FLASH
Shkruar nga Esiona Konomi
The publication of this book 18 years ago would provoke the biggest debate, where the two brightest minds of Albanianism, Kadare and Qosja, would involve the entire national elite for about 4 years, in response to the question: what are we Albanians? ?
Ismail Kadare promoted the thesis that the Albanians should overcome the 5 centuries under the Ottoman rule, and return as princes of Europe, to Skenderbeu's DNA.
Under the spring sun of Pristina, Rexhep Qosja responded by defending the Albanian Muslims, who, according to him, were as Albanian and as European as the Christians embraced by Kadare.
The questions raised were poignant: Is religion an identity? Does the nation have only one?
Kadare did not hide his annoyance and opposition to Albanian politics in his trial, which in the first years of democracy looked, in addition to the West, to the East.
"Just like a blind bird, an Albanian delegation flew by plane to Xedal, after which Albania joined the Islamic League. The expensive hotels of Dubai, accompanied, perhaps, by expensive gifts, were also quite tempting for the left," declared Ismail Kadare.
In correspondence with Kadare, the academic from Kosovo developed another thesis, while writing his essay "National identity and religious consciousness".
"Albanians belong to Islamic civilization, no less than to Christian civilization", declared Rexhep Qosja.
This was just the beginning of a long saga of clashes where the two enlightened minds of the Albanian lands would have no mercy touching each other even the wounds of the past, thus leading the biggest and most extensive intellectual debate of ever developed in the Albanian public discourse.
Thus, Qosja would not be spared and call Kadare's theses racist.
"The trial of Ismail Kadare is based on wrong premises: in an attempt to prove, on the one hand, the cultural contradictions between Europe and the Muslim East, and, on the other hand, the superiority of the European identity over other identities, first of all, to Muslim identity! And, this top is racist top", declared Qosje.
Kadare's calls to return to the European Christian origins by undoing the influences of centuries-old Turkish occupation, for Qosen, were calls to change religion, as a political mobilization of Christianity.
"Ismail Kadare believes that the desired moment has come for his voice, previously whispered, to be heard a few octaves higher, against the Muslim identity, in fact against the Muslim components in the common identity of the Albanians! For this reason, it is very necessary that these ideas of Ismail Kadare be rejected in time and without conjecture", emphasized Rexhep Qosja.
Rexhep Qosja me klas, por pa mëshirë, e sfidonte Kadarenë, tashmë të vendosur në Paris, si luftëtar i krishtërimit, se çfarë kish qenë dikur, kur bashkëjetoi me sukses me sistemin diktatorial.
“Unë, natyrisht, nuk po e akuzoj Ismail Kadarenë tani se, para 34 vitesh, duke predikuar veçimin e Shqipërisë dhe identitetin stalinist, në të vërtetë predikonte kundërevropianizimin! Unë vetëm po vë në dukje se perëndia i shndërrimeve Protej, e ka dhuruar Ismail Kadarenë edhe me dhuntinë e nxitimshndërrimeve për të qenë politikisht sa më i koniunkturshëm”, deklaroi Qosja.
Kadare e fajësonte Qosen, po e ndante “identitetin evropian” të shqiptarëve në “identitet mysliman” dhe në “identitet të krishterë”. Dhe, kjo ndarje Kadaresë ngjante me një muzikë e njohur, të dëgjuar shumë herë, e të rrezikshme.
“Përçartje të tilla, në prag të afrimit të portave të Evropës, përpara se të ishin komike, janë thellësisht tragjike. Si të tilla, ato kërkojnë një përgjigje të qartë, serioze dhe pse jo, të prerë. Në raste të tilla parimi kryesor është se një popull është ai që është dhe s’ka nevojë as për pudër zbukurimi e as për blozë përçmuese”, deklaronte Kadare.
Dhe siç e kërkoi, përgjigjia i erdhi flakë për flakë, duke provokuar guximshëm një gërrmim mu në brendësinë e njeriut, aty ku besimi fetar dhe gjaku ngrohin njëri-tjetrin deri në vlim.
