FLASH
Shkruar nga Pamfleti
After the flag was changed in 1944 with the addition of the communist star, Shkodra was transformed into a center of resistance against the regime, paying a cheap price for its tradition of freedom. In April 1945, high school students, already feeling betrayed by the promises of war, gathered to oppose the new terror that imprisoned and killed innocent people. Communism turned Kosovo into a province of Yugoslavia, while condemning Shkodra for its historical “guilt” – its stance against the invaders. The “Postrriba Movement” became a means to suppress any opposition, leading the city into a spiral of unprecedented suffering: prisons, executions and the destruction of families. Lyceum students, along with citizens, became symbols of resistance, while some "young communists" were transformed into tools of the State Security, resulting in expulsions from schools and imprisonment and exile.
Four times, Shkodra rose up in armed uprisings, but history forgot these battles. The book is written to remember the countless prisoners, the tortured and the murdered, as well as the parents who suffered in silence. It is a warning against dictatorship and a plea that future generations not forget the sacrifices made for freedom.
In the Footsteps of a Diary
After much resistance, I was forced to accept an English rubber raincoat in very good condition, a raincoat that he had used very little on the run. With great insistence, he also gave me a military jacket with a full-fur leather lining, which would keep me alive during the next four winters in the camps, as well as a pair of new woolen socks, which he told me I could also use as gloves.
We left never to return to that prison, having taken with us memories of good people and also having each left – as in a pantheon of honor – their own mark. Who could deserve more respect than some men of character, brave and courageous, who we were leaving there, who continued to pay with great dignity their pure Albanian nobility, and a manhood and pride that was reflected in their very restrained attitude, in every case.
In that prison, where until then much human pain had been recorded and where the most touching stories had been heard, among others, we were also allowing some helpless and somewhat wounded old men, such as the Gimaj-Shala flag bearer, Zef Avdi Kola, whom the Italians, after they had conquered Albania, had interned in Ventotene, while here in the Shkodra prison, if he had not been allowed to keep catfish, - an inconceivable thing for a mountain man - it would mean that when Zef Avdi Kola's people came to meet him, he would come out to them with his jaws wrapped in a handkerchief out of shame.
Also wrapped around his chin with a scarf due to his lack of a beard was another old man, Hafiz Musa Dërguti, whose face had been bloodied by a policeman some time ago when he had poured the water of "ablution" on him in the crowd, and who, when he was in Sigurim, had a roommate say to him: "They are asking me to talk about the priest, they want to divide us, and tomorrow they will tell me that the priests were shot, with the testimonies of the imams. I told them: do whatever you want, because I will never do that job"!
We were also allowing into that prison the brave and courageous priest from Kosovo, Father Palë Doda, who had once saved the life of Ahmet Zog in Rubik from the Austrians who were pursuing him to kill him, in which case Father Palë, Colonel Ahmet Zog, had his ears covered with a veil and, as a priest, sent out of the province, to remain forever, one of his most respected and beloved friends when he became King.
Among other things, there in prison, Father Paul had told how, once, when he happened to be in the King's palace for a celebration, inside a large hall where dancing was taking place, he had addressed the King with these words: "Your Majesty, we need to buy a building for a school, but we have no money." Only four or five days had passed when a check for five hundred gold napoleons arrived in Shkodra with the inscription: "Mother Mretneshë, Motrave Stigmatine"!
Father Paul, contrary to religious orders in the case of the sin of suicide, to escape the torture inflicted by the communist interrogators, had thrown himself from the window of an upper floor, but nevertheless, he had escaped with his life. He had been sentenced to death once and then pardoned. After being in a detention cell with Sami Repishti, he had once said: "I have a mission more than the others, because I must turn on the light wherever it is extinguished."
And how many others, like these, continued to be rewarded there for their patriotism, bravery, loyalty, or intellectualism.
We would meet them in the camp, when we heard that Father Paul had died in the sickroom and that his eyes, not wanting to die, had eaten thousands in the dungeon. We would also hear that, as in the tuberculosis sickroom, Ndue Fusha, Rexhep Bërdica and Nush Simoni had died one after the other. Several others had also died, generally from the mountains and other districts, whom I had not known.
