zakonet, karakteri e dallojnë atë nga racat fqinje dhe i japin atij individualitet të veçantë falë të cilit ka ditur ti bëj ballë asimilimit…”. Me një gojëtari dhe vendosmëri të rrallë, Rasih Dino mbrojti çështjen kombëtare shqiptare në Konferencën e Londrës, duke shprehur pikëpamjet e qeverisë së Vlorës lidhur me kufijtë e shtetit Shqiptar: “Kufijtë duhen ndjekur duke shënuar një vijë ndarëse duke u nisur nga kufijtë e sotëm të Mbretërisë malazeze dhe duke përfshirë veçanërisht, me gjithë rrethinat përkatëse, qytetin e Pejës, Mitrovicës, Prishtinës, Shkupit, Manastirit deri në Mecovë duke ruajtur kufijtë deri në Prevezë…”!
Ky memorandum i paraqitur nga Rasih Dino, argumentonte në bazë të faktorëve etnik, gjeografikë e historikë vërtetësinë e kërkesave, të paraqitura nga ky i fundit në konferencë. Ky memorandum u plotësua edhe me një shtojcë më datën 25 janar 1913. Kjo shtojcë përbëhej nga të dhëna statistikore për popullsinë kufitare të Shqipërisë së veriut, të lindjes e jugut. Konferenca e Ambasadorëve i përfundoj punimet duke marr vendime në dëm të çështjes shqiptare. Në këtë Konferencë Shqipëria u bë shtet, por u regjua në një të katërtën e madhësisë së vetë natyrore.
Rasih Dino nuk qëndroj në Londër deri në përfundim të konferencës, ka të ngjarë që nga fundi i muajit mars të jetë larguar, pasi prej kësaj kohe nuk përmendet më në raportet që vinin nga Londra. Edhe pse Rasih Dino nuk qëndroj deri në fund të konferencës, ai përfaqësoj me dinjitet qeverinë e Vlorës dhe mbroj me vendosmëri çështjen kombëtare, duke treguar se i përkiste një rangu të lartë diplomatësh shqiptar. Veprimtaria diplomatike e Rasih Dinos në mbrojtje të çështje kombëtare, nuk përfundon me kaq.
Pas largimit të tij nga Konferenca e Londrës, Rasih Dino vazhdoi veprimtarinë e tij në mbrojti të çështjes kombëtare nëpër qytetet e ndryshme të Evropës, duke marr pjesë në organizimet që shqiptarët e diasporës bënin në mbrojtje të Shqipërisë. Veprimtaria e pa ndalur në mbrojtje të çështjes kombëtare e Rasih Dinos bënë që ai të shquhej si një nga personalitetet shqiptare më aktive në diasporë. Kjo veprimtari aktive dhe pjesëmarrja e tij e mëparshme në delegacionin e Konferencës së Londrës 1913 bënë që të caktohej nga Shoqëria “Çamëria” në Amerikë si përfaqësues i popullsisë çame në Konferencën e Paqes së Parisit 1919.
Pas Luftës së Parë Botërore, për të përfunduar traktatet e paqes me vendet e mundura dhe për rregullimin e interesave të tyre pasluftës, fuqitë fituese organizuan Konferencën e Parisit, e cila u hap në Paris, më 18 janar 1919. Nga kjo konferencë qenë drejtuar shpresat e mijëra shqiptarëve të cilët ishin shkëputur padrejtësisht nga trungu amtar në Konferencën e Londrës. Do të ishte konferenca e Paqes që do të caktonte fatin e mëtejshëm të Shqipërisë. Në këtë konferencë qeveria shqiptare do të përfaqësohej me një delegacion zyrtar, i cili do të ndiqte nga afër punimet e konferencës. Delegacioni do të përbëhej nga Turhan Pasha, në cilësinë e Kryeministrit të Shqipërisë, Mehmet Konicën, Mit’hat Frashërin, Mihal Turtullin, Luigj Bumçi dhe Mustafa Përmeti.
Me të marr vesh lajmin e hapjes së konferencës, shqiptarët çamë në Amerikë ishin të mendimit se në Konferencën e Parisit duhet të ishte i pranishëm edhe një përfaqësues i krahinës së Çamërisë, i cili do të përfaqësonte popullsinë e kësaj krahine, që në Konferencën e Ambasadorëve të vitit 1913, i kishte kaluar padrejtësisht shtetit grek. Përfaqësuesi i kësaj krahine do të tregonte për vuajtjet dhe poshtërsitë që shteti grek po kryente kundrejt kësaj popullsie të pafajshme. Si fillim komuniteti shqiptar në Amerikë, vendosi që në Konferencën e Paqes përfaqësuesi i krahinës së Çamërisë të qe Ismail Qemali.
