FLASH
Shkruar nga Gjergj Zefi
Diplomacia nuk është një kontratë biznesi. Memorandumi SHBA-Iran u shemb sepse u ndërtua mbi logjikën e transaksionit, ndërsa Lindja e Mesme vazhdon të funksionojë sipas logjikës së ekuilibrave të forcës.
Në politikën ndërkombëtare ekziston një tundim i vazhdueshëm: bindja se çdo konflikt mund të zgjidhet nëse palët ulen në tryezë dhe gjejnë një marrëveshje që u leverdis të gjithëve. Donald Trump e ngriti këtë filozofi në nivel doktrine. Ai besonte se përvoja e tij si negociator dhe sipërmarrës mund të përkthehej edhe në diplomaci.
Shtetet, sipas kësaj qasjeje, nuk janë shumë të ndryshme nga korporatat; ato negociojnë interesa, peshojnë kostot dhe përfundojnë në një kompromis kur çmimi i konfliktit bëhet më i lartë se përfitimi.
Pikërisht mbi këtë logjikë u ndërtua edhe memorandumi i mirëkuptimit mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit. Nuk ishte një traktat historik dhe as një marrëveshje përfundimtare për programin bërthamor iranian. Ishte një armëpushim politik, një përpjekje për të ngrirë përkohësisht përshkallëzimin ushtarak dhe për t'i dhënë diplomacisë një dritare mundësie.
Por kjo dritare u mbyll shumë më shpejt sesa ishte parashikuar.
Sulmet e sotme amerikane dhe kundërpërgjigjja iraniane nuk shënojnë vetëm fundin e memorandumit. Ato rrëzojnë një ide shumë më të madhe: se Lindja e Mesme mund të administrohet me të njëjtat parime që funksionojnë në botën e biznesit.
Ky ishte gabimi themelor.
Në biznes, kontratat mbështeten mbi ligjin, arbitrazhin dhe interesin ekonomik. Në gjeopolitikë, marrëveshjet mbështeten mbi besimin, balancën e forcës dhe perceptimin e sigurisë. Kur mungon besimi, çdo dokument mbetet vetëm një copë letër.
Irani nuk e sheh marrëdhënien me Shtetet e Bashkuara si një negociatë tregtare. Për Republikën Islamike, konflikti me Uashingtonin është pjesë e identitetit të saj politik që prej Revolucionit Islamik të vitit 1979. Në këtë logjikë, rezistenca nuk është vetëm një strategji; ajo është një burim legjitimiteti për regjimin. Çdo kompromis që perceptohet si dorëzim përballë presionit amerikan mund të ketë pasoja të brendshme politike më të rënda sesa vetë sanksionet.
Edhe Uashingtoni bëri llogaritë e veta. Administrata Trump u mbështet te strategjia e "presionit maksimal": sanksione ekonomike, demonstrim force dhe gatishmëri për të negociuar. Ideja ishte e thjeshtë: rritja e kostos së konfliktit do ta detyronte Teheranin të pranonte kushte më të favorshme.
Në teori kjo dukej bindëse. Në praktikë prodhoi efektin e kundërt.
Sa më shumë u rrit presioni, aq më shumë udhëheqja iraniane u bind se çdo lëshim do të interpretohej si shenjë dobësie. Për pasojë, çdo goditje amerikane kërkonte një kundërpërgjigje. Çdo kundërpërgjigje iraniane justifikonte një tjetër operacion amerikan. Diplomacia u shndërrua në peng të logjikës së hakmarrjes.
Por dështimi nuk lidhet vetëm me dy kryeqytetet.
Lindja e Mesme nuk është një fushë shahu ku lëvizin vetëm Uashingtoni dhe Teherani. Në këtë ekuacion ndikojnë Izraeli, monarkitë arabe të Gjirit, Turqia, Rusia, Kina dhe një rrjet aktorësh jo-shtetërorë; nga milicitë në Irak e Siri deri te grupet e armatosura në Liban dhe Jemen. Secili prej tyre ka interesat, vijat e kuqe dhe llogaritë e veta strategjike.
Kjo do të thotë se edhe marrëveshja më e mirë dypalëshe mund të rrëzohet nga një incident lokal, një sulm me dron, një raketë e lëshuar nga një grup aleat ose një vendim politik i marrë larg tryezës së negociatave.
Një tjetër dobësi e memorandumit ishte mungesa e garancive ndërkombëtare.
Marrëveshjet që kanë mbijetuar në histori nuk janë mbështetur vetëm te vullneti politik i liderëve. Ato kanë pasur mekanizma monitorimi, institucione mbikëqyrëse, garantues ndërkombëtarë dhe procedura të qarta për menaxhimin e krizave. Kur këto mungojnë, marrëveshja varet nga klima politike e ditës. Dhe klima politike ndryshon shumë më shpejt se tekstet diplomatike.
Për Evropën, dështimi i memorandumit është një sinjal alarmi. Kontinenti mbetet i varur nga stabiliteti i Lindjes së Mesme për furnizimin me energji, për sigurinë detare dhe për kontrollin e flukseve migratore. Çdo krizë në Hormuz reflektohet pothuajse menjëherë në tregje dhe në ekonominë evropiane. Kjo është arsyeja pse Brukseli ka interes jetik që diplomacia të mbizotërojë mbi logjikën e përshkallëzimit.
Diplomacia nuk mund të reduktohet në një proces transaksionesh. Marrëveshjet ndërkombëtare nuk funksionojnë vetëm sepse palët kanë interes ekonomik. Ato funksionojnë kur krijojnë besim, kur ofrojnë garanci dhe kur adresojnë shkaqet e konfliktit, jo vetëm pasojat e tij.
Nëse memorandumi shembet pas goditjes së parë ushtarake, problemi nuk është vetëm ai që shkel marrëveshjen. Problemi është vetë arkitektura e marrëveshjes.
Dhe pikërisht këtu qëndron dështimi i "business diplomacy". Ajo supozon se shtetet sillen si kompani. Por historia tregon se shtetet sillen si fuqi politike, të udhëhequra nga kujtesa historike, identiteti, perceptimi i kërcënimit dhe ambicia për të ruajtur prestigjin.
Këto nuk maten me bilance financiare dhe nuk zgjidhen me logjikën e një kontrate tregtare.
Bombardimet e sotme nuk shënojnë vetëm dështimin e një memorandumi. Ato shënojnë fundin e iluzionit se paqja mund të ndërtohet mbi presionin. Historia e diplomacisë ka treguar vazhdimisht se ndodh e kundërta: pa besim nuk ka marrëveshje të qëndrueshme, ndërsa pa marrëveshje të qëndrueshme nuk ka paqe./Pamfleti
Lini një Përgjigje