The camp beyond Peqin
Kampi ku na dërguen kësaj radhe, ishte vendosë tre-katër kilometër, pa hyë në qytetin e Peqinit, për anë linjës hekurudhore. Treni i pasagjerëve që kalonte për në Elbasan e, që rregullisht u ndiqte me sy prej të burgosunve, do t’u quente prej tyne “harap”, e do të ishte ai që ata të burgosun t’i orientonte lidhun me kohën, kur u dinte se ai kalonte në nji kohë pak para drekës. – “Erdhi harapi”, do të thojshin si me gëzim të burgosunit, porsa ai t’u shfaqte diku larg, ose të pyetshin njeni-tjetrin; “A ka kalue harapi”? – kur s’dijshin se ç’kohë duhet t’ishte.
Koha kur u ndodhsha në këtë kamp, për mue do të shënonte tre vjet e gjysë burg, nga shtatë që isha dënue, dhe kampin e tretë, ndër katërmbëdhjetë, që do të rregjistrojsha gjithësejt. Lidhun me kampet, shumë pak mbetet për të përshkrue, mbasi ata përgjithësisht, përjashtue Bedenin, kanë qenë të ngjashëm mes tyne, si lidhun me trajtimin nga ana e komandës, ashtu edhe si vuejtje për të burgosunit, që vazhdimisht do t’ishin të detyruem me realizue norma të mëdha pune e, me vuejtë urinë, që si gjithnji, do të vazhdonte me ba “mrekullina”.
Në këtë kamp, shumicën e të burgosunve ordinerë do ta përbajshin njerëz që kishin qenë të punësuem në sektorë të ndryshëm të ekonomisë, si shitës, magazinierë, shoferë, llogaritarë e deri edhe revizorë, të cilët kishin abuzue me detyrën, prej nevojës për të ndihmue familjet dhe për ta justifikue mandej para nesh atë veprim të tyne negativ, me arsyetimin, se; “i kishin marrë nji shteti, i cili nga ana e tij, u kishte pasë grabitë gjithçka”. Mbrenda kësaj kategorie të burgosunish, ka pasë disa e disa, gë burgun e kampet t’i kalojshin me dinjitetin e nderin e qytetarëve të regulltë.
Tue mos u largue nga tema në vazhdim, unë do të veçojsha për të mirë, p.sh. Haki Tuzin e ma të riun Gjovalin Prekën, dy shokë tonë të mrekullueshëm, të lidhun në një farë mënyret qysh ma parë me “lëvizjen studenteske”, përmes disa shokëve të tyne studente. Hakiu dhe Gjovalini, ndonëse ishin dënue për parregullsi në punë, pra për faje ordinere, shpirtnisht e për nga qëndrimi, do t’ishin njiqind herë ma tepër politikë se ordinere, e se edhe vetë komunizmi nga ana e tij, si të tillë do t’i trajtonte: Hakisë, bashkë me jetën, do t’i vriste qysh herët edhe një talent të shquem që kishte pasë në të shkruem, kurse Gjovalinin, ta detyronte që nji ditë të coptohej për së gjalli, prej helikës së nji motobarke, teksa ai, tue tentue që të arratisej përmes lumit Buna, po zbriste msheftas përmbas cepit të bashit të saj, ndërkohë që disa ordinerë të tjerë, që qysh në ndeshjen e tyne të parë me vështirësitë e kampit, të kishin dhanë provat ma të këqia të padurimit, të cilët mbasi të bajshin kompromise të turpshme me ndërgjegje e tyne, që për nji racion buke, të jepshin gjanat ma me vlerë, që kishin.
