FLASH
Shkruar nga Eljan Tanini
At 8:30 PM on March 28, 1990, a deafening explosion is heard in the heart of Tirana! Bujar Nallbani, together with his nephew Gazmend Llanaj, dynamite the Stalin statue in "Youth Park"!
35 years later, on March 28, 2025, Bujar Nallbani recounts the life and fear of those days on Report TV's 'Esence' show. What happened, how did the regime hide the event, and what did Sali Berisha tell Nallbani about that act?!
Bujar Nallbani is a well-known name in Albania because he is a character associated with the period after the fall of the Albanian communist regime and with the beginnings of our democracy. Nallbani has often tried to speak openly about the problems in the DP today, but has been forgotten.
Excerpt from the interview:
Eljan Tanini: -I personally appreciate you for this action you have taken for yourself and for us. Why did Stalin have to dynamite the center of Tirana? What kind of anger did you create?
Bujar Nallbani : -I had changed my mind, I would bring the dynamite to the foot of the monument to Enver in the center of Tirana, in the navel of Albania. It would have been my greatest pleasure if the dynamite had exploded there, not only my pleasure but that of many Albanians. But, I went to Stalin because he was Enver Hoxha's father. I moved my work to Dëshmorët e Kombit Boulevard, opposite Lenin, to the same Stalin who had been in the center of Tirana where Skanderbeg is today. It was very unlikely that I would bring the dynamite to Enver Hoxha because you could see it from all sides, plus there might have been a camera somewhere.
Gazmend Llanaj and I carried out the act of blowing up Stalin with dynamite. Gazmend is my first cousin, an architecture student at the time. I was a mechanic, when I came to Tirana I started as a driver. I had very good grades, but they wouldn't let me go to school. I wanted that anger that I had accumulated to be expressed in an action. Saliu's son-in-law once said that I was a dissident for a word of mouth, the cheese issue. Imagine what the rest of us were like.
Eljan Tanini: -Where and how did you find the dynamite for that act?
Bujar Nallbani: -There was also the opportunity, I found dynamite in paper tubes in the army, long sticks, about 30 cm long. I had the dynamite on my feet, I was the commander's driver. The only opportunity for us declassed people was to work and get more education than the others, but it was still difficult. I had the dynamite on my feet when the explosions were made, I would take them without anyone knowing. The explosive material came out with a report. I stole 10 pieces of dynamite sticks for a month.
With 10 or 12 sticks of dynamite, Enver Hoxha in the center of Tirana would be blown to pieces.
Eljan Tanini: -You would have killed people!
Bujar Nallbani: -Po të kisha vrarë njerëz te Stalini nuk do vija ta tregoja këtu. E kisha fshehur mirë dinamitin me rrethim balte që shpërthimi të ishte i amortizuar, nuk desha të vrisja njerëz, nuk desha të plagoseshin njerëz. Fitili ishte rreth 2 metra.
Ishte 28 Mars 1990, dita nuk ishte shumë e gjatë ende. Pasi e pamë që nuk mundeshim te Enveri, vajtëm te Stalini. Nipin e kisha shumë të guximshëm.
247 persona u ndaluan për aktin që kryem në atë 28 Mars. Dinamitin e kisha vënë në një çantë të zezë. Shkurret pas monumentit të Stalinit na ndihmuan të afroheshim pas Stalinit të Parkut Rinia. Erdhëm nga Shallvaret, kishim emocion. Im kushëri më mbajti në supe, desha ta vija dinamitin te këmbët.
Karkasa e baltës mbante dinamitin, e vura te këmbët e Stalinit. Sapo zbrita, atë fitil e kapa pa dashje me krah, kishim edhe frikë. Nuk menduam ta vendosnim më sipër por e lamë te bazamenti poshtë.
Kur dolëm te Ish Lidhja e Shkrimtarëve në Rrugën e Kavajës, në një dyqan zarzavatesh mora qepë që mos të vija era dinamit. Instiktet tona vlonin nga frika dhe pasiguria. Vala goditëse ishte shumë e fortë. Kur ishim te Ish Lidhja e Shkrimtarëve dëgjoj shpërthimin!
Bujar Nallbani: -Ata arrestuan të gjithë të dyshuarit, ata që kishin nëpër letrat e tyre. Megjithëse nuk isha te letrat e tyre prapë kisha frikë. Vepra, monumenti apo shtatorja nga pas ishte çarë, bazamentin e rregulluan, por ata hapën një gropë nga pas për të treguar se ku kish rënë dinamiti, ose më saktë shpërthimi për ta. Vetëm shqiptarët rrinin, sapo kish rënë Muri i Berlinit, vrasjet në kufi ishin masive. Ne si popull duhet të lëviznim. Çasti kur dëgjuam shpërthimin, ishte lumturi e madhe, shpërthimi u dëgjua në të gjithë Tiranën.
Kur kaloje aty pranë shpërthimit njerëzit lëshonin pasthirrma, ishin të lumtur ‘’sa mirë ia kanë bërë”. Lënda shpërthyese ishte rreth 2 kg e gjysmë, ishte shumë e guximshme për kohën.
Eljan Tanini: -Sipas një dokumenti të Kastriot Dervishit, në raportin e datës 2.4.1990, thuhet: “Në kuadrin e kërkimit të autorëve diversionistë, u vlerësua në kohë shpërthimi dhe rrëmbimi i armëve në depon e armëve të Kinostudios. Për këtë veprimtari armiqësore të ndodhur në orët e vona të natës së datës 29.3.1990 u arrit të zbulohen autorët dhe dy prej tyre janë në gjendje ndalimi, ndërsa për të tretin vazhdojnë kërkimet pasi është larguar në drejtim të paditur”. Ngjarja tregoi se po të kishin më shumë forma të tilla veprimesh, asnjëherë nuk do kapeshin autorët. Përmendoret e Stalinit u hoqën, sipas një skenari stalinist në orën 24.00 të 21 dhjetorit 1990.
