FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The Albanians of Kumanovo, those worthy sons of the ancient Arbër, have been and still remain today fighters for self-existence, for the protection of the most precious Albanian traditions, for the transmission of the message of natural union with the motherland. The philosophy of their self-existence, in essence, is the philosophy of endless wars, of sublime sacrifices, in order not to submit to any invader, in order not to be assimilated by the demographic, political and criminal furies of the Serbs-Bulgarians and Slavs-Macedonians. When we talk about the endless wars of the inhabitants of these territories of Albanian Macedonia, we have in mind an entire movement for freedom and justice in the last century, which took on epochal proportions in the fights against the Young Turks, Serbs-Slavs and Bulgarians, led by Bajram Vaksinca.
Continued from the previous issue
Even in the winter of 1922, Serbian violence in Kumanovo did not cease. The ranks of the Third Army of Skopje, commanded by the criminals Milan Stefanović and Vojvoda Angjelkon, under the pretext of a weapons collection operation, raided all the Albanian villages in Kumanovo, plundering even the few living things that had survived the winter.
No one from the ethnic Albanians of Kumanovo could now demand the slightest right. The truth is that since the approval of the Videvdan constitution of June 28, 1921, by the Serbo-Croatian-Slovenian Kingdom, the most elementary Albanian rights were trampled on in the most brutal way. Thus, in the village of Lipkovë, in May 1922, the Serbo-Slavic-Macedonian order of Milan Stefanolliq, forcibly took the cattle of two of the villagers, under the pretext that the army wanted them.
When one of these poor villagers told the soldiers that he was holding the children's breath with them, he was immediately shot on the spot, thus warning of the tragedy of their fates under the savage Slavo-chauvinist captivity. Meanwhile, in the village of Hotlë, the 70-year-old patriot Beqë Syla was caught tied up with wire. His crime was that he had spoken to his children in Albanian.
A Macedonian villager had passed by and had told him that he spoke Serbian or Macedonian, because he was no longer in his place here. The brave Beqë Sula replied firmly that that place had been Albania since ancient times and that it would remain so for eternity. It was so much fun, the Slav-Macedonian running to the command post and Beqë Sula, after being dragged through the streets, was barbarically shot in the center of the village of Hotël.
Mandej në vitet 1923-1924, në emër gjoja të ndërtimeve që do të kryente Mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene, nxori ligjin famëkeq për punën e detyruar, sidomos në hekurudhë. Për hir të së vërtetës, duhet thënë se listat dhe thirrjet e para të ardhura në Kumanovë, ishin ato për familjet shqiptare. Nëse këta për ndonjë arsye apo tjetër, nuk do të çonin dikend nga shtëpia, atëherë ata duhet të paguanin shuma të mëdha parash.
Kësisoj fshatarët e Kumanovës shqiptare, detyroheshin të çonin në hekurudhë deri pleq e fëmijë të cilët punonin pa shpërblim për muaj të tërë. Dhe askush nuk mund të kërkonte të drejta. Shtypi shqiptar i asaj kohe, lidhur me këtë shkruante: “Këtu nuk vlejnë ligjet shtetërore por ligji i topuzit, sepse kur përmenden emrat e vojvodëve, të çetnikëve si të Tanko Trifunoviqit, Boro Millovanoviqit, Kosta Peçancit, Miliq Kërstiqit, nga vet emrat, shfaqet tmerri i vërtetë”. (Gazeta “Hak” 24 shtator 1924).
E vërteta është se fryma serbe ka qenë determinante në formacionet politike dhe ushtarake brenda Mbretërisë Jugosllave të viteve ‘20-të. Në veçanti në vitet 1925-1930, qarqe të caktuara serbe muarën kompetenca të mëdha politike, me ç’rast shtruan sërish kërkesën e shpronësimeve të shqiptarëve si edhe kolonizimin e trevave plotësisht të pastra etnikisht, me kolonë serb.
Ajo çka u trumbetua me të madhe nga Beogradi si reformë thellësisht agrare, ishte në fakt një reformë dinake dhe e egër politike, e cila më pas degjeneroi në luftë të hapur,për të përzënë shqiptarët nga trojet e tyre stërgjyshore. Në Kumanovën shqiptare kjo reformë nuk pati atë përhapje aq të madhe sa në vendet e tjera të Maqedonisë shqiptare. Sidoqoftë edhe aty u ndje goditja ndaj pronarëve shqiptarë të cilët dispononin toka të konsiderueshme.
Një sërë ligjesh i ngarkuan me taksa të larta këta pronarë dhe në mjaft raste tokat u muarën me forcë, gjoja për nevoja të shtetit, pa u paguar asnjë metër katrorë. Por përgjithësisht,në Kumanovën shqiptare u goditën pronarët shqiptarë të të gjitha shtresave, ngase kërkohej shkombëtarizimi sa ma i shpejtë dhe i thellë i këtyre trevave.
Ajo çka vlen të mos harrohet, është fakti se partitë politike të sllavo-maqedonasve në Maqedoninë shqiptare, por edhe grupimet ushtarake e të tjerë, gjendeshin në grindje të vazhdueshme midis tyre. Por gjithsesi ndonëse ata ishin të ndarë në interesat e tyre partiake të ditës, i bashkonte kurdoherë një veprim unik në lidhje me largimin e shqiptarëve prej trojeve të tyre etnike.
