FLASH
Shkruar nga Afrim Imaj 
Editor's account of the memoir manuscript odyssey
Second part; Continued from Part One
"The people of the publishing house took the manuscript file to the Security offices"
"When he was waiting for the publication of his memoirs, he would face the State Security. While reading the manuscript, someone had noticed the deviation from the Party line and had addressed the author in the dock". For the well-known researcher, Adriatik Kallulli, this was one of the most difficult moments of the master of Albanian sculpture, about which he never spoke in his wake. During an interview taken some time ago, recalling his early friendship with the great Pascal, he clarifies for the first time the special connection with the process of the book-legend, for which the genius of the chisel was almost handcuffed. "It was his wish," Kallulli confesses, "that I be the editor of the manuscript with memories, which he had decided to publish at the end of his life." It contained the experiences of 60 years, which he had put on paper with a rare skill. After I read it, I met with Pascal, we agreed on some partial changes and submitted the work to the publishing house. There, other "researchers" had seen it in a different light and had denounced Odise Paskali behind his back. From here on, his life would be thrown into other scandals, to clarify not only his position as a creator, but also to convince the "vigilantes" that he had nothing to do with the anti-national activity for which he was accused". Anyway, the odyssey with the book that could cost dearly to the man of the sculpture would continue for a long time, describing the entire hierarchy of the structures of the communist state, even up to Enver Hoxha's office. While narrating this unknown fact, researcher Kallulli says that only a sporadic circumstance could save Odise Paskali from the shackles and hell of Burrell. How was the manuscript that criminalized the master of the Albanian chisel handled? Who were the people who made the inimitable sculptor an object of the State Security? How did the genius of the Albanian sculpture experience the game of the shadow people, who raised the monstrous backstage and sought to make him the inhabitants of Burrel's hell?
Mr. Adriatik, you are the editor of the only book of the "People's Sculptor", Odise Paskali. What do you remember about the relationship with the author during the preparation of his publication?
Along with many different sculptures that have "invaded" the squares of Albanian cities, Odise Paskali has also left us a book entitled "Trail of Life". My name is written in his passport as a literary editor. But the truth is not entirely like that...
Why are you not involved in the editing of the book "Trail of Life"?
Mua më është besuar redaktimi i dorëshkrimit nga mjeshtri Paskali, por të tjerë vunë dorë fshehtas dhe bënë jo thjesht redaktimin, po censurimin e librit. Me këtë mekanizëm tinzar u retushuan mjaft nga vlerat e vërteta të tij. Janë hequr e përqethur nga lënda origjinale gjërat më të bukura, frymëmarrja e përjetimeve dhe janë lënë disa nga ngjarjet e meditimet që nuk zgjojnë ndonjë interes të veçantë. Për ironi të fatit ka mbetur aty edhe emri im si redaktor, që edhe sot nuk e di në cilat kushte censuruesit e tij e kanë vendosur në pasaportën e librit “Gjurmë jete”.
A ju kujtohet çfarë është retushuar në dorëshkrimin e autorit?
Kanë kaluar shumë vite që nga ajo kohë dhe detajet nuk mund t’i mbaj mend me hollësi. Ajo që kam parasysh nga censurimi i librit të Paskalit është pjesa e përjetimeve nga bota studentore në Torino të Italisë, si dhe përqasjet filozofike nga optika e idealistit, Bled Paskali. Mbi të gjitha veprës i është hequr nervi i rrëfimit, çka e bënte atë interesante dhe shumë të veçantë në llojin e vet.
Në cilat rrethana jua besoi Paskali redaktimin e librit të kujtimeve?