Të kishte gjithashtu të tjerë, që të shiheshin me orë e orë rreth kazanave të kuzhinës, pa mungue edhe asi tjerësh ma të fundit, që të vidhshin shoku-shokun, në ndryshim të plotë me qëndrimin e të burgosurve politikë, ose edhe atyne ordinerë, si rasti i Haki Tuzit, Gjovalin Prekës e të tjerë, që vështirësitë e kampit, do t’i përballojshin vazhdimisht me dinjitet e, me nji frymë të naltë kolektive. Ndër të tjerë të burgosun ordinerë, me kujtohet nji ish-bashkënxanës me mue, në klasët e ulta të liceut, i cili qysh në ditët e para të kampit, për nji a dy racione buke, dha nji jorgan atllasi të kuq, që pak muej ma parë, ia kishte sjellë e shoqja në pajë të martesës.
Të burgosun ordinerë, do te ishin edhe shumë e shumë fshatarë, që nuk kishin mbrrijtë me shlye shtetin, nga detyrimet që kishin pasë ndaj tij. Lidhun me dënimet e të burgosunve politikë nga ana e komandës, për mos realizim të normës, rastet do t’ishin të ralla, sepse na përgjithësisht, si ma të rinj e të fortë, që ishim, shpeshherë mbasi të realizojshim normën për vete, me bel e kazma ndër krahë, do të kalojshim prej njenës brigadë në tjetrën, për t’u ardhë në ndihmë disa të njohunve tonë të pamundun, me qëllim që t’i ruejshim nga do ndëshkim fizik e moral, që mund t’u bahej.
Për komandant kampi kishim njifarë Kamber Halilit, me gradë kapiten e, që në kohë të Zogut kishte qenë xhandar -ose kapter xhandarmënie -, e para se vinte në këte kamp, drejtor burgu në Vlonë. Nga natyra nuk ishte i keq, përkundrazi, ai ishte i butë e frikacak. Atje në Ministri të Ndërtimit, – dega Bonifikime – ishte nj1 inxhinier shkodranë, prej të cilit ai do t’i sillte disa herë përshëndetje Kolë Kurtit. Të vinte për të qeshë, kur të shikojshe Kamber Halilin, se si ia transmetonte Kolës të falat prej mikut të tij, tue i pëshpëritë për së afermi e pa e shikue në fytyrë, nga frika se mos e shifshin të tjerët. Për komisar kishim njifarë Shyqyri Pojanit, prej katundeve të Korçës, nji djalë i squet ky e mjaft simpatik, si nga pamja ashtu edhe nga sjellja e që do të vazhdonte me u kujtue për të mir edhe mbrapa, nga të gjithë të burgosunit, pa përjashtim.
Si kuadër jo i randsishëm i komandës aty, do t’ ishte edhe nji oficer prej Puket, me emnin Isuf e, gradë nëntoger, i cili të shumtën e kohës e kalonte mbas nji Elez Rrustjet nga Iballja e Pukës, rreth të cilit u grumbullojshin edhe pukjanë të tjerë të burgosun. Kur t’u ndodhshim në nji kamp tjetër, do të ndigjojshim se ky Isufi, ishte arratisë në Jugosllavi e ma vonë, tue tentue me tërheqë me vete edhe familjen, kishte qenë vra në përpjekje me forcat e Sigurimit.
Në këtë kamp të Peqinit, kishim nji të burgosun ordiner prej katundeve tq Elbasanit me emnin Tahir, i cili kishte nji trup mjaft masiv e të paformë, e që ndoshta ishte njeriu ma i fuqishëm në atë kamp, me rreth dymijë të burgosun. U shtinte si budalla, por që fundi do ta tregonte se s’kishte qenë aspak i tillë.
Para Tahirit pat qenë nji jevg i shëndoshë e i fuqishëm, të cilin komanda për pak kohë na e kishte paraqite si model të njeriut, që me punën e tij të ndërgjegjshme, kërkonte t’i shlyente shtetit e shoqnisë, damin që i kishte pasë shkaktue me atë veprim që atë e kishte pasë futë në burg. Për nja nji muej, jevgu në fjalë, pat rast që nga nji si tribunë e improvizueme në kamp, ma se nji herë të na kishte ba thirrje e këshillue, që edhe na të ndiqshim shembullin e tij. Për fat të keq, ai jevg u dorëzue në krye të nji mueji, tue mos qenë ma i zoti as me ecë me hapin e të burgosurve të tjerë, kur të dilshim ose t’u kthejshim prej punës, e të hante edhe ndonjë shkop në shpinë, siç ndodhte zakonisht me ata të rreshtit të fundit.