“Kur e zbukurojmë një popull me pudër zbukurimi? Kur e quajmë evropian dhe të krishterë, pa dyshim. E kur e shëmtojmë me blozë përçmuese? Kur e quajmë joevropian dhe mysliman, pa dyshim! Domethënë: pudra zbukuruese mund të qitet vetëm në fytyrën evropiane dhe të krishterë, kurse bloza përçmuese vetëm në fytyrën joevropiane dhe myslimane”, nënvizonte Qosja.
Kadare trumbentonte identitetin evropian të shqiptarëve si një dokument historik e të pandarë nga projekti politik i Shqipërisë, integrimi në Bashkimin Evropian.
Për Qosen kjo ishte një tezë e gabuar, e pasaktë pasi sipas tij, Ismail Kadare e njëjtëson edhe me krishterimin. E kontinenti evropian në sytë e akadmikut nuk ka prejardhje vetëm të krishterë.
Kadare kundërshtonte gjithashtu qasjen e adakemikut për përcaktimin e Shqipërisë si një e mesme e artë mes Lindjes dhe Perëndimit.
“Klisheja krejtësisht e gabuar e përftimit të Shqipërisë si vend ndërmjetës, një sanduiç midis Lindjes dhe Perëndimit, një qytetërim as shtu, as kështu, thënë ndryshe një “vend i as-as-it”, s’na bën kurrfarë nderi.S ë pari, sepse nuk është e vërtetë, së dyti, sepse të lakmosh një cilësim të tillë, është njëlloj si të vetëshpallesh “gjysmak”, që në shqip midis të tjerash do të thotë “tarrallak””, theksonte Kadare.
Përkundër etiketimeve si “delirant”, Qosja u kundërpërgjigj me fshikullime ndaj Kadaresë dhe krijimtarisë së tij gjatë regjimit komunist.
“Çfarë margaritari politik! Çfarë margaritari diplomatik! Çfarë margaritari historik! Çfarë margaritari gjuhësor-stilistik! Sa kap numri i vjershave, tregimeve, romaneve, sprovave, artikujve, referateve, intervistave me të cilat ti i ke shërbyer posaçërisht shumë asaj kapardisjeje të Shqipërisë në kohën e komunizmit për kinse misionin e saj planetar për mbrojtjen e marksisëm-leninizmit?”, deklaronte Rexhep Qosja.
E kështu përplasjet vazhduan e u thelluan në kundërshti ku dy kolosët, gati-gati e etiketonin njëri-tjetrin, si kalorës të Perëndimit apo të Lindjes.
“Idetë e tilla po shkaktojnë çoroditjen kryesore në politikën shqiptare. Një pjesë e madhe e politikanëve flasin gjithë ditën për Evropën dhe Perëndimin, por mendjen, me sa duket, e kanë nga Lindja. Nga Lindja në të gjithë gamën që ajo ngërthen: Lindja e Mesme, ish-lindja sovjetike, e po të mos mjaftojë kjo, edhe ajo kineze maoiste”, kundërshtonte Kadare.
Në një prej artikujve të tij, botuar në shtypin e Tiranës, “Realiteti i Shpërfillur” ju vendos këtyre mendime të Kadaresë, etiketën e një islamofobi.
“E pabesueshme! Vërtet delirante! Lindjefobi! Myslimanofobi! Myslimanofobia e Ismail Kadaresë, vërtet, është delirante! Dhe, është e leverdishme!”, akuzonte Qosja.
Qindra intelektualë, për 4 vite rresht u përfshinë në këtë debat duke u rreshtuar më së shumti o me njërin e o me tjetrin, e rrallë në mes. Gazetat e shkruara fillimisht në Tiranë, e më pas edhe ato në Kosovë, thithën ligjëratat e mëndjeve më të ndriçuara të kombit tonë, duke u përpjekur të hedhin dritë se çfarë jemi ne, lindje, apo perëndim.
