FLASH
Shkruar nga Ali Buzra
At the request and desire of the author, Ali Buzra, as his editor and first reader, I will briefly share with you what I experienced in this encounter with this book, which is his second (after the book “Gizaveshi në vite”) and which is naturally outlining his writing style. The sincerity and openness of the narrative, the simple, unmodified language, the accuracy and precision of the episodes or the lack of an elaborate, intentional fantasy to follow or its non-use, I think have served the author positively, who comes to the reader in its original form, inviting us to at least recognize unknown human destinies and pain, accidentally or not, leaving us to reflect as a beginning of awareness towards a catharsis so necessary for the conscience of Albanians.
Continued from the previous issue
The communist state begins arresting the men of the Biçaku family
This family, like many others in post-war Albania, which were economically well-off, could not be overlooked by the new communist government that was being installed in Albania. The first measure, taken at the beginning of 1945, was the confiscation of the store with all its goods in Librazhd, which at the time had a considerable value in gold francs. But the state of the time would not be satisfied with that alone. This family would be an obstacle in the way of the absurd, socialist reforms that would be undertaken.
Around the beginning of 1945, the house was surrounded by numerous army forces. They arrested Emin, who was already elderly. They tied him up and placed him in front of the tower, at the bakery. In the meantime, they searched the house and took away the goods and livestock, as well as a quantity of gold coins that were found there. Then they arrested his brother, Kapo. In a staged trial, they accused him of having helped the armed group of Azis Biçaku and Isak Alla, and of having sheltered Sadik Kaçi, from Pajova.
The latter was a friend of their family, and had become a brother to Kapo. He had escaped and was being pursued by the State Security forces. They were sentenced, Emini to 15 years in prison, while Kapoja to 10 years. The two heads of the family, the oldest men in the family, served 7 and 6 years in prison, serving them in the prison camps of Elbasan, Maliq and Libofsha. They were released in 1952 and 1953. While the elders were in prison, in 1951, Nexhip, Emini's son, was arrested, but due to lack of evidence, he was released.
The communist dictatorship still does not give up. After a few months, he is arrested again. He is also accused of having had relations with Azis Biçaku, and other fugitives. He is sentenced to 10 years in prison, with the banal motivation of the time, "For crimes against the state". A year later, under suspicious and unknown circumstances, Nexhipi dies in prison 303 in Tirana, at the age of 36. He leaves behind his wife Fize (the daughter of Liman Koxha from Gizavesh), as well as 4 sons; Adil, 17 years old, Mevluti, 11 years old, Besim, 6 years old, and Agim, 2 years old. As with many other convicts of the dictatorship, Nexhipi does not have a grave today.
We feel it necessary to comment on the fact that the Turks, Serbs, Italians, and Germans, in fact, were occupiers, committed numerous murders and crimes during the war, but did not deny the right of the families to take and bury the bodies. The example of the communist dictatorial state in Albania, established after the war, led by the Radical Communist Party, constitutes the most inhuman and unusual example of a Stalinist dictatorship.
In 1954, a year after his release from prison, Emini passed away. After him, the family was led by his brother Kapua, and then, since he was old, it was led by Veliu, Emini's son, while Rrahim, the eldest brother, moved to the "Qytezë" neighborhood. Despite the difficulties created by the state, their family was still well-off. As I mentioned above, they were capable and hardworking people. This was not viewed favorably. Apparently, the goal of the government of the time was the complete destruction of this family. Its men were monitored day and night by the State Security and their servants. In 1960, the two brothers, Rrahim and Veliu, were arrested. They were held for almost 11 months in the interrogation room, using the most inhuman torture.
As a result of their resistance and the failure to find the facts, they were released. In 1962, their family of 57 members was separated to enable each of them to live separately, but staying in the same apartment. They had worked for this. They had collected materials; such as stones and wood, and had burned a lime kiln weighing several tons, to build other towers for each family. But the drama of the Biçaku family does not end here.