Plaku i Vlorës pasi mori vesh lajmin u nisë me vendosmëri “të parashtronte në Konferencë kërkesat dhe të drejtat e shqiptarëve”, por fatkeqësisht gjatë rrugës, në Peruxhia të Italisë, ai pësoj një hemorragji dhe vdiq atje më 26 janar 1919. Me të marrë vesh lajmin e vdekjes së Ismail Qemalit, popullsia çame e kolonive të Amerikës zgjodhi Rasih bej Dinon, si përfaqësues të tyre në këtë Konferencë, që në atë kohë po qëndronte në Luzanë të Zvicrës.
Zgjedhja e Rasih Dinos si përfaqësues i krahinës së Çamërisë, duhet të jetë bërë jo vetëm duke u nisur nga veprimtaria e tij patriotike në këtë krahinë dhe pjesëmarrja e tij në krye të delegacionit shqiptar në Konferencën e Ambasadorëve, por mbi të gjitha nga qenia çam i tij, duke qenë kështu njeriu më i përshtatshëm për të bërë të ditur në këtë konferencë vuajtjet e popullsisë çame. Planet për pjesëmarrjen e Rasih Dinos në Konferencën e Paqes, duket se do të përballeshin me pengesa. Këto pengesa vinin nga qeveria franceze dhe ajo italiane.
Asnjë nga këto dy qeveri nuk qe e interesuar që në këtë konferencë të shtrohej për diskutim çështja çame. Qeveria italiane e shprehu hapur qëndrimin e saj, se nuk qe dakord për të marr pjesë në Konferencë përfaqësuesi i krahinës së Çamërisë, duke i nxjerrë vështirësi Rasih Dinos për të hyrë në kufirin italian. Me të marr vesh qëndrimin e qeverisë italiane kundrejt përfaqësuesit të caktuar prej tyre, Shoqëria e Çamërisë i dërgoi kryetarit të delegacionit italian në Paris një telegram ku i lutej që të mos pengohej përfaqësuesi i Çamërisë për të shkuar në Paris, me qëllim parashtrimin e zgjidhjes së çështjes çame në Konferencën e Paqes.
Shoqëria “Çamëria” shpresonte që lutjet e saj për lejimin e pjesëmarrjes së Rasih Dinos në Konferencë do të merreshin parasysh. Duke shpresuar se Rasih Dino do të lejohej të merrte pjesë në Konferencë, Shoqëria “Çamëria” organizoi një mbledhje në të cilën i bëri thirrje popullsisë çame, që ndodhej në Amerikë, të ndihmonin me të holla Rasih Dinon për të bërë të mundur vajtjen e tij në Paris. Për fat të keq të gjitha përpjekjet e Shoqërisë nuk gjetën mbështetje te zonja Evropë. Rasih Dinos nuk po i jepej leja për të shkuar në Francë, në këto kushte me porosi të vetë atij, Shoqëria “Çamëria” caktoi si përfaqësues të popullsisë së Çamërisë, Fuat bej Dibrën dhe Mihal Turtullin, të cilët ndodheshin në Paris Qeveria Shqiptare ankesat e veta për vuajtjet e popullsisë shqiptare në “Çamëri”, ua transmetonte edhe qeverive ndërkombëtare.
Një ndër diplomatët shqiptar më aktivë lidhur me këtë çështje, ishte diplomati çam Xhemil Dino. Si ministër Fuqiplotë i Legatës shqiptare në Paris, ai informonte qeverinë shqiptare për çdo takim të tij që lidhej me fatin e popullsisë çame në Greqi. Në raportin e dërguar më 30 nëntor 1923 nga Parisi, ministrit të Punëve të Jashtme në Tiranë, Pandeli Evangjelit, ai e informonte për përçapjet e tij pranë Parlamentit dhe Qeverisë franceze, për mbrojtjen e pakicës shqiptare në Greqi. Në një letër njoftim tjetër, të datës 4 dhjetor 1923 po nga Parisi, drejtuar këtë herë kryetarit të Këshillit të Ministrave, Ahmet Zogut, e informonte për përpjekjet kolektive të Fuqive të Mëdha pranë qeverisë greke, por që nuk rezultuan të suksesshme pasi Ministri i Anglisë në Athinë, s’i kishte marrë udhëzimet nga qeveria e tij.
