FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The Assembly of the Academy of Sciences in the Republic of Albania accepted the Chinese Albanologist Ke Jing as its honorary member. This fact was made known by the academician, Artan Fuga. The latter emphasizes that Chinese Albanianology has an outstanding contribution in its major effort for the drafting of the Albanian-Chinese dictionary. Among other things, Fuga has a criticism of the Chinese albanologist.
"From my point of view, I would suggest that for the dictionary that establishes word correspondences between Albanian and the Chinese language, how the new words will be written in Albanian, what form the Albanian lexicon will take in the written codes, this will be decided by the institutions of Albania, Kosovo," suggests Fuga.
THE FUGE REACTION
Yesterday on November 16, 2023,
The Assembly of the Academy of Sciences in the Republic of Albania accepted as its honorary member the Chinese albanologist Ke Jing And well done!
Chinese Albanology has an outstanding contribution, as presented in her opening speech of acceptance before the Albanian academics, as well as other linguists present, especially in her major effort for the drafting of the Albanian-Chinese dictionary. Heading for a while the relevant chair at the University of Foreign Languages in Beijing, it was clear that the lady not only expressed an admirable kindness for the language, culture, history, anthropology of the Albanian national identity, but also made major personal contributions to it. making the Albanian language and literature known in the culture of a large country with rich cultural traditions such as China. All the more so since she also leads projects supported by the Chinese state that deal with bridges of communication and cooperation between the linguistic and cultural universes between the two countries. With an Albanian to be envied, she presented in her lecture a series of very important methodological concepts and principles related to the strategy of drafting the dictionary, giving hope that we will really have an important work that honors the Albanian language. as well as honoring Professor Ke JING, her team, as well as the corresponding chair at Beijing Foreign Languages University.
+++
Having said all this with sincerity and hand on heart, I would also like to formulate a criticism for one of the important points that were elaborated in her magisterial lecture.
According to her, there in the department at the university where she works, they had decided to write the important word "web" in Albanian "web". The argument of the Chinese colleagues, as presented by Ms. JING, was that Albanian does not have 37 letters, but 36, so the letter "w" is not part of the Albanian alphabet. Therefore, the mentioned word should be written with "u".
With this reasoning and conclusion, I do not agree at all and agree with him.
Nuk do ja vlente të diskutonim për një germë në një fjalë. Por, problemi është shumë më serioz sesa duket. Sepse nuk është vetëm një fjalë, pra vetëm “web” që hap debat, por një sërë fjalësh të tjera të përveçme në epokën e shkrimit on line. Shkrimi on linë, sidomos nga mënyra e funksionimit të platformave dixhitale, nuk është njësoj sikur të shkruhet në pllaka guri, në papiruse, në shtypshkronjat e Gutenbergut, apo në shekullin e 19-të. Filozofia e shkrimit të shqipes nuk mund të mbetet në skema tradicionale që sigurisht nuk mund të hidhen poshtë, por edhe nuk janë kanune të palëvizshme që nuk i përshtaten kohës. Mbi të gjitha kemi të bëjmë me marrëdhënien e teksteve shqipe me universin dixhital të të shkruarit on line, i cili do të ketë në dekadat e ardhëshme, sigurisht, horizonte të reja përpara tij. Shkrimi on line ka rregullat, semantikën, semiotikën e vet, dhe çdo qëndrim i ngurtë përpara tyre sjell pasoja që nuk besoj se do të ishin të suksesshme.
Nga pikëpamja ime do të sugjeroja që për fjalorin që vendos korrespondencat e fjalëve midis shqipes dhe gjuhës kineze, sesi do të shkruhen fjalët e reja në shqip, çfarë forme do të marrë leksiku i shqipes në kodet e shkruara, këtë do ta vendosin institucionet e Shqipërisë, Kosovës. Janë gjuhëtarët shqiptarë që do të marrin vendime, të konsultuara gjerësisht, të krahasuara me gjuhë të tjera, sipas nevojave të kulturës shqiptare, që u takon vendimi për mënyrën e shkrimit të fjalëve të reja të integruara në gjuhën shqipe. Madje nuk i takon vetëm Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Kosovës ekskluziviteti i marrjes së vendimeve. Janë edhe katedrat e gjuhës, letërsisë, informatikës, komunikimit në universitetet shqiptare, ku veçoj ato të Universitetit të Tiranës që u takon të marrin një vendim. Askush nga albanologët e nderuar të huaj të mos nxitohen në këtë fushë, por ose të konsultohen, ose të presin vendimet tona. Do të ishte kësisoj e tepërt për shembull që në hartimin e fjalorëve dygjuhësh gjuhëtarë apo dijetarë kosovarë ose të Shqipërisë të vendosnin si do të shkruhej një fjalë në arabisht, japonisht, apo greqisht. Për rrjedhojë edhe në gjuhën kineze.
Është e padiskutueshme që shqipja ka 36 germa në alfabetin e saj dhe nuk ka asnjë arsye që të shtojë germa të tjera. Unë jam dakord me profesoreshën JING për sa më sipër. Por, aty ku unë nuk jam dakord me të është që prej këtej fjalën “web” ta shkruajmë si “ueb. Më poshtë po shtjelloj argumentet e mia.
Nuk kuptoj për shembull se përse kolegia ka zgjedhur të propozojë të shkruhet si “ueb” dhe jo si “veb” fjala “web”. Por, e anashkalojmë këtë detaj pa rëndësi.