Ka qenë një mbrëmje pranvere e vitit ‘83, në mos gaboj, kur më telefonoi Odise Paskali në shtëpi. Pas përshëndetjeve të rastit më tha se kërkonte të takoheshim për të biseduar për një problem që kishte të bënte me botimin e kujtimeve të tij. Të nesërmen, aty nga ora 17:00 u takuam te kafe “Flora” në rrugën e “Durrësit”. Qysh në fillim më njohu me angazhimin për sistemimin e kujtimeve, me qëllim botimin e tyre. Aty për aty më zgjati bllokun e zverdhur dhe nisi të më sqarojë për përmbajtjen e lëndës që kishte hedhur prej vitesh në të. “Kam shkruar aty, më shpjegoi, meditime të ndryshme, fragmente autobiografie, ngjarje të veçanta, kronika në formë ditari, ese, pikëpamje, gjykime, vlerësime, opinione, rrëfime intime, si dhe mjaft shpërthime të momentit, të cilat kam menduar se, pavarësisht privatësisë së përjetimit, kanë vlera edhe për të tjerët”. Si më orientoi me këtë, më tha se më kishte besuar redaktimin e tyre për t’i përmbledhur në një libër të vetëm. Dhe të them të drejtën oferta më gëzoi jashtë mase, kur kisha parasysh emrin e madh që kishte krijuar me daltën e famshme. Sa i shpreha gatishmërinë për t’iu përgjigjur me kënaqësi, ai u çua nga karrigia dhe u largua, duke më marrë leje vetëm për dy minuta. Shkoi në shtëpinë e tij që e kishte aty pranë dhe mori një album të veprave të tij të porsabotuar dhe ma fali me një autograf të veçantë. Pimë kafen e porositur dhe u çuam. Unë mora me vete dorëshkrimet, me premtimin se brenda një jave do t’i ktheja mendimet e mia. Ai më përqafoi me përzemërsi dhe u largua.
Pastaj ju filluat me studimin e dosjes, ku Paskali kishte mbledhur materialin që kërkonte të botonte...
Që ditën e parë fillova ta lexoja me shumë kërshëri dorëshkrimin e mjeshtrit të skulpturës. Ishin rreth 500 faqe. Iu ktheva dy herë lëndës së ngjeshur hedhur në letër me shumë pasion e çiltërsi. Pastaj nisa të hedh shënime, për të cilat do të komunikoja me autorin. Më kishte qëlluar të redaktoja me dhjetëra libra, po në rastin konkret kisha të bëja me një vepër të një lloji të veçantë. Ca më tepër kur bëhej fjalë për autorin e saj, gjeniun e artit shqiptar, që përpara se të shkëlqente si skulptor, kishte demonstruar dimensionin e një dijetari dhe filozofi që lexonte në disa gjuhë të huaja. Dorëshkrimi që më kishte besuar kishte brenda lëndën e 60 viteve që e kishte qëmtuar me kujdes. Pasi krijova një perceptim timin rreth tij, sipas premtimit i ktheva përgjigje profesorit. U takuam sërish te kafe “Flora”. I dhashë dosjen e dorëshkrimit, në të cilën kisha edhe shënimet e mbajtura. Duke pirë kafen, i shpreha konsideratën për veprën e bukur që kishte fjetur për dekada të tëra në studion e tij. Ai u lumturua dhe më përqafoi me përzemërsi, duke u hedhur aty për aty një sy atyre pak sugjerimeve që kisha hedhur unë në fund të materialit.
Çfarë ndodhi më tej me dorëshkrimin e Paskalit?
Ai e çoi menjëherë në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”, madje këmbënguli pranë autoriteteve të institucionit që redaktor të isha unë. E vërteta është se librin ia pranuan, ndërkohë që mirëpritën edhe propozimin e tij për redaktorin. (Unë kisha punuar prej vitesh si redaktor i jashtëm i shtëpisë botuese). Por gjërat u komplikuan më tej. Njohja me lëndën, mesa kam marrë vesh më vonë, kishte zbuluar përmbajtjet delikate të përsiatjeve të Paskalit. “Njerëzit e besuar” që kishin lexuar veprën me vigjilencë, kishin mbajtur shënim e kishin raportuar tinëz për aspektet që penalizonin librit e mjeshtrit të shquar. Në argumentet e goditjes, kishin nënvizuar teprinë e intimitetit, ndikimet nga vepra e idealistit Bled Paskalit, cenimin e filozofisë marksiste në trajtimin e subjekteve të veçanta, si dhe një lloj nostalgjie për metropolet italiane.
Ndërkaq, ju ishit redaktor i librit, a u njohën me këto defekte të veprës gjatë procesit të përgatitjes për botim?