Në raportin e datës 1 prill 1924, pasi informon ministrin e Punëve të Jashtme në Tiranë, Iljaz Vrionin, rreth takimit të tij me Clinchantin, nëndrejtor për Azinë në Ministrinë e Punëve të Jashtme francez dhe me Bargetonin, eksperti i parë francez në Konferencën e Lozanës, Xhemil Dino, e vinte në dijeni për propozimin e këtyre të fundit: “…meqë Lidhja e Kombeve ishte e pafuqishme për të sheshuar mosmarrëveshjet në favor të Shqipërisë, me qëllim që të mënjanohej çdo fërkim, të hyj në bisedime me qeverinë e Athinës, për një këmbim të detyruar ndërmjet myslimanëve shqiptarë të Greqisë dhe greqishtfolësve të Shqipërisë…”! Nga ky raport kuptohen jo vetëm përpjekjet e qeverisë shqiptare për ndalimin e shpërnguljes së detyrueshme të popullsisë çame për në Turqi, por edhe angazhimi i qeverive ndërkombëtare për gjetjen e një zgjidhjeje, edhe pse jo ajo e duhura.
Pavarësisht premtimeve e deklaratave të qeverisë greke për mospërfshirjen e popullsisë çame myslimane në shpërnguljet, shpronësimin dhe zhvendosjen e tyre për në Anadoll, ajo nuk vepronte kështu. Nisur nga kjo, Ali Dino më 7 qershor 1924, nga Athina i dërgon Widdingut, kryetar i Komisionit Mikst, një raport të hollësishëm mbi kriteret bazë për përcaktimin e kombësisë së banorëve të Çamërisë. Duke u mbështetur mbi kriteret bazë që janë si raca, feja, ndërgjegjja kombëtare, gjuha, doket e zakonet, etj., për përcaktimin e kombësisë së një popullsie, ai bën një arsyetim mjaft të qartë e të saktë ku vërteton me fakte historike e shkencore kombësinë shqiptare të popullsisë çame në Greqi dhe mos ekzistencën e asnjë lidhjeje të saj me kombësinë turke, duke e përjashtuar atë përfundimisht nga shpërnguljet për në Anadoll.
Pavarësisht protestave që vinin si nga përfaqësues të popullsisë çame, edhe nga qeveria e diplomatët shqiptar nëpër Evropë, qarqet qeveritare greke nuk reshtën së vepruari kundër kësaj popullsie. Duke rënë në ujdi me palën turke, Ankaraja, e cila në shtator të 1924 ishte deklaruar kundër vendosjes së çamëve në Turqi, nën presionin e Athinës u thye, dhe në 6 korrik 1925, i deklaroi qeverisë greke se pranonte t’i vendoste 5000 çamë në Turqi. Qeveria greke me këtë marrëveshje pranonte hapur se shkëmbimi do të kryhej me popullsinë çame me nënshtetësi greke. Në mars të vitit 1926, qeveria greke deklaroi zyrtarisht se shkëmbimi i popullsisë myslimane kishte përfunduar, dhe çamët myslimanë të Greqisë do të konsideroheshin shqiptarë. Edhe pse zyrtarisht ky shkëmbim i popullsisë kishte përfunduar, qeveria greke vazhdonte të përdorte një sërë masash shtrënguese ndaj kësaj popullsie.
Albanian recruits, who were in military service, were used as prisoners of war. In Chameria, only Greek schools formally functioned, not allowing the opening of any Albanian schools until 1937. The members of the communes and municipalities were appointed by the central government and the vast majority of them were Greek. The Chams excluded from the exchange were not free to dispose of their property. Albanian literature was not allowed, as was the participation of this population in public life. This very difficult situation of the Albanian population in Chameria continued to be tense until 1940.
During this period, an important role in the "recognition" of this expansionist policy that the Greek state was pursuing was also played by members of the Dino Family, who with dedication and determination fought through diplomacy to find the most appropriate solution for the Cham population. For his activity in protecting this population from the violence and terror exercised by the Greek authorities, Ali Dino would be labeled by Greek government circles as a propagandist of Albanian politics.
Negative definitions of Ali Dino's figure are not only from the Greek government, but also from some Albanian personalities. Thus, in a request that Lec Kurti, in charge of work at the Albanian delegate in Athens, sent to the Albanian government on July 12, 1929, for financial support for the Cham delegation that would go to Geneva, it was expressed that he was against the inclusion of Ali Dino in this delegation, since he had often expressed himself against the figure of the Albanian King and regarding his nationality, he always showed that he was Turkish, so the Greeks at the Geneva meeting would have support, which came from the head of the Cham delegation.
Despite the unpatriotic labels that Greek and some Albanian circles have given to the figure of Ali Dino, with his diplomatic activity he shows that he was a defender of the rights of the Cham population, doing this not only in the Greek parliament, but also outside it. Such a policy was pursued to introduce division into the Albanian population of Chameria and particularity towards intellectuals and patriots, such as Ali Dino. /Memorie.al
Lini një Përgjigje