FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Although Albania in the period March 7, 1914 - September 3, 1914, was administered by the German Prince Wilhelm Wied, during this time Kosovo and other ethnic Albanian areas, which by decision of the London Conference, were left under Serbian occupation, were experiencing the most difficult moments in their history. At that time, the Kosovar leaders: Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini and hundreds of other refugees from Kosovo, who had fled after the uprising of October 1913, were sheltering in Durrës and Shkodër. Since Prince Wilhelm Wied and his government failed to create lasting political stability within the borders of London Albania, there was little hope that concrete steps would be taken by him for the liberation of Kosovo and other Albanian areas, as some Kosovar leaders had thought, at the beginning of Wied's arrival in Albania.
So, in time, it became an imperative duty of the Albanians themselves to prepare for a liberation uprising against the Serbian invaders. And this heavy burden was to be taken on by the patriot Hasan Prishtina. In the second half of 1914, Hasan Prishtina, after abandoning the post of Minister (of Post and Telegraphs) that he held in the Durrës government, went to Northern Albania with the aim of organizing an anti-Serbian uprising. It was the time when Serbia was caught up in the war with Austria-Hungary, due to the assassination of Prince Franz Ferdinand (on 28.VI.1914) in Sarajevo, and Hasan Prishtina considered these circumstances as favorable for preparing an uprising for the liberation of the occupied Albanian lands.
On August 6, 1914, the Austrian consul Karl, from Durrës, notified the Ministry of Foreign Affairs in Vienna, "on the beginning of actions against the Serbian invaders", by Hasan Prishtina, Selim Batusha, Bajram Daklani, Qazim Begolli and Halim Deralla (son of Mehmet Deralla (my note, Sh. B), who had with them "explosives and ammunition for the Mausers". Two days later (August 8) Mr. Karl again notified Vienna of a protest by the Serbian consul Gavrillović, addressed to the Albanian government (of Durrës), about the beginning of preparations by the Albanians against the Serbs, led by Hasan Prishtina.
That this issue, in diplomatic terms, had become extremely worrying for Serbia, is also understood from a notice from the Serbian Foreign Ministry sent to the Serbian royal legate in Rome, on August 12, 1914. It highlights the activity of Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, etc., against Serbian chauvinist politics. 1/1 These are also confirmed by the press of the time.
What was Hasan Prishtina's itinerary after his departure from Durrës?! According to the memoirs of Ismail Strazimir, at the end of July 1914, Hasan Prishtina with about 150 Dibra and other fighters from Kosovo, had set off from Durrës and initially stopped in Peshkopi. Here he gathered the nobility of Dibra and in conversation with them, emphasized that Austria-Hungary had brought weapons and ammunition to Shëngjin, and demanded that an uprising be prepared against the Serbian invaders. This uprising – according to Hasan Prishtina – should have been carried out as soon as possible and without the help of a foreign state.
At the rally with the people of Dibra, Hasan Prishtina also requested that this statement be approved:
a. Serbia should be asked to liberate the Albanian lands, because they are not its own and it has no right nor is it capable of governing them;
b. If Serbia does not agree to release them with grace, we will use force against it;
c. From Dibra, Hasan Prishtina and his comrades crossed into the Luma region. In those days before Hasan Prishtina arrived in Luma, the leaders of this region, in an assembly held in Bicaj, had decided (made a pact) not to interfere (remain neutral) in the political and military developments of the time. This decision was also influenced by the dramatic events of October-November 1913, when 27 villages in Luma were burned and razed, while hundreds of Luma residents were killed and massacred by the barbaric Serbian army. Despite this decision, he found support from some of the Luma leaders, such as Hoxha Mehmeti, Qazim Lika, Sali Spahija, Sulë Elezi, Xhafer Bislimi, Xhafer Shema, Laçët e Bardhoci, but also from the sub-prefect of Luma with headquarters in Bicaj, Sadik Gostivari.
In the villages of Luma, there were also dozens of patriots who had fled Kosovo and were waiting for the moment to return there. During this time, Hasan Prishtina had taken refuge in many patriotic families of Luma, such as: in Kolesjan, in Kukës, in Shtiqën, in Bicaj, in Gjinaj, in Kalimash, in Surroj, in Bardhoc, in Has, etc. He had also moved to Has and Malsi, to unite the highlanders of this area in the fight against the Serbian invaders.