Libri “Gjurmë jete” gjatë procesit pati shumë probleme, me të cilat ballafaqohej një grup i vogël i besuar i elitës politike. Ishin nga ato ngjarje që përshtjellohen prapa kuintave. Duart që operonin fund e krye mbeteshin anonime. Kuptohet që për mua, njërin nga redaktorët e zgjedhur nga autori, gjithçka e kontestuar për veprën nuk mund të më bëhej prezente. Nga mënyra si ishte pozicionuar kritika politike e veprës, gjërat e kishin kapërcyer çështjen e botimit dhe ishin përqendruar në penalizmin e autorit të saj, pavarësisht një rrethane sporadike që do ta shpëtonte nga prangosja.
Kur e morët vesh se autori i librit që ju kishit në proces botimi rrezikohej nga prangosja?
Këtë do ma tregonte vetë Paskali, që me sa dukej e kishte ndjerë se ndiqej nga njerëzit e Sigurimit. Ishte koha kur ishte mbyllur historia e librit, madje disa muaj më vonë. Pikërisht në një nga ato mëngjese kur pinim kafen te “Pallati i Kulturës” ai më la të kuptoja se me të diçka nuk shkonte. Kur e pyeta përse e kishte fjalën, pasi pa rreth e rrotull, më tha se dikush përpiqej për të përbaltur veprën dhe emrin e tij me probleme të karakterit politik. Vetëm kaq më shpjegoi. Me thënë të drejtën mendova ndonjë ndjenjë vetëpersekucioni që ndodh shpesh me njerëzit e mëdhenj të artit dhe pasi e qetësova ndërrova drejtimin e bisedës.
Në kohën që merreshit me redaktimin e librit, a i konstatuat përpjekjet që bëheshin për penalizmin e autorit?
Unë nuk bëja pjesë në shpurën e njerëzve të besuar, që shpesh procedurën e botimit të librave e bënin “lëndë të parë” për punonjësit e Sigurimit. Për këtë arsye nuk kisha si të njihesha me atë që ndodhte jashtë procedurave krijuese që kishin të bënin me botimin e librit. Kjo është një histori, të cilën e kam mësuar shumë më vonë. Kritikët e besuar të shtëpisë botuese “Naim Frashëri”, pasi kishin konkluduar mbi përmbajtjen e dyshimtë të veprës, e adresuan atë te organet e Sigurimit, të cilat do të operonin me prangosjen e Paskalit. Pikërisht gjatë kësaj kohe mua më vdiq babai dhe u shkëputa për disa ditë nga puna. Për javë të tëra u shkëputa edhe nga fati i dorëshkrimit të Paskalit. Atë, gati çdo natë gjatë periudhës mortore, e kisha mysafir në shtëpi, bashkë me miqtë e tij, Sterio Spase e Andrea Varfi. Asnjëherë gjatë kësaj periudhe ai nuk ma zuri në gojë punën e librit. Gjithsesi, pak kohë më vonë, profesor Paskali më mori në telefon dhe më dha lajmin se ishte botuar “Gjurmë jete”. Ishte një lloj hibridi i përqethur në mënyrën më të keqe i dorëshkrimit të tij. Megjithatë, autori, që më në fund ishte ballafaquar me të gjitha prapaskenat që desh i kushtuan shtrenjtë, kishte rënë në një lloj qetësie.
Deri ku shkoi ndëshkimi i Odise Paskalit për çështjet politike të librit?
Problemet që kishin të bënin me përmbajtjen e dyshimtë të librit të tij “Gjurmë jete” ishin vetëm njëra nga arsyet, shtysa e procesit që e vuri emrin e mjeshtrit të skulpturës në objektivin e një operacioni special të Sigurimit të Shtetit. “Kompetentët” kishin hulumtuar mandej në tërë jetën dhe komunikimin e përditshëm të tij dhe kishin plotësuar një dosje të tërë me fakte e dëshmi që e kryqëzonin Paskalin e madh si njeri me mentalitet borgjez dhe me prirje dekadente. Pritej vetëm verdikti i kreut të shtetit komunist për ta dënuar “Për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”. Për fatin e tij të mirë, skema nuk funksionoi deri në fund, sipas regjisë antinjerëzore. Përfundimisht, gjeniu i daltës do ta mbyllte këtë kalvar të papriturash me një qortim në zyrën e sekretarit të Parë të Komitetit të Partisë të rrethit të Tiranës.