In July 1962, the house was again surrounded and Veliu, the pillar of the family who was now 47 years old, was arrested. He was the father of four children, two sons and two daughters. The eldest, a daughter named Hire, was 13 years old, the eldest son, Fatmir, was 8 years old, Reifi was 5 years old, while the other daughter, Qamilja, was 2 years old. In this case too, the family's goods and livestock were taken, as well as their lime kiln was seized. They kept him in the interrogation room for two years, under the most inhuman torture. In the dungeons, he said, rats often took their bread, because they were kept with their hands tied.
Dënohet fillimisht me vdekje, me motivacionin; “për agjitacion e propagandë kundër shtetit dhe tentativë për arratisje”. Ai nuk pranon asnjë nga akuzat e ngritura ndaj tij. Në lidhje me tentativën për arratisje, ai i përgjigjet trupit gjykues: “Në qoftë se doja të arratisem, askush nuk mund të më pengonte. Unë mund të isha arratisur familjarisht, sepse e njoh kufirin në pëllëmbë të dorës, por nuk e pata menduar”. Mbas apelimit, me një vendim tjetër të gjykatës, dënohet me 25 vjet burg. Veliu, qe me shëndet të mirë. Ai kishte trup të fuqishëm, në të cilën qenë të skalitura tiparet e një malësori trim e krenar.
I vuajti vitet e dënimit në Elbasan, Ballsh, Spaç, Reps e Laç, ku asnjëherë nuk iu nënshtrua kanosjeve e keqtrajtimeve në burg. Ai u përgjigjej me përbuzje fyerjeve që i bënin disa nga punonjësit e burgut, për ta nënshtruar atë. Por, jo pak vuajtje e pasoja pati edhe familja e tij, gruaja e fëmijët e mitur. Ndërkohë, në këto kushte, trungu familjar i familjes së tyre përpiqet të mbijetojë duke ndihmuar njëri-tjetrin. E shoqja e Veliut, Hamideja, vajzë nga Borova, bashkë me djalin e saj Fatmirin, e më pas kur u rrit pak, edhe Reifin, shkonin te burgu, për t’i çuar atij ndopak ushqime. Në të gjitha rastet, e patën shoqëruar në rrugën e gjatë e të mundimshme, kunetërit e saj, Shukriu, Isai e të tjerët.
Disa herë e shoqëron nënën e gjorë, me djemtë e saj, Nazimi, djali i Rrahimit. Për këtë, djali i saj Fatmiri, shprehet: “Nazimi ishte me zemër të madhe. Ai tregohej gjithmonë i gatshëm për të na shoqëruar”. Në atë kohë ishte problem edhe transporti. Me shumë dhimbje rrëfejnë për këto vajtje-ardhje, vëllezërit Fatmiri e Reifi. – “Kemi fjetur në mjaft raste jashtë, si në Laç, në Spaç e vende të tjera. Duke fjetur natën jashtë, na hanin mushkonjat”, – tregojnë ata.
Rrugën nga Tirana në Laç, në shumicën e rasteve e bënin në këmbë sepse makinat nuk i merrnin. Duronin fëmijët e gjorë bashkë me nënën e tyre, shiun të ftohtit, vapën, pagjumësinë e lodhjen në rrugën e gjatë, për të takuar babain. Kujtimet e tyre janë vërtet rrëqethëse. Gjatë rrugës më këmbë, nga lodhja e stërmundimi, i luteshin nënës e xhaxhait, për të pushuar sadopak. Kur pushonin, menjëherë i zinte gjumi të rraskapitur nga lodhja. U thërriste e ëma me zemër të copëtuar, se kishin akoma shumë rrugë për të bërë. “Na lerë edhe pak” – i luteshin ata, por ç’të bënte nëna e gjorë.
Kujtojnë me dhimbje dy raste, kur nuk mundën të takojnë babanë, një herë në Laç dhe një herë tjetër në Spaç. Mbasi mbërrijnë te burgu, rojat u thonë se nuk mund ta takonin Veliun. Ai “kishte thyer disiplinën” e, i qe mohuar e drejta për të takuar familjen për disa kohë. Ishte mbas dite vonë. Pritën më kot në Spaç, duke fjetur buzë një kanali, nëna me dy djemtë, si dhe xhaxhai e Nazimi, me shpresë se të nesërmen do t’u mundësohej takimi. Në mëngjes erdhën oficerët e komandës së burgut. Iu lutën atyre, duke u treguar fëmijët e vegjël, por nuk qe e mundur.
