FLASH
Shkruar nga Pamfleti
What has been prepared for Montenegro is not only a legal framework for its accession, but also a plan for how future enlargements are negotiated, defended and supported...
The future of European Union enlargement is already being written in Montenegro. Not simply because Montenegro is most likely to become a future member state, or because it is the most advanced candidate country in the Western Balkans. The reason is that Montenegro has repeatedly become the laboratory where the European Union has tested the evolution of its enlargement policy.
It was the first candidate country to negotiate according to the "fundamentals first" approach, which placed the rule of law at the heart of the accession process. It was the first to operate according to the system of interim benchmarks. Montenegro was also the first to receive a positive IBAR (Interim Benchmark Assessment Report). Today, it is also the only candidate country for which the European Union has established an ad hoc working group for the preparation of the accession treaty.
This is not just evidence that Montenegro is nearing the finish line. It suggests something even more important: that Montenegro is becoming the place where the European Union is testing how enlargement should work in an era characterized by both geopolitical urgency and concerns about democratic sustainability.
The timing could not be more significant. For years, Brussels has insisted that enlargement is a geopolitical necessity. Russia’s war against Ukraine has only reinforced the argument that including aspiring democracies in the European family is a strategic imperative. Yet many member states remain hesitant to fully embrace enlargement, driven by a lingering concern: what happens if new members regress in democracy and the rule of law once they join the Union?
For more than a decade, enlargement supporters have lost this debate. Not because the geopolitical case for enlargement has weakened, but because skeptics can point to examples within the Union itself where democratic regression has proven difficult to prevent and even harder to reverse. The challenge is no longer whether candidate countries can implement reforms before accession. The challenge is whether these reforms can survive after accession.
Ky tension midis domosdoshmërisë gjeopolitike dhe besueshmërisë demokratike ndodhet tani në zemër të debatit për zgjerimin. Vendeve kandidate u thuhet se reformat do të shpërblehen. Në të njëjtën kohë, Bashkimi Evropian vazhdon të kërkojë mekanizma mbrojtës kundër erozionit të ardhshëm të demokracisë.
Prandaj, sfida me të cilën përballet Bashkimi nuk është më nëse duhet të zgjerohet, por si duhet ta bëjë këtë. Gjetja e përgjigjes së duhur është vendimtare jo vetëm për vetë procesin e zgjerimit, por edhe për të ardhmen e demokracisë evropiane. Zgjerimi mbetet një nga politikat transformuese më të suksesshme të Bashkimit Evropian. Ruajtja e këtij suksesi kërkon përshtatjen e tij me realitetet e reja.
Modeli që udhëhoqi raundet e mëparshme të zgjerimit mbështetej mbi një supozim relativisht të thjeshtë: vendet kandidate ndërmarrin reforma para anëtarësimit dhe, pasi bëhen anëtare, standardet demokratike bëhen kryesisht të vetëqëndrueshme. Përvoja e dy dekadave të fundit ka treguar se ky supozim ishte tepër optimist.
Shqetësimet për regresin demokratik e kanë ndryshuar rrënjësisht politikën e zgjerimit. Debati nuk ka të bëjë më vetëm me faktin nëse vendet kandidate përmbushin kriteret e anëtarësimit. Gjithnjë e më shumë ai përqendrohet te pyetja nëse reformat do të mbijetojnë edhe pas anëtarësimit.
Disa përgjigje ndaj këtij shqetësimi kanë qenë të gabuara. Propozimet e fundit, sipas të cilave shtetet që do të anëtarësohen në të ardhmen mund t'i nënshtrohen kufizimeve të caktuara, rrezikojnë të minojnë një nga parimet themelore të Bashkimit Evropian: barazinë ndërmjet shteteve anëtare.
Problemi nuk qëndron vetëm te përmbajtja e këtyre propozimeve. Ai qëndron edhe te mesazhi që ato përcjellin. Pas dekadash të tëra të kaluara në "dhomën e pritjes" së Bashkimit Evropian, vendeve të Ballkanit Perëndimor nuk mund t'u kërkohet në mënyrë të arsyeshme të pranojnë një të ardhme me një anëtarësim të cunguar. Anëtarësimi i plotë duhet të nënkuptojë anëtarësim të plotë.
Barazia nuk është vetëm çështje e të drejtës së votës, pjesëmarrjes institucionale apo qasjes në politikat e Bashkimit Evropian. Ajo lidhet gjithashtu me njohjen e identiteteve që shtetet anëtare sjellin në Bashkim. Një nga arritjet më të mëdha të Bashkimit Evropian ka qenë aftësia e tij për të pajtuar integrimin politik me ruajtjen e identitetit kombëtar dhe të diversitetit. Barazia ndërmjet shteteve anëtare nënkupton gjithashtu barazinë e gjuhëve, kulturave dhe traditave kushtetuese.
Ndërsa Mali i Zi i afrohet anëtarësimit, njohja e gjuhës malazeze si gjuhë zyrtare e Bashkimit Evropian nuk duhet parë si një lëshim, por si një shprehje e natyrshme e vetë parimeve mbi të cilat është ndërtuar Bashkimi. Forca e Evropës nuk ka buruar kurrë nga uniformiteti. Ajo buron nga fakti që çdo anëtar i bashkohet Bashkimit si i barabartë, duke ruajtur njëkohësisht identitetin e tij të plotë.
