FLASH
Shkruar nga Lea Ypi
This year will be more difficult than last year...
Every December for the past few years, I remember a moment when Jeremy Corbyn, then leader of the opposition Labour Party in the United Kingdom, quoted a passage from a New Year's speech that seemed incredibly familiar to me.
“ This year will be harder than last year ,” he said. Corbyn’s words sounded familiar to me because he was quoting Enver Hoxha, the infamous communist leader of my native Albania, who then continued:
“ On the other hand, it will be easier than next year. ” This comment caused a storm of reactions: some saw it as evidence that Labor had turned into a Marxist sect, while others denounced his insensitivity to the unresolved traumas of Albania’s communist past.
Under “Uncle Enver,” the Albania of most of my childhood was one of the most isolated countries in the world, cut off from both the “revisionist” East and the “imperialist” West. It existed in its own time capsule, a harsh reality shaped by loyalty, propaganda, surveillance, and the suppression of dissent. Its perception of the future was fueled by past myths of heroic sacrifice and self-sufficiency, embedded in the plots of imminent foreign aggression.
Every New Year brought new paranoia, new shortages, new disciplinary measures, new calls for patience. The only sustainable investment the state was making was in bunkers. How could this even remotely compare to what was happening in the West?
And yet, despite the dark humor that Albanians and many others failed to appreciate at the time, Corbyn’s speech – and that quote – proved, surprisingly, prophetic. It described the gloom and anxiety with which much of the left has welcomed every New Year since 2016. At the time, Brexit seemed like the ultimate catastrophe. “Taking back control,” the triumphant slogan of Britain’s exit from the European Union, sent shivers down the spines of cosmopolitan elites across the West.
As many people rushed to stock up on supplies in the event of a “no-deal” Brexit, I remember being asked if the sight of half-empty supermarket shelves reminded me of Hoxha’s Albania (it didn’t). But as time went on – after Donald Trump’s first election as US president, a global pandemic, wars in Ukraine and Gaza, and Trump’s return to the White House – even the most ardent opponents of Brexit can now admit that their panic was somewhat exaggerated.
Apo ndoshta jo? Vitin e ardhshëm, Brexit-i do të shënojë dhjetëvjetorin e tij – sigurisht një moment simbolik i rëndësishëm në epokën aktuale të globalizimit. Referendumi sinjalizoi një rikthim në një botë ku shtetet janë gjithnjë e më të izoluara nga njëri-tjetri, institucionet mbahen peng të vullnetit arbitrar të individëve dhe sundimi i ligjit duket se është në rënie të pakthyeshme.
Viti që vjen nuk ka gjasa të jetë ndryshe. Thirrja e mbështetësve të Brexit-it për të “rimarrë kontrollin” – dikur me të paktën një cipë ndershmërie intelektuale, pasi lidhej me debate legjitime mbi sovranitetin – ka degraduar në një narrativë të plotë konspirative. Kontrolli, na thuhet tani, është i pamundur, për shkak të kërcënimit të përhershëm që paraqesin të huajt dhe ata që konsiderohen të paaftë për t’u “integruar”.
E ardhmja duket se ofron vetëm një përzierje frike dhe paranoje. Çfarë tjetër mund të pritet në një botë ku tregjet e vetme që zgjerohen me siguri i përkasin sektorit ushtarak dhe ku inovacioni teknologjik duket gjithnjë e më shumë i përkushtuar në përsosjen e artit të shkatërrimit të ndërsjellë? Në gjithë këtë panoramë, ku mund të gjesh ende shpresë?
Një rrugë tjetër
Në esenë e tij të vitit 1784, Idea for a Universal History With a Cosmopolitan Purpose, (Ideja për një histori universale me qëllim kozmopolit), filozofi gjerman Immanuel Kant u përpoq të gjente një këndvështrim nga i cili historia mund të interpretohej si diçka më shumë sesa një spektakël i mjerueshëm dhune, padrejtësie dhe irracionaliteti, dhe të zbulohej një model që i shërbente zhvillimit të prirjeve morale. Kjo ishte e vështirë, mendonte Kant, sepse qeniet njerëzore nuk ndjekin gjithmonë atë që është në interesin e tyre racional. Ato kanë vullnet të lirë, i cili u mundëson të dallojnë atë që është e drejtë, por njëkohësisht i lë të ekspozuar ndaj gabimit.
Paradoksalisht, Kant-i e identifikoi te lufta – më saktë, tek irracionaliteti i luftës – një rrugë kyçe drejt shpresës. Ai besonte se do të vinte një kohë kur lufta do të bëhej jo vetëm plotësisht shkatërrimtare dhe e pasigurt, por edhe ekonomikisht e paqëndrueshme – një burim borxhi dhe rrënimi të pafund. Sipas tij, përshkallëzimi i konfliktit midis interesave të shteteve dhe zgjerimit të tregtisë globale do të bënin që “ndikimi i çdo tronditjeje në një shtet të reflektohej në të gjithë të tjerët”, saqë do të duhej të shfaqej një konfigurim i ri politik. Ai parashikonte një federatë kozmopolite në të ardhmen që “nuk ka shembull në botën e shkuar”.