Urdhri i komandës ishte i prerë: “Nuk do të ketë takim për Veli Biçakun, deri në një urdhër të dytë”. Edhe ushqimet nuk ua pranuan. Ishte vapë. Kthehen familjarët të dëshpëruar për në shtëpi. Ushqimet e siguruara me vështirësi, detyrohen t’i hedhin gjatë rrugës, sepse filluan të prishen nga i nxehti. Në një rast tjetër, – tregojnë të afërm të tyre, – gjatë udhëtimit më këmbë nga Laçi për në Tiranë, shiu nuk pushoi gjatë gjithë rrugës. Nata i zuri në rrugë. Trokasin e kërkojnë strehim gjatë rrugës, por nuk ua hapin derën. Në afërsi të Tiranës, një plakë që jetonte e vetme i pranon, dhe e kalojnë natën aty. Ajo ishte e varfër. Xhaxhai që i shoqëronte, i jep asaj 50 lekë.
Të ndodhur nën survejim e rrezik arresti, disa nga burrat e familjes vendosin të arratisen
Ndërkohë që Veliu ishte në burg, familja survejohej vazhdimisht. Burrat e saj i provokonin për të gjetur ndonjë pretekst. Priteshin arrestime të tjera. Në këto rrethana, arratiset Adil Biçaku, djali i Nexhipit. Adili kishte qenë pikë e dobët, për xhaxhanë e tij, Veliun. Ky i fundit e donte shumë atë. Duke parë te ai dhunti të veçanta për mësim, Veliu, para arrestimit, e dërgon djalin e vëllait të tij, të vazhdojë arsimin 7-vjeçar në Elbasan. Mbasi mbaroi arsimin e detyrueshëm atje, i rregullon një të drejtë studimi për në Shkollën Pedagogjike, duke qenë i jashtëm. Veliu kishte miq kudo. Adilin e strehon te një mik i familjes në qytetin e Elbasanit.
Adili e mbaron shkollën Pedagogjike, për mësues, me rezultate të shkëlqyera. Për vazhdimin e studimeve të larta, as që mund të bëhej fjalë. Babai i tij Nexhipi, siç e përmendëm më lart, qe dënuar e ndërroi jetë në burg. Djaloshi i ri, konsiderohej si “biri i armikut të popullit”. Sapo mbaroi pedagogjiken ai shpresonte të fillojë punë në fshatin e tij. Por, kjo gjë nuk u bë e mundur asnjëherë. Dhe jo vetëm kaq. Atë e caktojnë mësues në Roskovec të Fierit. Një rast ky i veçantë për një librazhdiot, sepse rrethi ynë, kishte shumë nevojë për mësues.
Mësuesit vendas në vitet ’60-të, qenë shumë të paktë. Në mjaft fshatra, ishin emëruar mësues vendali, me kurse tremujore, pa arsim Pedagogjik. Në shkolla jepnin mësim mësues të ardhur nga Elbasani, Korça, Saranda, Vlora, Gjirokastra etj. Adili, jo vetëm nuk caktohet mësues në fshatin apo rrethin e tij, por ai qe mësues në internim. Atij i ishte ndaluar të shkojë në Qarrishtë, edhe për të takuar familjen e tij. Pra, një mësuesi, një intelektuali shembullor, i ishte privuar e drejta për t’ju bashkuar familjes. Kërkon disa herë të shkojë në Qarrishtë, të takojë nënën e vëllezërit e tij më të vegjël, por nuk e lejuan. Survejohej dhe shpesh e provokonin në forma nga më të ndryshmet. Në këto rrethana, si dhe duke ndjerë rrezikun e një arrestimi të mundshëm, Adili vendos të arratiset.