Kështu mbas tij, edhe Tahiri do të punonte shumë e komanda do të na e nxirrte si model, tue thané se ai gjoja realizonte dy norma nè ditë. Komanda organizonte mbledhje me të burgosun e Tahiri, i porositun, ose me inisiativen e vet, do t’u ngrinte vazhdimisht, e me poza si prej budallai, do të na u drejtonte me fjalët: “E patë edhe ju punën time. Te punoni si unë e, ta tejkaloni normën, që sa ma parë të shkoni te familjet tuaja”! Kamber Halili, për ta inkurajue Tahirin, si edhe që ta shikojshim na, disa herë do t’i sillte bostan Tahirit, atje në vendin e punës.
Nji herë Tahirit, i qe ngritë shumë temperatura nga nji “i thatë” i madh që i pat dalë në shpinë, aq i madh ai i thatë, sa siç thojshin, me futë grushtin mbrendë. Mbasi Dr. Sadetini ia kishte pastrue nji ditë plagën prej qelbit të shumtë që kishte pasë mbledhë e mbasi edhe t’ia kishte mbushë atë me pambuk e ilaç, i kishte thanë Tahirit, se u donte të qëndronte tri ditë pushim, dhe Tahiri, gjoja i indinjuem, i ishte kthye doktorit: “Ti doktor, don me më lanë pa realizue normën”! – dhe ishte nisë për punë, tue turfullue si gjoja seriozisht.
Këto “filma” të Tahirit “budalla”, bijshin në vesh të të gjithë të burgosurve dhe asnji prej tyne, nuk e besonte që Tahiri t’ ishte fare budalla. Do të vinte nji ditë, kund mbas ma pak se dy muej kohë, që Tahiri t’mos vazhdonte me qenë ma i fortë dhe as me ba lojna. Edhe komanda, si të thuesh, ia kishte harrue emnin. Rasti e solli që me Tahirin, t’u njifsha ma për së afërmi dhe në nji ndër ato ditë, ai do të më thonte: “Ty Ahmet të besoj e, due me t’u hapë. Të gjithë më marrin për budalla, s’ka gja, unë ashtu du. Në qoftë se unë realizoj nji normë e gjysë ne ditë, normisti ka urdhën të me shkruej dy. Kështu unë deri tani, kam perfitue ‘X’ ditq. Unë ua hedh të gjithëve, se due të shkoj sa ma parë të kalamajt e, s’jam budalla”!
Këto m’i thonte Tahiri, kur edhe vazhdonte me qenë i fortë e i mburrun nga ana e komandës. Nji here tjetër, tue u kthye nga puna për në kamp, nëpër trasenë e hekurudhës së shtrueme me zhavorr, Tahiri qe kishte fillue të binte edhe nga forcat, do të më thonte: “I shikon këta gurë, Ahmet”? – për gurët e zhavorrit mbi trase – nga uria, më duken si kafshata buke, se te buka e kam mendjen ditë-natë”, për të vazhdue: “Mbrëmë gjithë natën nuk kam fjet nga uria”. Nji herë tjetër, më kishte thanë se nuk kishte fjet gjithë natën; “duke ngranë farë lule dielli, që i a kishte falë atë ditë nji shok i tij i burgosun”! Kur erdhi vjeshta, Tahiri plotësoi dënimin e duel.
Po a mos Tahiri qe drejtue për në Elbasan, për te shtëpia, ku nga nji ditë në tjetrën, po e pritshin me padurim grue e kalamaj? Jo, përkundrazi, ai do të merrte me atë rast rrugën për në Durrës, ku do të punonte si hamall porti, gjatë nji periudhë prej rreth dy-tri javësh, dhe me të hollat e fitueme atje, do të blinte ushqime për nji shok të anës së tij, që kishte lane aty në kamp me ne, e mbrapa t’u niste për Elbasan, ku e pritshin; siç thonte vete, kalamajtë.