Bajram Curri would do the same in the Gjakova Highlands. There was also an insurrectionary movement in the Dibra region, but not on a large scale. In February 1915, at the initiative of Hasan Prishtina (also assisted by the Lumja leaders and the sub-prefect Sadik Gostivari), two assemblies were organized in Lumja: in Bicaj and in Kulla të Lumës.
The first Assembly held in the Halil Aga mosque in Bicaj was attended by many leaders from the Lumia region and other leaders from the Kosovo region, sheltered in Albania, such as: Hasan beg Gizolli, Sheh Hasani of the Rrufai sect (Prizren), Ajet e Selim Dervina, Mehmet Konjuhi (Llap), Keri i Sadik Bardhi, Sadik Gostivari, Mehmet Delia, Isuf Mehaniqi, Rexhep Delia i Pozherani, etc.
Nga krerët e lumës qenë Sulë Elezi dhe i nipi Xhaferi, Isuf Dina (Bicaj), Mustafë Zyberi (Surroj), Hoxhë Mehmeti e Xhafer Shema (Shtiqën) etj., por nuk erdhën aty Islam Spahija, Cen Daci e ndonjë tjetër, sepse i qëndruan besnik besës së lidhur (në mbledhjen e Dheut). për të mos u përfshirë në zhvillimet politike të kohës. Në kuvend u bisedua për përgatitjet që duhet bërë për të sulmuar forcat serbe në kufi e. për të çliruar më pas Prizrenin e vendet tjera nën pushtim.
d. Pas këtij kuvendi, Hasan Prishtina për të hulumtuar situatën politike dhe ushtarake në Prizren e rrethinë, atje i dërgoi tre lumjanë: Xhafer Shemën (Shtiqën), Sinan Hysenin (Shahe) dhe Rasim Istrefin (Ramhas), të cilët gjatë tërë kohës propaganduan kundër regjimit pushtues serb, si dhe rekrutuan njerëz në shërbim të çështjes kombëtare. Në Prizren dhe në fshatrat përreth, u shpërndanë trakte e thirrje për kryengritje, ndërsa për të penguar agjenturat serbe u shtua vigjilenca në krahinën e Lumës e të Hasit.
4. Pasi u bënë përgatitjet e duhura dhe u sigurua një forcë goditëse prej më shumë se 300 vetash (disa burime flasin për 600 vetë), në kuvendin e dytë të mbajtur në Kullë Lumë, u përgatit plani për të sulmuar fillimisht Garnizonin serb të dislokuar në fshatin Zhur.
5. Kryengritësit shqiptarë të prirë nga Hasan Prishtina dhe krerët tjerë: Hasan beg Gizolli, Ajet e Selim Dervina, Mehmet Konjuhi, Keri i Sadik Bardhit, Mehmet Delia, Isuf Mehaniqi, Sulë Elezi, Xhafer Bislim Elezi, Mustafë Zyberi, Isuf Dina, Cen Seda, Januz Kurti, Xhafer Shema etj., nga Kullë Luma u përqendruan në fshatrat Bardhocë e Morinë dhe pastaj në orët e hershme të mëngjesit të datës 13 shkurt 1915, nëpër bjeshkët e këtij fshati, vazhduan rrugën për në Zhur.
Meqë luftëtarët i kishin zënë të gjitha shtigjet dhe rrugët që të shpinin në drejtim të Grykës së Zhurit, fillimisht grupi i drejtuar nga Hasan Prishtina i këputën telat (lidhjet) telegrafike e telefonike në malet e Koretnikut.
6. Gjatë kësaj kohe në krahun e djathtë të shpatit të malit Koretnik, do të arrijnë edhe malësorët nga fshatrat: Zapod, Belja, Lojme, Nimc etj., të udhëhequr nga Rasim Selmani, për të mbështetur sulmet që do të kryhen kundër përqendrimit të forcave kufitare serbe.
7. Kryengritësit shqiptar në agun e mëngjesit, të ndihmuar nga mulla Nasuf Hoxha i Zhurit, u futën në fshat dhe pasi e rrethuan garnizonin serb, luftëtarët u vendosën nëpër llogore-istikame që i kishin hapur vet forcat serbe. Shenja e fillimit të sulmit qe shpërthimi i një bombe nga luftëtari Xhemë Voka prej Shtiqënit. Komanda serbe e alarmuar nga shpërthimi dha alarmin për të dalur në pozicione, mirëpo forcat shqiptare sulmuan furishëm repartet serbe. Luftimet qenë të përgjakshme dhe pati përleshje trup më trup.
