FLASH
Shkruar nga Gabriel Elefteriu
Rënia e normave ndërkombëtare po e transformon arkitekturën e stabilitetit të pasluftës në një mjedis gjithnjë e më kaotik, ku forca mbizotëron mbi ligjin. Ky tranzicion sinjalizon fundin e epokës së institucioneve globale dhe rikthimin në një realitet ku sovraniteti mbrohet kryesisht përmes fuqisë ushtarake.
Shpërbërja e të ashtuquajturit rend ndërkombëtar të bazuar në rregulla nuk është më një parashikim apo spekulim teorik, por një realitet i prekshëm. Në tregti, diplomaci, politikë dhe siguri, ideja se ekzistojnë “rregulla” që kufizojnë sjelljen e të fortit është gjithnjë e më e tejkaluar.
Dhe kjo nuk kërkon prova të ndërlikuara. Vetë figura si ekonomisti kanadez Mark Carney e kanë pranuar hapur këtë “shkëputje” me sistemin e deritanishëm në forume globale si Davosi.
Në thelb, rendi ndërkombëtar i pasvitit 1945, i ndërtuar mbi institucionet e OKB-së dhe ligjin ndërkombëtar, ka qenë më shumë një konstrukt normativ sesa një realitet i pastër. Edhe vetë mbrojtësit e tij e kanë pranuar se ai mbështetej në mënyrë vendimtare mbi fuqinë e Shteteve të Bashkuara.
Megjithatë, pavarësisht hipokrizive dhe kufizimeve të tij, ky rend ka qenë funksional dhe i dobishëm - sidomos për botën perëndimore që e projektoi dhe e mirëmbajti. Në kontrast, koncepti i “rendit botëror” sipas Henry Kissinger-it është më i thellë dhe më realist.
Ai e përkufizon rendin si një kombinim të ekuilibrit të fuqisë dhe legjitimitetit, dy elementë që së bashku prodhojnë stabilitet ndërkombëtar. Ndryshe nga perceptimi i zakonshëm, Kissinger nuk ishte thjesht një realist cinik i pushtetit.
Shqetësimi i tij kryesor ishte ruajtja e stabilitetit përmes një balancimi të fuqisë dhe një kuadri të pranueshëm normativ. Kjo qasje mbetet e vlefshme në çdo epokë, nga Evropa e Luftës Tridhjetëvjeçare te dinamika e Luftës së Ftohtë.
Ndërkohë, ideja e një rendi të bazuar në rregulla është një fenomen relativisht i ri, i lidhur ngushtë me periudhën pas Luftës së Dytë Botërore dhe sidomos me epokën pas Luftës së Ftohtë.
Në këtë periudhë u formua ajo që mund të quhet “Triada Globaliste”: një sistem i zgjeruar i ligjit ndërkombëtar me theks liberal (veçanërisht në të drejtat e njeriut), një ekonomi globale e bazuar në tregti të lirë dhe rrjete të ndërlidhura, si dhe një grupim vlerash liberal-demokratike që pretendonin se ishin universale.
Kjo treshe shërbeu si bazë legjitimuese për një rend të organizuar rreth hegjemonisë amerikane. Sot, ajo që po humbasim nuk është vetëm një ekuilibër relativisht i qëndrueshëm fuqie, ndërsa aktorë si Kina, Rusia dhe Irani sfidojnë Perëndimin, por edhe vetë standardet e legjitimitetit ndërkombëtar.
Tërheqja nga rregullat, nga marrëveshjet dhe nga normat e përbashkëta po i gërryen themelet e sistemit. Kjo situatë është pothuajse e paprecedentë në historinë moderne. Që nga Paqja e Vestfalisë në vitin 1648, edhe në periudha konflikti të ashpër, ekzistonte një kuadër minimal normash dhe një ndjenjë e përbashkët legjitimiteti. Edhe aktorët “rebelë”, si Franca revolucionare apo Gjermania naziste, përbënin përjashtime që provokonin reagim kolektiv.
Sot, kjo logjikë duket se është shpërbërë plotësisht. Një seri dështimesh strategjike - nga luftërat pas 11 shtatorit te konfliktet në Lindjen e Mesme - së bashku me rritjen e fuqive rivale, kanë dobësuar ndjeshëm udhëheqjen e Perëndimit dhe e kanë ndryshuar balancën globale të fuqisë.
Paralelisht me të, në rënie është edhe legjitimiteti. Ironikisht, një pjesë e këtij erozioni vjen nga vetë Shtetet e Bashkuara. Triada Globaliste ishte bërë politikisht e paqëndrueshme, duke prodhuar reagime të forta populiste dhe një kthesë kundër globalizimit, tregtisë së lirë dhe universalizmit liberal.
Megjithatë, përtej këtyre zhvillimeve strukturore, politika konkrete ka përshpejtuar këtë shpërbërje. Një qasje gjithnjë e më përzgjedhëse ndaj ligjit ndërkombëtar, përdorimi i forcës pa konsensus dhe presioni ndaj aleatëve kanë minuar vetë idenë e rregullave të përbashkëta.
Një sjellje e tillë, edhe kur mund të justifikohet në raste të veçanta, krijon precedentë të rrezikshëm. Ajo dobëson çdo pretendim për drejtësi dhe e bën më të vështirë mobilizimin e mbështetjes ndërkombëtare kundër shkeljeve të ardhshme.
Pra, kur zhduken standardet, i hapet rruga arbitraritetit dhe përshkallëzimit. Nga kërcënimet ndaj aleatëve, te përdorimi i tarifave si armë dhe ndërhyrjet në politikën e brendshme të shteteve të tjera, po konsolidohet një model sjelljeje që nuk përputhet me asnjë koncept tradicional të rendit ndërkombëtar.
Rezultati është një botë që i afrohet gjithnjë e më shumë një “xhungle” globale, ku rregullat zëvendësohen nga fuqia, dhe ku çdo shtet mbështetet për mbijetesë kryesisht te kapacitetet e veta.
Nga iluzionet e një rendi normativ, lavjerrësi ka kaluar në ekstremin tjetër, në një sistem ku sovraniteti nuk garantohet më nga asgjë përveç forcës. Mirë se vini në xhungël!/ Përshtati "Pamfleti" Nga “Brussels Signal”
E frikshme kjo arkitekture modherne. Na pret qameti me emrin xhungel.