FLASH
Shkruar nga Afrim Imaj
The military were the first post-war guests to turn the Tufina underground into a haven for the military's arsenals and strategic assets. Then in the 60s, by order of Mehmet Shehu, the lawns of the village were turned into public cemeteries for the city. What did they give and take away from the old province of Tirana and why did the prime minister of the time insist on these unusual developments...
The first part
"Up to here they call Tufi, then Shupali starts". Finally, the man who accompanies us sits down on a stone dividing the road and begins to tell something about the history of the village.
Ninety-year-old Xan Allamani, with whom we came to the ruins of the artillery factory, points to the villages that lie on the knees of Dajti, from the valley of Rrema to the highlands of Tujan. "Once, he says, our villages were called by the names of factories and military units that were located here." In the years of the Cold War, the inhabitants of this area experienced coexistence with them as an unusual privilege. "We don't have the money," Allamani adds, explaining the chances offered by the presence of military arsenals in their lands. Then making an inventory of the giants of the military industry that had shelter here, I mention the tank plant, the artillery plant, the location plant, the chemical plant, the genius plant, the fortification plant, etc. For decades, on the shoulders of Dajti, mountains of military arsenals were produced that kept the Albanian army's readiness system afloat. Further, Xan Allamani lists a number of guilds that had their home in the land and underground of Shtish-Tufina. It used to be here the army base, Liaison Brigade, strategic missiles, Heavy Artillery, Reconnaissance, Chemistry, War Command with Enver's office, First Brigade, etc. In the memory of the 90-year-old, this war theater of special importance has rightly been fixed as an advantage for the community of the area in the difficult years of the communist society. "Back then, says Allamani, we had to solve the employment of children, while others struggled with the cooperative's pennies." Yes, not only that. "The army at the doorstep, he points out, has made us safer from strangers when others slept with a gun to their head." Allamani once heard from the mouth of Mehmet Shehu that their area was blessed by God himself with the miracles of nature and the favorable position he granted them. "Back then, we still hadn't removed the churches and mosques", explains the 90-year-old, while recalling the appreciation of the communist prime minister, who had this area as his second home...
Did you come with Lym Keta...
The only road that brings you from the city of Tirana to the highlands of Tujan bears the name of Lym Keta. In the years of democracy, when many of its sisters in the capital city changed their names, the inhabitants of these villages insisted on "not betraying" the friend of the difficult years. With the name of Lym Keta, many of them have connected the past, the years of war and those of reconstruction. Even, as they claim, the most beautiful part of this history, that of endurance and loyalty to the ideals of freedom and progress.
"Did you come with Lym Keta? Bujrum inside!" With these words, the inhabitants of this region were waiting for them in the years of war. Lym Keta was one of the leaders of the anti-fascist movement and had a safe haven here. With his name, dozens of other fighters of illegal nights became guests of these simple houses. The expression "You came with Lym Keta?!", became the guarantee code of the residents of Tufina, after which they opened the door of the house and offered the indisputable guarantee....
Ka qenë i vogël atëherë 75-vjeçari Myslim Qefalia, që para ca kohësh na tregon këtë histori, po atë e mbante mend mirë. Trim e besnik si Lym Keta, thoshte ishin të rrallë. Gjithsesi, Qefalia ka qëndruar shumë me të në vitet e para pas çlirimit. “Lymi, kujtonte ai, ishte njeriu që bindi udhëheqjen komuniste për të sjellë në zonën tonë repartet më të rëndësishme të ushtrisë”. Ndër të parat është vendosur këtu Brigada e Parë, dikur krenaria e ushtrisë antifashiste. Qefalia përkujton faktin që Lym Keta ishte njëri ndër komandantët e parë të kësaj njësie. “Atëherë, hezituam disi”, thotë ai, ndërsa kujton ditët e para kur brigada e Mehmet Shehut do të bëhej pjesë e Rrapit të Treshit. Për momentin, prania e ushtarëve aty, zhurma e makinave dhe krismat e armëve, do ta prishin disi qetësinë e komunitetit autokton. E dinte këtë Lym Keta, po vështrimi i tij do të shkonte më tej, duke menduar për kompensimin që do të investonte për miqtë e tij të ditëve të vështira. “Me firmën e tij, shton Qefalia, u bënë pjesë e brigadës dhjetëra djem të zonës. Me dhjetëra të tjerë u specializuan për profesione të ndryshme që i duheshin ushtrisë.” Lym Keta kësisoj, më shumë se garanci e integrimit të komunitetit ushtarak me atë banorëve të Tufinës, do të bëhej protagonist i zhvillimeve të përbashkëta. “Po nuk ka qenë vetëm ai”, kujtonte më tej miku i hershëm i familjes Keta dhe aty për aty përmente ushtarakë të tjerë që kanë lënë emrin e tyre në biografinë e kësaj zone. Emrat e Diko Zeqos, Jaho Banushit, Arjan Beqarit, Niko Zakës, Damin Xhaferit e të dhjetëra ish-komanduesve të njësive dhe reparteve të vendosura këtu kanë mbetur të dashur e të nderuar për gjithkënd prej bashkëkohëse të tyre. “Gjithsesi, sqaronte Myslymi, Lym Keta ishte ndër të parët që e futi ushtrinë në anët tona.” Për të, me emrin, famën dhe personalitetin e Lymit janë të lidhura zhvillimet e veçanta në Tufinë në vitet e para pas luftës, po edhe më pas. Për Lym Ketën, konfiguracioni i terrenit, po sidomos besnikëria e njerëzve të kësaj zone, do të garantonin sigurinë e bazave më të rëndësishme të ushtrisë. Kjo bashkëjetesë e bekuar fillimisht nga ai, do të vazhdonte edhe më vonë, madje edhe kur Lymi do të ndërronte jetë aksidentalisht në malësitë e Pukës.
