FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The 1990s are coming back as a warning for the Western Balkans, which is going through one of the most turbulent political periods in decades. From the institutional blockade in Kosovo, to mass protests in Serbia, separatist rhetoric in Bosnia and Herzegovina and divisions in Montenegro - the picture is a mosaic of crises. Experts warn that Western indifference, at a time when Russia is trying to exploit the region's weaknesses, could push the Balkans into a dangerous spiral.
The Balkans have shown that nationalism is not just rhetoric, but often a precursor to war. In the 1990s, Slobodan Milosevic's ideology ignited conflicts that left deep scars in the region. Today, similar shadows are returning through current leaders. At the center of them, many observers place Serbia's Aleksandar Vučić.
In power since 2014, first as prime minister, then as president, he has pursued a strategy that combines nationalism with political pragmatism, and extends beyond Serbia's borders: in Kosovo, through challenging state authority; in Bosnia and Herzegovina, through open support for the separatism of Serbian leader Milorad Dodik; and in Montenegro, through influence over pro-Serb groups.
In such a critical situation, Ivana Stradner from the Foundation for Defense of Democracies in Washington notes that Vučić escalates or calms crises himself - not for the stability of the region, but for his own power, endangering balances everywhere, according to her.
"Nothing is isolated, everything is interconnected. Everything that is happening in Serbia right now is also very much connected to what is happening in Bosnia, with Dodik, with the situation in Kosovo and with the polarization in Montenegro. Because, unfortunately, what happens in Belgrade determines the direction of the entire region," Stradner tells Radio Free Europe's Expose program.
And, the region seems to be stuck in a cycle of deepening crises.
In Kosovo, over 200 days have passed since the elections, but institutions have not been constituted. Political clashes have left the Assembly without a Serbian deputy speaker, while the country has been under EU punitive measures for years, blocked in the process of joining international organizations and often at the center of criticism for a perceived uncoordinated approach.
In Montenegro, pro-Serbian and pro-Russian parties are in power. Together with the Serbian Orthodox Church, they fuel ethnic divisions and seek closer ties with Serbia.
But the situation is even more heated in Bosnia and Herzegovina, where the Serbian leader, Milorad Dodik, openly challenges the authority of the state, ignoring the court's decision that removed the mandate of the president of Republika Srpska.
Ai përhap urrejtje etnike, madhëron kriminelët e luftës, mohon gjenocidin e Srebrenicës dhe lobon hapur për shkëputjen e Republikës Sërpska nga pjesa tjetër e Bosnjës dhe bashkimin e saj me Serbinë.
Në krah të vetin, Dodik ka edhe Vuciçin, ndonëse të sfiduar nga protestat e studentëve - që janë ndër më të mëdhatë në historinë e Serbisë.
Shkëndijë që ndezi zemërimin e tyre para dhjetë muajsh, ishte shembja e çatisë së një stacioni hekurudhor në Novi Sad, ku humbën jetën 16 persona. Katastrofa iu atribua korrupsionit qeveritar dhe nxiti thirrje për zgjedhje të parakoshme.
Me rritjen e zemërimit në rrugë, reagimi i regjimit të Vuciçit u bë më drakonian. Pa asnjë provë, ai akuzoi ‘agjitatorët e huaj’ për përpjekje për revolucion dhe nisi një goditje të ashpër ndaj organizatave të shoqërisë civile me fonde nga jashtë, ndërsa turmat e orkestruara sulmuan protestuesit.
“Do të parandalojmë çdo përpjekje për të na çuar në konflikt qytetar dhe në rrezikim të sigurisë dhe paqes në vendin tonë. Do t’u themi edhe atyre jashtë, që kanë organizuar gjithçka, se nuk kanë pasur sukses dhe nuk do të kenë kurrë”, tha Vuçiç pas një proteste të dhunshme në gusht.
Në vitin 1998, autokrati jugosllav, Sllobodan Millosheviç, e emëroi Vuçiqin ministër të Informimit. Në këtë rol, ai zbatonte disa nga ligjet më kufizuese në Evropë kundër lirisë së shprehjes.
Gati tri dekada më vonë, Vuçiç kontrollon gjithçka në Serbi - nga mediat te gjyqësori, nga marrëveshjet për infrastrukturë deri tek ato për armatim - dhe qëllimi i tij është t’i heshtë protestuesit me çdo mjet, thotë Maja Bjellosh, nga Qendra e Beogradit për Politika të Sigurisë.
“Njerëzit e dinë se çdo dalje në rrugë mund të rezutojë me dhunë brutale nga policia, por, megjithatë, dalin dhe i kundërvihen regjimit dhe policisë. Ata ndiejnë se lufta e tyre për një shoqëri më të mirë është legjitime”, thotë Bjellosh për Exposenë.
Stradner tërheq një paralele të fortë midis situatës aktuale në Ballkan dhe kaosit të viteve 1990 që çoi në shpërbërjen e Jugosllavisë së atëhershme.
“Është tronditëse që në vitin 2025 flasim për një tjetër regjim autoritar - pothuajse 25 vjet pas rënies së regjimit të Millosheviçit. Serbia nuk ka përjetuar protesta të tilla që nga rënia e regjimit të Millosheviçit... Edhe ajo që po ndodh në Mal të Zi me polarizimin etno-nacionalist, në Kosovë me përshkallëzimet e mundshme, në Bosnje e Hercegovinë me lëvizjet e mundshme separatiste, më bën të kuptoj se një rikthim i viteve ’90, fatkeqësisht, mund të jetë në horizont”, thekson Stradner.