Largohet fshehurazi nga Roskoveci, së bashku me Mustafa Leshanakun, të cilin e kishte shok dhe i besonte. Vijnë në Librazhd, e udhëtojnë natën drejt kufirit. E kalojnë atë me shumë vështirësi duke mbërritur në Strugë, ku ndalen te disa miq të familjes. Për fat të keq, policia maqedonase, bie në gjurmë të tyre dhe i arrestojnë. Një rikthim në Shqipëri, do t’u kushtonte jetën djelmoshave. Me sa dihet, në atë kohë ekzistonte një marrëveshje të policisë shqiptare, me atë jugosllave dhe bënin shkëmbim të të arratisurve, nga njëra anë e kufirit në tjetrën. Në rrethana të panjohura, për të cilat nuk kam informacion, ata arratisen nga burgu e, dalin në Greqi.
Në shtetin grek, ata dorëzohen e i dërgojnë në një kamp refugjatësh. Për fatin e mirë, kampin e inspekton një grua europiane e të Drejtave të Njeriut. Adili, që zotëronte gjuhën e huaj, kontakton me të. Ajo i jep mundësinë për të shkuar në Suedi, ndërsa Mustafa Leshanaku, shkon në Amerikë. Mbasi vendoset atje, Adili regjistrohet dhe vazhdon Universitetin e Stokholmit, duke e mbaruar me rezultate shumë të mira. Aty, u njoh dhe u martua me një studente spanjolle, duke krijuar familjen. Fillon punë në një kompani prestigjioze suedeze, në stafin e saj drejtues. Adili ishte dhe është një nacionalist i devotshëm.
Ai ka shërbyer si përkthyes i shqiptarëve në mërgim, duke ndjekur problemet e tyre, e gjyqe që ato kishin në proces, për rregullim dokumentesh nënshtetësie etj. Ishte admirues i familjes Mbretërore Shqiptare, e qe i ftuar në dasmën e martesës së trashëgimtarit të Mbretit, Leka I-rë. Atje në mërgim, Adili, pati sukses e ndërtoi jetën më së miri, por zemra e tij mbeti e dëshpëruar për vuajtjet e peripecitë e familjes së tij, deri sa u përmbys diktatura komuniste. Pas vitit 1990, ai vjen në Shqipëri, duke u përmallur me nënën e tij e, vëllanë Besimin, ndërsa dy vëllezërit e tjerë, Mevluti e Agimi, qenë arratisur në vitin 1978, rastin e të cilëve do ta përshkruajmë më poshtë.
Duke iu rikthyer ngjarjeve të familjes së Emin e Kapo Biçakut, lexuesi do të njihet me peripecitë e vuajtjet e mëtejshme të saj, që s’kanë të mbaruar. Ndërsa Veliu, kryetari i familjes, vuante dënimin në burg, kulla e tyre vëzhgohej natë e ditë nga komanda e forcave ushtarake të Kufirit si dhe oficerët e Sigurimit të Shtetit. Vinin gjatë ditës e u thonin se; “këtu ka lëvizje gjatë natës”, e se “vijnë të arratisur”, duke nxjerrë pretekste nga më të ndryshmet; se “ky gur ose kjo degë, ka lëvizur, janë ndjerë zhurma, kanë lehur qentë” etj. Duke e ndjerë rrezikun e arrestimit, në pranverë të vitit 1965, arratiset Kadriu, vëllai i Veliut, bashkë me Ferit Doskun, nga Dorëzi.
Feriti, ishte krushk në familjen Biçaku, mbasi vëllai i tij Ganiu, kishte për grua motrën e tyre. Nga kontakti me Kadri Biçakun, në shtator 2018, në shtëpinë e tij në Elbasan, u njoha me motivin dhe momentet e arratisë së tij. Në pranverën e vitit 1965, ai punonte në Gosë të Kavajës, me vëllanë e tij Hakiun. Krahas veprimtarisë bujqësore dhe blegtorale në fshat, burrat e familjes Biçaku, punonin me sezone edhe si ndërtues në zona të ndryshme të vendit, profesion të cilin e njihnin shumë mirë. Ishte në moshën 27 vjeç, i martuar dhe kish një djalë, Yllin, dy vjeç. Aty vjen një banor vendas, e i thotë të shkojë në shtëpi, në Qarrishtë, se e kërkonte familja. Vëllai qëndron në punë, ndërsa ai niset për në shtëpi.