Kështu janë futur në kujtesën e Myslim Qefalisë njerëzit që investuan për zonën e tyre. Ndërkaq,ai ka qënë edhe vet njeri prej tyre. Vetëm së fundi, me investimet e tij bëri xhaminë e zonës që dikur ishte kthyer në një magazinë ushtarake...
“Arkivi” i Sait Bekës
“Për diçka më shumë nga e djeshmja, merr rrugën e shko në Ferraj. Tako Sait Bekën dhe do mësosh çka të duhet”. Me këtë adresim disi të veçantë të mjaft prej banorëve të zonës, trokitëm para ca kohësh në portën e tetëdhjetëvjeçarit, që për shumëkënd nga bashkëfshatarët e tij dhe të tjerët që e njohin është një “arkiv” i gjallë. Takimi me të ishte vërtetë befasues. Ende pa nisur bisedën, Sait Beka fillonte të shpaloste një “guidë” interesante të biografisë së zonës dhe momenteve më të rëndësishme të saj. Ndonëse i sëmurë e i përkulur nga pesha e viteve, ai ndjehej i freskët në kujtesë e i kthjellët në ato që rrëfente. Në retrospektivën e tij ngjarjet dhe njerëzit vinin siç kanë qenë, pa ngarkesa politike dhe efekte të tjera që cenojnë sadopak të vërtetën. Për gjithçka që tregonte, niste me çastin kur ka ndodhur ngjarja. Tregonte ditën dhe datën e saktë kur është vendosur këtu Uzina e Artilerisë, Kombinati i Tankeve, kur është bërë regjistrimi i parë i pasurisë dhe gjësë së gjallë me praninë e Beqir Ballukut, kur është krijuar kooperativa e parë. Pastaj kishte dëshirë të përshkruante me hollësi betejën ku ka rënë Vojo Kushi, me orën, datën dhe ditën e javës në të cilën ka ndodhur, ku ka qenë vet i pranishëm. Nuk ka ndonjë qëllim egoist në këtë saktësim, por siç shprehej, duhet me i thënë qartë, pasi në mjaft raste ngjarja, sipas tij, është pasqyruar në variante të ndryshme. Me merakun për të vërtetën Sait Beka, ish-partizani antifashist, shprehte mendimin se e djeshmja duhet parë me ndershmëri, dhe pa interesa të ngushta. “Unë vërtetë që kam kenë me nacionalçlirimtaren, po Ferraj ka qenë gati i gjithi me Abaz Kupin dhe duhet thënë se të dy palët kanë luftuar bashkë kundër pushtuesit”, saktësonte 80-vjeçari. Madje, Saiti tregonte një rast kur një natë janë gjendur rastësisht mysafir te daja i tij, Abaz Kupi me një nga krerët e komunistëve të zonës. ”Mes tyre nuk ndodhi asgjë nga ato që dëgjuam më vonë, përkundrazi, të dy ishin të një mëndje për luftën dhe të ardhmen e vendit”, shtonte ai. Në thelb Sait Beka, me mënyrën e tij interesante sugjeron një rishikim të mundshëm të historisë, për të fshirë retushin me të cilin janë deformuar momente të rëndësishme të saj. ”Se, nji kështu, qi thua ti miku im, ka mbet në televizor Qazim Mulleti si rob i trashë, që të bën veç me qesh. Po e vërteta nuk ka kenë kësisoj. Qazimin, e kam njoh vet. Ka kenë krejt tjetër. I qetë, i dëgjueshëm dhe njeri me men. Ka kenë disa herë Qazimi në Ferraj. Ka pasur miq të mençëm këtu, po ka zgjidh ene halle njerëzish. Nuk ka kenë nevoja që komunizma ta shpërfytyrojë prefektin tonë”. Po nuk është vetëm rasti i prefektit të Tiranës, sipas Bekës, që është tjetërsuar. Mjaft ngjarje të tjera kanë pësuar të njëjtin fat. I bindur se është i pafuqishëm për të riparuar plotësisht këtë defekt të kohës që lamë pas, Sait Beka, i rikthehej një historie tjetër që ka të bëjë me ngritjen e varrezave të Tiranës në Tufinë. Ai mbante mend mirë datën dhe ditën e javës kur ato u hapën së pari aty. Mbante mend emrin e doktor Bakallit që u bë banor i parë i kësaj qyteze të përjetshme, po edhe mjaft emra të tjerë që u bënë “banorë” të kësaj qyteze të bardhë. ”Nji pastaj kena fut aty Lym Ketën.”, shtonte tetëdhjetëvjeçari. “Ka kenë amanet i tij, me pushu në këtu, me kenë pranë njerëzve të zonës tonë, që i ka dash fort”. Megjithatë, Sait Beka shprehej i pakënaqur për faktin që Lymi, si hero i popullit, ende nuk është çuar të pushojë me martirët e kombit, madje këtë ai e vlerëson si një padrejtësi të pamoralshme.