Ajo thotë se nuk parashikon një luftë si në vitet ’90, por paralajmëron se përmes formave moderne të luftës hibride, mund të arrihen qëllime destabilizuese.
David Kanin, profesor i Studimeve Evropiane në Universitetin Johns Hopkins, pajtohet, por po ashtu vëren se një aspekt është ndryshe nga të ’90-tat. Atëherë thotë se Shtetet e Bashkuara ishin shumë të fuqishme dhe se Rusia bashkëpunonte me to, ndërsa sot - përballë luftës në Ukrainë, konfliktit në Gazë, rrezikut në rritje nga Kina - janë shumë më pak të angazhuara në Ballkan.
“Kjo për disa mund të jetë lajm i mirë, se fuqitë e mëdha nuk janë më aq dominuese dhe rajoni mund të veprojë më shumë vetë. Por, lajmi i keq është se, duke vepruar vetë, rajoni mban përgjegjësi të plotë për të ardhmen e tij dhe nuk mund të mbështetet më në ndërhyrjet nga jashtë”, thotë Kanin për Exposenë.
Por, lajmi i keq nuk përfundon këtu, thonë analistët, sepse Rusia, duke shfrytëzuar dobësitë e rajonit dhe mungesën e angazhimit të Perëndimit, ndërhyn me strategji të sofistikuara politike dhe ekonomike për të zgjeruar ndikimin e saj. Nga mbështetja e udhëheqësve serbë e proserbë, deri te përdorimi i energjisë dhe investimeve strategjike si instrument presioni, Moskës i mjafton të krijojë destabilizim gradual pa përdorur ushtarë e tanke, thotë Stradner.
Ajo kujton se, vetëm këtë vit, Vuçiç ka takuar dy herë presidentin rus, Vladimir Putin, e ngjashëm edhe Dodik, i cili ka thënë se, gjatë tetorit, pritet ta takojë sërish atë.
“Putin po kërkon mundësi të reja për të sfiduar Perëndimin dhe për të krijuar kaos në atë pjesë të botës. Kështu, ai do të mund të paraqitej si një ndërmjetës, dhe pastaj ta shantazhonte Perëndimin duke i thënë: nëse nuk doni që situata të dalë jashtë kontrollit, do të duhet të negocioni me mua”, thotë Stradner.
Në një anketë të kryer nga Instituti Ndërkombëtar Republikan vitin e kaluar, 43% e respondentëve në Serbi e kanë bërë përgjegjës Perëndimin për “konfliktin ushtarak mes Rusisë dhe Ukrainës” dhe vetëm 6% e kanë bërë Rusinë.
Për krahasim, 73% e të anketuarve në Kosovë e kanë bërë përgjegjëse Rusinë dhe vetëm 8% Perëndimin.
Shtetet e Bashkuara, përmes ambasadorit në NATO, Matthew Whitaker, e kanë bërë të qartë se duan stabilitet në Ballkanin Perëndimor.
“Po ndjekim me shumë kujdes gjithçka që po ndodh si në Republikën Sërpska, ashtu edhe në Serbi. Aktualisht, jemi të përqendruar që situata të mos shndërrohet në një konflikt të mundshëm rajonal”, tha ai.
I pyetur nëse NATO-ja do të ndërhynte në rast të konfliktit të armatosur, sidomos në Bosnje e Hercegovinë apo Serbi, Whitaker u përgjigj se aleanca vepron me unanimitet, duke shtuar se “jemi larg një skenari të tillë”.
E, për ta mbajtur larg këtë kërcënim, Kanin thotë se Perëndimi - sidomos Bashkimi Evropian - duhet ta mbajë rajonin në fokus dhe t’i zbatojë premtimet e dhëna.
"It is fragmented, overly bureaucratic and slow to act, while its enlargement policy has lost credibility with the Balkan countries that are not yet part of it. It is important for the EU to have Montenegro join by 2030. If this deadline is extended and no other country is admitted, then the EU's reputation - what is left of it - will be destroyed," says Kanin.
In Serbia, for example, the European Union has strong leverage, as over 60% of foreign investment comes from it. The EU has called for restraint from all sides in the country, but fears that Belgrade could move closer to Russia appear to have softened its criticism of Vučić, who this week announced new gas deals with Moscow.
Stradner says now is the time for sticks, not carrots.
After the collapse of the Soviet Union and Yugoslavia, she says the West believed that strong economies and open markets would prevent new wars in the region, but this approach has failed.
According to her, Serbia has become a candidate country for the EU, but its ideological orientation has remained linked to Russia and China.
Therefore, the EU should speak the language of sanctions to anyone who threatens regional stability, says Stradner.
"Vucic is afraid of Western sanctions and he is also afraid of the lack of Western money, because they are the only reason he is on the so-called trajectory towards the EU," she adds.
For Bjelloš in Belgrade, Vučić must leave.
"It's a matter of time before this happens. What he has created, this abnormal situation in which we live, is no longer acceptable or tolerable for a significant number of citizens," she says.
In the words of Professor Kanin, the idea of restoring calm to the Balkans is misleading, because insecurity has been the norm in this region for centuries. The solution, he says, does not lie in unwavering stability, but in moving forward towards something better. Dodik's removal from power and the organization of free elections could be a modest step forward - always if the region remains under the umbrella of the West, concludes the Balkan expert./ REL
Lini një Përgjigje