I athët me të dy, ishte Kasëm Trebeshina kur komentonte debatet mes të dyve.
“Unë jam i mendimit se shqiptarët duhet të mbesin brenda tyre edhe kur të shkojnë në Evropë. Nuk kanë pse të nxitohen, duhet të jetë edhe Evropa e denjë edhe ata të jenë të denjë. Kërkojnë të djegin prapë njerëz këta, që janë fetarë apo s’janë fetarë? Ne që nuk besojmë duhet të zhdukemi? A duhet të ndezim një luftë fetare? Duan të mbesin ata të dy se duan të shkëlqejnë se janë të ditur”, deklaronte Trebeshina.
Përballja e ngjizur nga viti 2006 e që vijoi me intensistet deri nga viti 2010, nuk u shua, e njerëzit e shquar të letrave dhe mendimit, pyeteshin herë pas herë për të, se kush nga të dy kish të drejtë. Qose apo Kadare. Ja çfarë deklaronte për ta në një nga intervistat e tij të fundit para vdekjes, Dritëro Agolli.
“Në këtë debat nuk jam dakord as me Qosjen e as me Kadarenë. Ose jam dakord me të dy, sepse dhe Qosja ka të drejtë kur ngulmon se shqiptarët kanë marrë dhe përfituar shumë nga 500 vite të sundimit otoman, siç kanë pasur dhe shumë pasoja nga prapambetja që na ka lënë pushtimi i tyre. Po ashtu dhe ngulmimi i Kadaresë se ne duhet të shohim drejt Perëndimit është i drejtë, aspiratë e hershme e shqiptarëve, që u nis nga princat shekuj më parë”, deklaronte Agolli.
The poet sent messages of reconciliation, that Albanians did not have to choose either the East or the West, but should be aware and proud of what they are.
"But on the other hand, we cannot have a complex of vices and customs that we got from the mandatory coexistence with the Ottoman rulers and from all other peoples. The east is not all black. There are endless values and we have received some of them. Then we have our values. We have our own identity and we must protect it fanatically", emphasized Agolli.
Those were golden times for the printed press of that time. The fever with which the replies between the two intellectuals were awaited, for today's language, could be compared to the impatience of viewers for new series on Netflix.
Aleksandër Çipa, at that time editor-in-chief of Shqip newspaper, remembers this process as rare and challenging.
"This debate is considered even today as one of the biggest of the national elite, unlike any other, still unfinished. According to researchers, it came at a key moment for Albanian politics and the country's compass, precisely when Albania had just signed the Stabilization Association Agreement, confirming the European perspective. At the same time, strong questions were raised in Europe about our nation", says journalist Aleksandër Çipa.
The search for the roots of national identity, in affiliation or religious transformations was not only a brave act, but also carried with it the risk of radicalism and the exploitation of this debate by malicious groups. Accusations were raised against Kadare, that he was asking Albanian Muslims to change their religion.
Researchers, journalists and historians unanimously consider Kadare's work as the greatest proof that Albanians are European.
Today, almost 2 decades later, the writer Fatos Kongoli has not changed his mind. As then, even today, at Kadare's funeral, he slaps you both.
Journalist Blendi Fevziu returns to these letters with a clear conclusion.
"Today one of the two polemicists is no longer among the living, while the other, in the last letter together with the farewell, exalts and closes this match with a draw", said Fevziu.
Rexhen Qosja declared after Kadare's death: "Between Ismail Kadare and me, there have been controversial judgments and evaluations from time to time as a result of our different views on various cultural and literary issues in general. In European literature, the belief accepted by the most prominent European creators that those who argue with each other, they argue because they respect and love each other, has become historic.
This peace put after death does not close the debate, but it only reminds once again that ideas remain beyond death, and such duels are a gauntlet of challenge for the current national elite". / Euronews Albania
Lini një Përgjigje