Po nga Lym Keta ky burrë i moçëm ruante në “arkivin” e tij edhe diçka tjetër, që ka të bëjë me motivin e vendosjes së varrezave të qytetit në zonën e tyre. Lym Keta i ka shpjeguar sekretin e këtij vendimi duke e lidhur këtë me ruajtjen e arsenaleve strategjike që ishin vendosur në nëntokën e tyre. Varrezat në kodrinën e dukshme mbi to i ka thënë ai, do të stepnin bombardimet e mundshme të këtyre brigjeve. Ja kishte mësuar këtë kryeministri i kohës, i cili i dinte mirë ligjësitë e luftës së aviacionit të huaj. “Kësaj i thonë që të vdekurit të bënin roje për të gjallët!”, përmbyllte Sait Beka, që edhe pse nuk kishte fare njohuri nga arti i luftës, i ka besuar si zotit mikut të tij Lym Keta...
E sotmja mbi të djeshmen
What is left of yesterday is very little in the current developments of Tufina and its surroundings. Today's tufina with houses on the knees of Dajti hijerenda has lost any dividing border with the city of Tirana. Seen from the top of Dajti, it seems an unbroken part of the city. Over 500 two- and three-story villas have given the shores of Tufina the appearance of a tourist town. Yesterday, Tufina also lost the profile of a strategic military area. Only the ruins of the industrial giants of the war arsenals and underground offices of the former communist leadership remain. The visions of war and the mysteries of scenarios with military confrontations have remained part of a history that is fading day by day. Only the cemeteries with the permanent residences of the citizens of Tirana have remained an inalienable part since yesterday. Likewise, Dajti mountain that sits like a crown on his head. In recent years, the municipality that includes all the villages in the area has been baptized with his name, where a boy from Tufina, a member of a noble family, known in all the surroundings of Tirana, has served as its head for years. The mayor came to this position after a career in business. He really does not know the events of the past in great detail, but he is clear in what he explains about the projects started, which will give the area a contemporary profile. Completion of water pipes, reconstruction of schools, nurseries, improvement of lighting are only part of his objectives to increase not only the quality of life, but also business spaces. Among the ambitions of the mayor is the inclusion of the area in mountain tourism. This, according to him, will give the area another breath, while also mitigating social problems. However, despite this investment, as he claims, there are many difficulties and problems. Dealing with the business that is already being monitored by the local government has revealed a number of concerns, some of which are related to legality, but also to the compromising practices inherited from the past. So, for example, if the small business liquidated 70 percent of its tax liabilities, the large business operating in an area with many difficulties liquidated this liability to the extent of 40 percent. However, with the new staff elected in the municipality, alias the administrative unit, with the involvement of the business community in the daily dialogue with local bodies, with the fruitful cooperation with other state institutions, a good climate has been created, which, as he says, promises for qualitative developments. Today, Tufina and its surroundings have taken on a new face, which stands out in terms of its civic profile. Tomorrow will definitely be even more prosperous. (Continued...)/ Pamphlet
Lini një Përgjigje