Bujar Nallbani: -Ishte koha që edhe mund të të ekzekutonin te dera e shtëpisë. Ika nga Shqipëria, kisha frikë se mos dilte lajmi. Në atë kohë sigurova gruan dhe vajzën në Berat, ndërkohë unë arratisem nga Pogradeci. Kam folur edhe te Zëri i Amerikës. Fola për historinë e familjes sime kur kalova kufirin. Më çuan në Beograd, atje pas një muaji lidhem me xhaxhain. Ika Beograd-Athinë me Boing e më pas nisem për në Australi.
Eljan Tanini: -Si mund të lidhej një si ju në ato vite me Zërin e Amerikës?
Bujar Nallbani: -Duhet të kishe guxim dhe mllef! Isha i dërrmuar familjarisht. Këtu kishte marrë fund çdo gjë, më lindi idea të lidhesha me ta. Në radio dëgjoj edhe numrin e telefonit të tyre, e mbaj shënim.
Telefona nuk kishim! Vodha një telefon në repartin ku punoja, e mbaja fshehur dhe në bodrumet e qendrës, te Ministria e Bujqësisë pranë kaldajës shoh telat që kalonin nëpër zyra.
Po të lidhja telefonin tim paralel ai sipër do të dëgjonte zërin tim, kështu bëja lidhjen time. Kam folur me Zërin e Amerikës me Laura Kondën, ata donin të më merrnin mua në telefon që mos të harxhoja, nuk e kishin idenë se çfarë ndodhte këtu. Kam folur tre herë me ta. Kam folur unë, Kadare dhe Rexhep Qosja. Fijet e telefonit i lidhja siç ishin sa herë që mbaroja bisedën.
Eljan Tanini: -Si shkoni në Australi? Si arratiseni? Nga?
Bujar Nallbani: -Arratisem nga Pogradeci.
Në Qershor 1990 ika, pastaj erdhën ngjarjet e ambasadave në Korrik, unë i pashë që nga larg kto ngjarje Eljan. Rri ca kohë në kamp, në Beograd. 1990, sistemi ishte në fund duke rënë. Iki në Australi, atje më pret xhaxhai. Në Sidnei më ndaluan, sepse kisha marrë me vete disa paketa cigaresh DS dhe, Konjak etj… Ata u çuditën nga era e cigareve shqiptare, kujtuan mos ishin hashash dhe drogë. Prita në aeroport! Më mbajtën dy orë e ca. Ndërkohë xhaxhai më priste nga ana tjetër e traut. Më pas ndërhyri ai, se ndryshe do të gjeja belanë. Vajta në vendin më të begatë të botës nga një vend që nuk kishte asgjë si ne. Australia ishte perlë e botës. Xhaxhai që ishte arratisur atje donte të më mbante, duke qenë se do ikja më futi në punë. Merrja 200 dollarë në ditë. As nuk i kisha imagjinuar aq shumë para! Në Australi qëndrova një vit, vajta atje edhe kur ndërroi jetë xhaxhai. Më la goxha gjëra. Në atë kohë erdha në Shqipëri më 100 mijë dollar.
Doja të hyja në politikë. Viti 1994, shoh ndryshimet politike. Kushuriri tashmë ishte në Itali. Shkoj te PD-ja e atyre viteve. Më pret Berisha dhe Azem Hajdari. Më pyesin, u thashë kush isha. Më përqafuan, më kishin kërkuar. Berisha më tha pse nuk ndenje në Australi?! U çudita shumë, nuk e prisja atë fjali! Rahmetliun Sokol Olldashi e njihja shumë mirë nga familjet tona. Ai më tha: “Pse vjen te PD-ja, ik se do të të fusin ndonjë “plumb”! Olldashin e vrau Saliu! Jam i bindur për këtë. Humba paratë në firma, një pjesë nga ato që mora në Australi.
I tried to run for the head of the DP when Berisha left with a bang. A communist mentality like his cannot develop the country. Berisha has stolen so openly that I cannot understand how these people are not punished! Stalin's biographer Simon Sebag Montefiore, when he came to Tirana, complimented me on my act. For my act that I did for myself and for this country, I have never received a decoration. Nor do I want it now. I have always wanted to contribute to this country positively and not corruptly.
Reflection! What did I have to remember from the conversation with Bujar?
At first, the Albanian regime was a close supporter of Stalin's policies, implementing a very harsh form of communism, including the repression of opposition groups, the violation of human rights, and the use of violence to maintain power. After 1956, when Hoxha felt that Stalin had been criticized by Soviet leaders, he maintained a pro-Stalinist line for a long time, calling himself a "supporter of Stalinist purges" and refusing to pursue "de-Stalinizing reform".
The exact number of victims of Stalin's regime is still controversial, depending on the sources and methods used to calculate the consequences of his policies. However, various studies and research suggest that the number of people who lost their lives as a result of Stalin's crimes could be from several million to 20 million.
35 years later, we must not forget that:
Ultimately, we have also preserved the legacy of evil very poorly. It should have been well fossilized in every space to remind us every second of the non-repetition of that regime. The work, sculpture, monument, Stalin's statue in Tirana, that is, the one that was hit by Bujar Nallban and Gazmend Llanaj's dynamite, deserves to be placed in a dedicated space, museum or museum park to once again display the values of the artist and sculptor Nikolai Tomsky, but also our good and evil.
Lini një Përgjigje