E mbani mend kur ju ka njohur me këtë fakt?
Unë diçka kisha marrë vesh nga të tjerët dhe një ditë e pyeta spontanisht për atë që kishte ndodhur me të. “Të shkuara të harruara” më tha me një qetësi të brishtë pas atij makthi të jashtëzakonshëm që kishte përjetuar.
Detaj 1
Profili i rilindësit
Nga tërë albumi i fotografive që ka lënë Odise Paskali, janë të rralla ato ku ai ka pozuar me të tjerë. Arkivi i fotove në pjesën më të madhe ka portrete të tij. Miku i Paskalit, studiuesi, Adriatik Kallulli, ndihet i privilegjuar që ruan një fotografi, në të cilën ka dalë në krahun e gjeniut të skulpturës shqiptare. “Ai kishte profilin e një rilindësi dhe këmbëngulte për t’iu përshtatur atij, deri në intimitetin më të skajshëm”, shpjegon Kallulli, duke kujtuar këtë pasion të veçantë të tij.
Detaj 2
Historia e veprës “I urituri”, punuar fillimisht në argjil
Paskali: Si e bëra skulpturën e parë
“Në vitin 1914, në moshën 11-vjeçare, plasën trazira e turbullira. Ishte pragu i Luftës së Parë Botërore. Asgjë nuk zinte vend. Në atë rrebesh politik, shumë fshatarë përmetarë shtrëngohen të braktisin vatrat e kasollet, e të zdirgjen si refugjatë në Ullishtet e Vlorës. Shumë nga ata u borën dhe u rraskapitën. Pati edhe momente tragjike. Në ato rrethana të vështira mungonte buka dhe uji. Shumë pleq e fëmijë vdiqën. Këto ngjarje të llahtarshme më kujtoheshin kur isha student në Itali. Në atë moshë njëzetvjeçare kujtoja ato peizazhe të djegies së kasolleve prej kashte dhe fieri të përmetarëve. Mora lapsin, shkrova poezi. Por m’u duk pak. Më lindi një ide tjetër. Nga ai det fytyrash të vuajtura veçoja më markanten. Ishte vepra ime e parë në argjil. Skulptura ime e parë. Guximi i fjetur në damarët e mi.
E dyta skulpturë që kam bërë pas kësaj ka qenë medaljoni i Avni Rustemit. Avni Rustemi, idhulli i rinisë së kohës time, kishte ndikim të madh. Kështu, çdo punim i imi synonte të pasqyronte pos të tjerash edhe jetën e vështirë të popullit shqiptar. Menjëherë pas vrasjes së Avni Rustemit nga dora tradhtare unë përpiqesha të bëja diçka që ta kujtoj dhe ta përjetësoj në vepër këtë trim kombëtar. Kështu, nga një medaljon të parë që bëra për Avniun e ri, m’u kujtua se ishte dhjetëvjetori i atyre refugjatëve të mjerë, që pasuan në Ullishtet e Vlorës. Krahas punimit të medaljonit të Avni Rustemit, më doli parasysh një galeri pleqsh të lodhur nga vuajtjet, nga uria dhe skamja./(Vijon...)Pamfleti
Detaj
Mjeshtri: 28 vepra për Skënderbeun
“Portretin e parë të Gjergj Kastriot Skënderbeut e kam bërë në vitin 1918 me lapsa me ngjyra. Deri në vitin 1972 këtë figurë e kam bërë 28 herë. Në çdo rast kam menduar se duhet të merrem prapë me madhështinë e tij”.
Në vijim do të lexoni:
Odiseja e dorëshkrimit të Paskalit nga shtëpia botuese në zyrat e Sigurimit të Shtetit
Si u fotografua në laboratorin e Kriminalistikës të Ministrisë së Brendshme vepra e skulptorit të shquar
Rrëfimi i Neshat Tozës: Spiunët e vegjël nuk mund ta kryqëzonin mjeshtrin e madh
The secret file of the State Security for the KQ Secretariat, where permission was requested to handcuff Pascal
Ramiz Ali's commitment to the procedure that required Enver's permission to arrest the sculpture genius
Lini një Përgjigje