Me kryengritësit, u bashkuan edhe shumë burra të Zhurit, Dobrushtit, Shkozës e Vërmicës, të cilët me pushkë e sëpata, kosa e thika sulmuan ushtarët serb. Kushtrimin për t´ju bashkuar radhëve të Hasan Prishtinës e dha atdhetari zhurjan Asllan Rexhë Ademaj, i cili në ato çaste bëri thirrje: “Bini burra, bini trima, ja sot ja kurrë, ka ardhur koha me e largue shkaun nga vatani”!
8. Në këtë betejë që zgjati disa orë rresht u vranë rreth 100 ushtarë serb, (përfshirë këtu edhe disa oficerë) dhe repartet e armikut u shpartalluan plotësisht.
9. Kryengritësit shqiptar pasi morën nën kontroll Qafën e Zhurit, marshuan në drejtim të Prizrenit. Ndonëse krismat e bombave dhe të pushkëve kishin alarmuar edhe komandën qendrore serbe në Prizren, ajo në drejtim të Zhurit, kishte nisur disa reparte ushtarake. Ndërkohë që forcat kryengritëse shqiptare kishin arritur tek Ura e Vlashnjës (në jug të Prizrenit), ata do të përballen me repartet serbe.
Kryengritësit shqiptarë duke u përqendruar në zonën-Bregu i Drinit – Vlashnje – Poslisht -Billushë, zhvilluan një përleshje të përgjakshme me repartet serbe, të cilat me këtë rastë përdorën edhe artilerinë e rëndë. Në këto përleshje nga predhat e topit u vranë; Nebi Latifi e Brahim Jashari nga Brruti dhe dy burra trima, nga fshati Kabash i Prizrenit.
Pas një qëndrese heroike, forcat shqiptare (në mungesë të municionit) dhe të ndodhur përballë një armiku shumëfishë më të madh në numër e të armatosur me topa e mitraloza, u detyruan të tërhiqen në drejtim të Zhurit, për të kaluar pastaj nëpër malet e Koretnikut dhe të Gjalicës, në thellësi të krahinës së Lumës. Hasan Prishtina pas largimit nga zona e luftimeve, duke e përjetuar rëndë këtë disfatë do të deklaronte: “Na luftojmë e ndoshta gja nuk gëzojmë (lirinë), por ata që vinë mbas nesh kanë me i gjetë shejet tona…”!
10. Hasan Prishtina me disa luftëtarë nga fshati Dobrusht kalon Drinin e Bardhë dhe del në Has, prej nga pas disa ditësh do të shkoj në Shkodër. Për Betejën e Zhurit janë thurur edhe këngë popullore, ja disa vargje: “N´Kull´të Lumës jan´bashkue, /diqin gjem jan´besatue. /Sul´Elezi foli´i fjalë: Kush asht burr´e kush asht gjallë, /shpejt kufinin m´e kalue, /mar-e Zhurin m´e rrethue, /Hasan Prishtinën m´e ndihmue”/ Hasan Prishtina kobec ish kanë, /Po m´i prin´mirë kta lumjanë, /Mar´ llagamet i ka rrethue, /Shum-e shkijet i ka damtue”.
Pas kësaj kryengritjeje të përgjakshme, banorët e fshatrave Zhur, Shkozë, Dobrusht e Vërmicë, për t´i shpëtuar masakrave serbe, u detyruan të shpërngulen dhe u strehuan në fshatrat e Lumës: Shtiqën, Nangë, Bicaj, Gabrricë, Kolesjan etj. Ata qëndruan rreth 3 muaj larg shtëpive të tyre dhe pikërisht ditën e Shëngjergjit, më 6 maj 1915, do të kthehen në vatrat e veta, tanimë të plaçkitura e të djegura nga ushtria dhe sreckalitë, të ashtuquajtur; “raja serbe” e Prizrenit.
11. The Serbian invaders, despite the killings and massacres, the burning and destruction of Albanian villages, the forced disarmament, the taking of hostages and numerous imprisonments, the displacement of thousands of Albanians to Turkey and elsewhere, could not extinguish the Albanian resistance for liberation and national unity. / Memorie.al
Lini një Përgjigje