Jo rrallë, ishin pikërisht këto organizata të cilat ndikonin drejtpërsëdrejti që në tokat e rrëmbyera të shqiptarëve, të vendoseshin sa ma shpejtë kolonët serb. Mandej në tezat “shkencore” të akademistëve te Beogradit, të ishe kolon do të thoshte në gjuhën e tyre të ishe “patriot i madh”.
Si gjithmonë edhe në këtë rast, (ndonëse Mbretëria Serbo-Kroate-Sllovene propagandonte një fare lirie etnike), shqiptarët shiheshin si qytetarë të dorës së fundit. Madje në këtë rrafsh, përgjigjja e ankesave merrte edhe tone qesharake.
“Lidhur me ankesat e shumta të shqiptarëve të Kumanovës, të cilëve u ishte rrëmbyer padrejtësisht toka, Drejtoria Mbretërore e Banovinës së Vardarit me seli në Shkup, vendosi më 8 prill 1931, që të gjithë të ankuarve, t’u mohohet e drejta me kompensim për arsye se me kohë nuk e kishin kërkuar këtë dhe se kërkesa pas 9 vjetësh ishte e pavend dhe për këto prona të ndarë çetnikëve, shqiptarët nuk dispononin vërtetime”. (Dr. Hakif Bajarami, “Rrethanat shoqërore dhe politike në Kosovë”, fq.74).
Me banorët etnik të Kumanovës shqiptare, u manipulua shumë edhe me termin; “toka të braktisura”. Dihet se sidomos fshatrat që ndodhen në rrëzë të Karadakut përcaktohen prej burimeve të vyera gjeografike, klimatike dhe sidomos blegtorale. Lartësitë e Karadakut (të Kumanovës) kanë shërbyer kurdoherë si burim i kullotave të pasura dhe mjeshtëria e punimit të bulmetit, apo rritja e bagëtive në këto treva, ka tradita të mëdha.
Por kur pas sulmeve periodike të Armatës së Tretë të Shkupit, këta banorë merrnin malet e pyjet për t’i shpëtuar plumbit, atëherë nga Serbia apo Maqedonia Jugore nuk vononin të arrinin kolonët duke zaptuar kullat dhe arrat e bukës shqiptare.
Për më tej, pati nga këta fshatarë shqiptarë të Kumanovës, të cilët e ndjenë të pamundur jetesën midis etnive të tjera dhe me gjithë rezistencën e madhe, me gjithë dhembshurinë për dheun e të parëve të tyre, “u larguan për të mos u kthyer më në vatrat e tyre”.(Arkivi Qendror i shtetit. Fondi 886, Dosja 117, fleta 4).
Një prej elementëve zotërues, të shkombëtarizimit të shqiptarëve në përgjithësi, i përdorur prej serbo-sllavo-maqedonasve, midis dy luftërave botërore, padyshim është edhe konfesioni fetar. Pas eliminimit të shkollave në gjuhën shqipe, aksioni i dytë i serbëve ka qenë pikërisht goditja e besimit fetar tek banorët shqiptarë autoktonë, me ç’rast do të ishte një “argument” më shumë, për Stara – Serbinë e tyre.
Në fillim të shekullit të kaluar, në pjesën më të madhe të tyre, banorët e Kumanovës shqiptare i përkisnin konfesionit fetar mysliman dhe brenda këtij konfesioni ishin edhe përkrahës të sektit bektashi. Në fillim të viteve ‘30-të, administrata civile bënte mjaft lëshime për ata shqiptarë që shndërroheshin në ortodoks, ose ato ortodokse shqiptarë që pranonin kishën sllavo-ortodokse dhe pranonin me kënaqësi asimilimin e tyre duke u shndërruar në “maqedonas”, në të kundërtën, ndërmerrte masa drakoniane.
Sidoqoftë banorët e Kumanovës shqiptare duruan mbi supet e tyre mjaftë zullume të qeverisë,pa e ndërruar konfesionin fetar të tyre,me përjashtim të shumë ortodoksëve shqiptarë.Me këtë rast ashtu sikundër në krejt viset e Maqedonisë shqiptare “mjaft prona të xhamive e teqeve u shpronsuan në mënyrë arbitrare dhe të dhunshme. Këtë fat e pësun edhe disa vende të quajtura “Vakëfe” (të shenjta) në vise të Kumanovës”.(A.Q. i Shtetit-Tiranë, fondi 251,dosja 194, fleta 7).
Forced displacement from ethnic lands would be another open wound for the Albanian residents of Kumanovo. A detailed plan from Belgrade, then in collaboration with the Turkish government of the time, would drive Albanians to the far borders of Asia.
The forcible seizure of several families in the village of Zllakuçan in 1937 caused the ethnic Albanian revolt to escalate to the point of seizing weapons and organizing freedom fighter detachments. However, this wound in the Kumanovo region was not as severe as in other parts of Albanian Macedonia or Kosovo.
Then, in this case, we should not forget the interest and patriotism of the Albanian government in 1938, especially for this problem. Thus, one of the conditions that King Zog set for the Yugoslav government of Stojadinović for signing a pact of friendship and non-aggression was precisely: “To prohibit the migration of Albanians from Kosovo and Macedonia to Turkey.” (Central State Archives – Tirana, Fund 251, File 107/2, sheet 768).
Thus, in the two decades between the two world wars, the ethnic Albanians in Kumanovo, waited on their shoulders for many raging waves of Slavic-Orthodox chauvinism. But they were not broken, they were not assimilated, they were not extinguished. They survived thanks to the precious years inherited from their ancestors with full messages and bequests for the Nation and the Homeland, until today. / Memorie.al
Lini një Përgjigje