Atë natë qëndron në Elbasan. Në mëngjes me makinat e para, zbret në Librazhd. Aty takon dy banorë të fshatit të tij, me njërin nga të cilët niset për në Qarrishtë. Gjatë rrugës, ndien se diçka nuk shkonte mirë, mbasi shoku e provokon disa herë, gjatë rrugës më këmbë për në fshat, në lidhje me familjet e Azis Biçakut e të Isak Allës. Kadriu ishte shumë i zgjuar. Ai nuk bie në grackën, që mund t’i kishte ngritur Sigurimi i Shtetit. Me shumë kujdes ai i shmanget bisedës me të, duke u anashkaluar nga pyetjet provokuese. Kur shkoi në shtëpi, ata i thonë se nuk kishin dërguar njoftim që ai të vinte. Ndërkohë, tregon ai, dhjetë ditë më parë, gruaja e tij kishte lindur një vajzë. Emrin ia vunë Sabire.
Të nesërmen niset për në Librazhd, e prej aty do të shkonte në Gosë, për të përfunduar bashkë me vëllanë punën e nisur. Gjatë rrugës Qarrishtë-Librazhd, e cila mban rreth katër orë më këmbë, Kadriut i vinin nëpër mend lloj-lloj mendimesh. Për të një gjë ishte e qartë, se ai tashmë ndiqej. Dhe ndodhi ajo që pritej. Kur mbërriti në Librazhd, aty pranë një lokali ku luhej edhe bilardo, e prek në shpatulla me dorë nënkryetari i Degës së Punëve të Brendshme, duke i thërritur në emër. Ai i thotë se duhej të paraqitej në Degë. Shkon lart në zyrën ku ishin të pranishëm; Kryetari i Degës, nënkryetari, dhe dy oficerë të sigurimit. Ata i kërkojnë të punojë në shërbim të Sigurimit të Shtetit, duke i premtuar shtëpi në Librazhd e, lehtësime të tjera për familjen.
“Ky, – i thonë ata, – është një shërbim ndaj Partisë e shtetit”, e për të, do të ishte mirë ta pranonte, në të kundërt mund të kishte edhe pasoja, – “mbasi vëllanë, Veliun, e keni në burg”, – ia rikujtojnë ata. E ndien veten shumë ngushtë e pa rrugëdalje. Mendohet pak, e u përgjigjet se do të punonte, “por duhet të më orientoni”- u përgjigjet ai. Ndërkohë u thotë se do të vijë mbas dy ditësh, mbasi i duhej të shkonte në Peqin, për të siguruar tagji për bagëtitë e imta që kishin atje, në familjen e Tahir Rusit. Ata i besuan dhe nuk paramendohej se mund të arratisej, mbasi kufiri mbi Qarrishtë, kishte mbi dy metra borë.
It was March 11, 1965. At the heights of the mountains, 1,800 and 2,000 meters, in those years snowfall was still falling. “When I went out to the door,” says Kadriu, “I had no soul left in my body. Some officers who had come out there hugged me, telling me that you had made a powerful friend, and that you have us for everything.” He was leaving for the car agency, while he had made the decision while he was inside the police offices. “What decision had you made?” – I said to Kadriu during the conversation. – “I would not sell myself. It is better for my children to suffer than to bother other people's children by becoming a spy,” – he answered me. He knew that they were following him.
They boarded a car in a carriage and set off for Elbasan. There, at the castle, a ragged old man asked for a cigarette. He gave him half of the box, along with all the papers. In the evening, there in Elbasan, he met Ferit Dosku. He trusted Ferit, not only that they were friends, but that they were from the same class of persecuted people. He told him about the decision he had made and asked if he could become his friend. Ferit was willing. They left Elbasan at night and got into a Czech "Skoda" for Librazhd. They stopped before crossing the bridge. They crossed the bridge one by one, then the other, making sure they were not being followed. They entered under the bridge below, on the flat ground, and took the road from the new Mosque, today Librazhd-Center. / Memorie.al
Lini një Përgjigje