Prandaj, përgjigjja ndaj dilemës së Bashkimit Evropian gjendet diku tjetër: në rishqyrtimin e rolit të traktateve të anëtarësimit. Për një kohë të gjatë, traktatet e anëtarësimit janë trajtuar kryesisht si instrumente teknike që formalizojnë anëtarësimin pasi përfundojnë negociatat. Në të vërtetë, ato mund të shndërrohen në diçka shumë më të rëndësishme: në një urë lidhëse ndërmjet kushtëzimit para anëtarësimit dhe respektimit të detyrimeve pas anëtarësimit.
Bashkimi Evropian tashmë disponon një gamë të gjerë instrumentesh për mbrojtjen e sundimit të ligjit dhe qeverisjes demokratike. Problemi nuk është mungesa e mekanizmave mbrojtës. Problemi është pasiguria rreth momentit kur këta mekanizma aktivizohen, mënyrës se si zbatohen dhe nëse ekziston konsensusi i nevojshëm politik për t'i përdorur në mënyrë efektive. Me fjalë të tjera, dobësia nuk qëndron aq te vetë instrumentet, sa te kushtet që rregullojnë zbatimin e tyre.
Pikërisht këtu paraqet një mundësi unike anëtarësimi i Malit të Zi. Në vend që të krijojë forma të reja të anëtarësimit të diferencuar, Bashkimi Evropian duhet t'i përdorë traktatet e anëtarësimit për të përcaktuar qartë dhe në mënyrë transparente se si do të vazhdojnë të mbrohen angazhimet themelore demokratike edhe pas anëtarësimit, duke ruajtur njëkohësisht barazinë e plotë politike që nga dita e parë. Synimi nuk duhet të jetë krijimi i detyrimeve të reja, por t'i bëjë angazhimet ekzistuese më të besueshme, më të parashikueshme dhe më të zbatueshme.
Traktatet e ardhshme të anëtarësimit mund të përmbajnë klauzola mbrojtëse të përcaktuara me saktësi, të lidhura me sundimin e ligjit, pavarësinë e gjyqësorit dhe qeverisjen demokratike. Më e rëndësishmja, ato mund të përcaktojnë paraprakisht se kush vlerëson respektimin e këtyre angazhimeve, cilët tregues aktivizojnë masat korrigjuese, çfarë masash mund të zbatohen dhe në çfarë kushtesh ato masa hiqen.
Kushtëzimi financiar meriton vëmendje të veçantë. Bashkimi Evropian tashmë ka filluar ta lidhë qasjen në fondet evropiane me respektimin e standardeve të sundimit të ligjit. Traktatet e ardhshme të anëtarësimit duhet të shkojnë edhe më tej. Ato duhet të përcaktojnë paraprakisht se cilat shkelje sjellin pasoja, cilat institucione janë përgjegjëse për vlerësimin, cilat instrumente financiare mund të preken dhe cilat hapa duhen ndërmarrë që masat korrigjuese të hiqen.
Qëllimi nuk duhet të jetë ndëshkimi. Ai duhet të jetë parashikueshmëria. Një shtet që hyn në Bashkimin Evropian duhet të dijë saktësisht se cilat angazhime vazhdojnë të zbatohen edhe pas anëtarësimit dhe cilat pasoja sjell shkelja e tyre. Nga ana tjetër, shtetet ekzistuese anëtare duhet të kenë sigurinë se zgjerimi nuk mbështetet te besimi i verbër apo vullneti politik i momentit, por te rregulla të përcaktuara qartë dhe të pranuara reciprokisht.
In this sense, the accession treaty would no longer simply be the final chapter of the enlargement negotiations. It would become the missing link between the transformative power of pre-accession conditionality and the credibility of post-accession rule enforcement.
Montenegro is uniquely positioned to lead this change. Unlike previous enlargement rounds, Montenegro is negotiating at a time when the European Union is simultaneously rethinking enlargement policy and grappling with the lessons learned from democratic regression within its own borders. The country has already influenced some of the key innovations of the accession process. Now it can help shape the next step: transforming accession treaties from technical final documents into instruments that strengthen the sustainability of European democracy itself.
The consequences of this approach extend far beyond Montenegro. The next wave of enlargement is likely to include not only the Western Balkans, but also Ukraine and Moldova. The question facing the European Union is therefore not whether Montenegro alone is ready for membership. The question is whether Europe can develop an enlargement model that remains credible both before and after membership.
The answer to this question can start right here in Montenegro. What is currently being prepared is not just the legal framework for a country's membership. It will serve as the model on which future enlargements of the European Union will be negotiated, defended and supported. At a time when Europe needs both stronger democracies and greater geopolitical cohesion, this would be an important contribution to the European project.
And it wouldn't be the first time Montenegro would help shape a larger European story. / Pamphlet adapted from EWB/
Lini një Përgjigje