Është po aq e ditur që në historinë e të shkruarit shqip fjalët e huaja janë shkruar sipas parimit të shqiptimit, pra shkruhen si shqiptohen, me germa shqipe. Ta zëmë fjala “republic” apo në format e tjera të shkruara që ka marrë në botë, shkruhet “republikë”. Pra sipas parimeve fonetike dhe alfabetike shqipe. Kështu edhe me pafund fjalë të tjera.
Mirëpo ajo që është e vërtetë për këto forma të asimilimit të fjalëve të huaja në shqipen e shkruar apo të folur, nuk mund të zbatohet kaq lehtësisht kur është fjala për fjalë të përveçme që kanë të bëjnë sidomos me strategjitë shumë të rëndësishme të shkrimit on line. Kanë të bëjnë:
Së pari me fjalë kyçe të përveçme që lidhen me përdorimin e motorëve të kërkimit on line, si edhe me përdorimin e chatbot-ëve, si edhe mbledhësve automatikë të biga datave linguistike në web.
Së dyti me referencimin e teksteve të shkruara në shqip kur është fjala për të ndërtuar hierarkinë e informacionit dhe të ndërtimit të listës organike të rezultateve të kërkimit.
Së treti kur është fjala për ndërtimin e bibliografive në web, në punime shkencore etj.
Ka një dallim të madh i shkruari on line nga të shkruarit në letër. Këto dallime duhen mbajtur mirë parasysh. Ka shumë syresh. Nuk janë pak. Mbi të gjitha shkrimi on line është i bazuar në hipertekstin, pra pak a shume, pa u zgjatur, ka ndërtuar një univers të ri të të shkruarit, së paku midis gjuhëve me bazë alfabetin latin, kryesisht të botës perëndimore, veçanërisht të gjuhëve kombëtare të Evropës Perëndimore, madje më gjerë në kontinentin tonë, me të cilin i shkruari i teksteve on line, të dixhitalizuara, në shqip komunikon. Tekstet e shkruara në shqip në matricën e të shkruarit on line ndodhen në një botë të hipertekstit që në përmbajtje, në disa drejtime, i kalon dasitë kombëtare. Në shumë drejtime tekstet si hiper-tekste, si ndër-tekste, etj, krijojnë një univers përtej – kombëtar.
Si do ta shkruaj në shqip ta zëmë në një referencë në web simbolin e url WWW… etj.? Do ta shkruaj : UUU…? Ku do të më çojë ky puritanizëm i të shkruarit të një teksti shqip në këtë mënyrë? Cila strategji e ndërtimit të linqeve do të ma pranonte këtë lloj të shkruari nëse do të doja që teksti im i shkruar në shqip të klikohej për të qarkulluar në botën e ndër-tekstit dixhital? Ata që komunikojnë shqip në universitetin on line e kuptojnë se kjo do të krijonte probleme të rënda komunikimi, referencimit, listimi, etj.
Si do të arsyetoj ta zëmë kur të shkruaj “facebook”? Do të them se meqë “oo” në shqip jep “u”, atëherë fjalën “facebook” do ta shkruaj “fejsbuuk”? Le ta vendos në motor kërkimi “fejsbuk” dhe të shohim nëse do të futem dot në këtë platformë!
I njëjti problem do të krijohej edhe në se do të shkruaja tekste shqip ku në vend të emrit të madh ta zëmë Maks Weber, të shkruaja Maks Ueber! (Shqipja nuk ka as germë “ks”). Në vend të emrit të madh Witgenstein të shkruaja Uitgeinstein!!!Cili motor kërkimi do të ma referenconte si duhet?
Imagjinojmë se çfarë pasojash do të mund të kishte financiarisht kjo logjikë në botën e marketingut dhe të reklamës!!!
I agree that Albanian does not always need to add or remove any letter. I don't even write in Albanian and say "@" because it would be an exaggeration! But even this option of adding some letters maybe from future generations is not excluded. Letters are not sacred icons, but evolving codes of communication. However, if we become rigid, we risk a dangerously isolating purity.
When in an Albanian text I also use letters like ö, ü, w, etc., this does not mean at all that I add other letters to the letters of the Albanian alphabet. Away with this claim. But if I endlessly use words of foreign origin, when necessary, for the effect of online writing, as well as for the effect of respecting hypertext and intertext, I am forced to use some foreign letter. Starting from here, let me say how the Albanians have already made this choice in practice. Does anyone think that the norm can now go against thirty years of successful practice?
How would a Chinese write the proper name when in his beautiful and rich language, I mean wonderful, he would like to write, let's say Max Weber?
+++
This debate with Ms. JING, which I believe she will understand with the kindness of ethics in science, makes me repeat some principles that the Academy of Sciences in Albania so far has not even wanted to listen to.
The first for the drafting of the dictionary in Albanian needs to be debated deeply, widely, for a long time, a platform on the epistemological, semantic, semiotic level. Then let's jump to the words.
Secondly, the dictionary is not an exclusive issue of linguists, but of interdisciplinary teams, political scientists, computer scientists, semiologists, philosophers, researchers of paper sciences, programmers, etc.. I fight for a new interdisciplinary Albanianology.
Thirdly, online writing has very important specifics and it cannot be compared with the narrow horizons of writing according to Gutenberg's culture.
Fourth, we cannot create a "web", a "Facebook" just for Albania. What a large country can do, for us it would be isolating and destructive. We would be isolated. Albanian culture lives today in an open world and benefits from this openness.
Fifth, the Academy of Sciences needs to avoid purely ceremonial approaches, and become a place of scientific debate, according to the principles of science, even when it has the lucky chance to receive in its bosom classy Albanologists like Mrs. JING.
Lini një Përgjigje