Përfundimisht, bota prodhoi një shembull të tillë, megjithëse të papërsosur. Kant kishte parashikuar se “pas shumë shkatërrimeve, përmbysjeve dhe madje edhe shterimit të plotë të fuqive të tyre”, natyra do t’i “shtynte njerëzit drejt asaj që arsyeja mund t’ua kishte treguar edhe pa kaq shumë përvojë të hidhur”. Profecia e tij dukej se u përmbush kur, në kushtet e makthshme të kampit të internimit në Ventotene, ku Musolini kishte internuar rivalët e tij demokratë, Altiero Spinelli dhe Ernesto Rossi shkruan një manifest që propozonte një Evropë federale, në të cilën shtetet do të lidheshin jo nga pushtimi, por nga bashkëpunimi.
Manifesti i Ventotenes u bë më pas frymëzim për Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut dhe, përfundimisht, për Bashkimin Evropian – një përpjekje historikisht e paprecedentë për t’i shndërruar interesat e përbashkëta ekonomike në një projekt moral dhe politik. Në mesin e viteve 2000, ky projekt ishte ende shumë i gjallë. Ne auditorët universitare flitej me shumë entuziazëm mbi të ardhmen e Evropës si një institucion mbikombëtar, të ndarë në debatin se si të kthehej integrimi funksional në një trupë politike që ngrihet mbi “të drejtën”, jo mbi “forcën”. Ishte një kohë kur evropianët ende mund të imagjinonin një konventë kushtetuese për “Ne, popujt e Evropës”. Ishte një moment shprese.
Më jep strehë
Paradoksalisht, i vetmi vend ku sot ajo ëndërr duke se është ende gjallë është Shqipëria, e cila duket se ka hyrë sërish në një tjetër kapsulë kohore, një realitet alternativ që më kujton romanin Time Shelter të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, ku njerëzit mund të zgjedhin epokën historike në të cilën dëshirojnë të jetojnë. Për shqiptarët, epoka ideale është BE-ja e mesit dhe fundit të viteve 1990, përafërsisht nga nënshkrimi i Traktatit të Mastrihtit deri te projekti kushtetues. Zgjedhjet në Shqipëri zhvillohen dhe fitohen me premtimin e anëtarësimit në BE; ligje miratohen brenda natës për t’u përafruar me acquis communautaire.
Por ka një çmim. Në bregdetin shqiptar, në qytetet e Shëngjinit dhe Gjadrit, qendrat e emigrantëve të ndërtuara nga Italia për të strehuar azilkërkues të deportuar janë një kujtesë e rendit kohor në të cilin jeton sot pjesa tjetër e Evropës, dhe një pjesë e madhe e botës. Aty gjejmë një hapësirë kufitare midis idealit kozmopolit dhe një distopie të së ardhmes.
Në një fjalim të mbajtur në parlamentin italian në mars 2025, kryeministrja Giorgia Meloni e artikuloi këtë rend të ri më qartë se kushdo tjetër. Jo çuditërisht, ajo sulmoi edhe Manifestin e Ventotenes, autorët e të cilit shkruanin: “Problemi i parë që duhet zgjidhur, pa të cilin çdo përparim tjetër do të jetë vetëm sipërfaqësor, është eliminimi përfundimtar i ndarjes së Evropës në shtete sovrane kombëtare.”
To this end, Spinelli and Rossi supported (among many reasonable provisions) the separation of powers, the importance of democratizing the economy, the role of cultural inclusion, and the political necessity of mobilizing a broad coalition of progressive parties. To this, Meloni countered: “I don’t know if this is your Europe, but it’s certainly not mine, ” adding that he hoped those defending the document hadn’t read it.
And yet, almost no one outside Italy noticed this. Perhaps because today’s Europe resembles much more the vision of Melon’s party, the Brothers of Italy, than that of the early European federalists. The European elite’s contribution to imagining the future now consists largely of applauding Melon’s model of “migration management,” or of flattering Trump in the hope of securing modest trade concessions. As for the European Commission President Ursula von der Leyen’s latest call to “rearm Europe,” I admit it reminds me of the bunker-building campaigns in Albania.
As I think about the coming year, I find myself returning once again to Kant and his reminder that, in human affairs, no one can predict the future with certainty. A “speculative history,” he wrote, differs from natural history because the course of human events depends on freedom, not necessity. The only prophecy that can come true is the one the prophet helps to bring to life.
So, rather than speculate about what is likely to happen, I would prefer to talk about hope – the kind of hope that Václav Havel described as hope without optimism: a moral duty that is kept alive even when the prospects seem bleak. It is the hope of seeing the ideas that once gave life to European institutions back on the road, in defense of the rights of migrants and against the war machine.
Progress is never guaranteed, but it is always possible, provided we act as if it were. Thinking with this logic of speculative history, we would do well to revive the spirit of resistance that gave us the cosmopolitan socialism of the Ventotene Manifesto.
Lini një Përgjigje