Komanda e kampit, tue e dijte se ushqimi ishte shumë i pamjaftueshëm, qe lidhe me nji ndërmarrje që tregtonte prodhime bujqësore, e cila do të furnizonte përditë kampin me bostan, përkundrejt pagesës me lekë në dorë. Bostani u donte t’u ndante ndër brigada, kompani e skuadra, në mënyrë të barabarte. Herë mbas here, do të kishte fjalë se bostani nuk po u ndante me drejtësi dhe në nji kohë më patën detyrue që për brigadën tonë, atë bostan ta ndajsha unë.
E nëse unë kërkojsha që, si të thuesh, të ndajsha dyshë edhe gramin, nuk ishte e thanë, që mbas shpindet time, me qëllim ngacmimi, Gani Ymeri e Gjovalin Zezaj, t’mos kishin mshehë ndonji shalqi të vogël jashtë rregullit e drejtësisë, gja që mue vërtetë do të më shtynte me u folë me zemërim, ndërkohë që ata u kënaqshin tue qeshë, sepse në të vërtetë, nji bostan prej nji-dy kilogramë, as ngrente e as ulte gja, në sasinë e parashikueme për qindra të burgosun të nji brigade.
Mbaj mend se në brigadën tonë, kishim nji grup fshatarësh prej Elbasanit, të futun në burg se nuk kishin shlye detyrimet ndaj shtetit, të cilët ndonjiherë do të më thojshin: “Ti Ahmet, je si ata komunistët e parë që kemi pasë mbajtë ndër shtëpitë tona”! -“Jo, jo, unë s’jam si ata që ju patën futë thikën mbas shpindet”, – do t’iu përgjigisha unë tue qeshë, dhe ata do të vazhdojshin: “Jo, ashtu është, ne nuk po themi, po në fillim fjalët e punën e patën një, mandej bënë atë që bënë”.
Regarding the watermelon, it should be clarified that it never happened between the camps that the skins were ever digested, because if one didn't eat them, the other would. Whenever the distance between the work front and the camp increased significantly, even over eight or ninety kilometers, the camps would change places. So after the Peqin camp, we moved to the one called Harizaj, and after that to those of Gosa e Madhe and Gosa e Vogël, Luz, Rrogozhina, to return once more to Gosa, for the construction of a long concrete canal, and then to that of Kavaja, and to continue with that of Lekaj, - also of Kavaja - and so on, to Çengelaj in Peqin, to Ura Vajgurore, in the winter of 1953, to Vlashuk in Berat and, finally, to that of Shtyllasi in Fier, with which I would finally close the series of camps and be released.
There in the Harizaj camp, I had a severe bout of dysentery and I remember that the good old Dr. Sadetini would worry about the fact that he had no choice but to fight my illness with ordinary "sulfaguanidine" and that he had no way of isolating me from others, as contagious and dangerous that disease was! Early autumn and very cold weather came upon us in the Rrogozhina camp and only there, for the first time in my life, would I watch several times how young swallows, due to the untimely cold, would suddenly fall from the trees and fall dead to the ground.
Kavaja Camp
During the days of the Nandori war of 1951, we had arrived at the Kavaja camp and from there we would continue along the canal not far from the city of Durrës, whose houses, when viewed from a distance, would appear to us wrapped in a thin veil of fog, very crowded among them, and the city itself, small.
The official holiday of the 29th of November took us to that camp, on which occasion a pardon was granted to some prisoners, the majority of whom were those who had a few months, or even days, to serve their sentences. Our friends, such as Remzi and Xhevat Quku, Ahmet Kopliku, etc., were also released on that occasion, and in connection with the latter, perhaps it will not be superfluous to tell, the dream I had the night before, which I would tell Ahmet in the morning:
"I had a dream last night that a river separated us from Gjovalin," for Gjovalin Zezaj, who was released after serving his sentence two months ago - "You crossed the river and joined Gjovalin, while I was left alone on this side of the river, which, as far as I understand, means that you are being released today!"/Memorie.al
Lini një Përgjigje