FLASH
Shkruar nga Pamfleti
-The unknown history of the city that became a shelter for 640 French soldiers killed in the Balkans-
Korça, the noble place of traditions and its inhabitants, is at the same time the only city in the Balkans and Europe, which has provided an eternal resting place for hundreds of French sons killed in the wars of the last century. There are not a few, but a full 640 graves of French soldiers, which for 90 years have been found, preserved and are under the care of generations of its noble inhabitants. "The French sons killed in the Balkans, in the war for the interests of the politics of the time, unlike many neighboring cities and states, Korça of culture, were offered a part of their body (land), without any reward, they were offered care and respect , then today and in the future", affirms the 84-year-old Korčar, Lefter Pepo.
90 years ago
The Second World War was at its peak, especially in the Balkans, which historically has been the epicenter of armed clashes between neighbors, but also a battlefield with implication and interests of different states of old Europe. According to the historical documents of the time, hundreds of soldiers of the French forces were killed in the Balkan Peninsula, who undoubtedly defended and fought for the interests of their country...! Not a few of them, according to the archives of the time, were also killed in Korça.
The French government showed great care for its martyrs, even though it was a war. She decided to group them in one place and when the war was over, draw them to her place. Having a cooperative relationship with the priory of Korça and the leaders of the patriotic movement of the time, the French military command thought to create the cemetery of the soldiers killed in Korça.
The provincial council, which at that time administered the Autonomous Province of Korça, according to the documents stored in the Korçë museum, donated the land where the cemetery of French soldiers who died in the First World War would be built. This plot was located in the north of the city. During the years of the ongoing war, the French brought to eternal rest in the cemetery on the outskirts of Korca, all their fallen soldiers on the Balkan Peninsula.
Their number reached 640 people. Not all of them were of French nationality, as France mobilized soldiers during the years of this war, even from the countries that were its colonies. Consequently, in these cemeteries there are soldiers of French, Italian, Moroccan, Algerian, Korean and even Vietnamese nationality, etc.
The story in the mouth of 84-year-old Lefter Pepo
The elderly, but also generations later, not only know the history of the creation of the French cemetery in their city, but are proud that they were the only ones in the Balkans who opened eternal shelter to the 640 French sons killed in a war , whose mission, they could not learn alive. One of them, very informed and familiar with the historical documents of the time, is the 84-year-old Lefter Pepo.
He explains historical facts in detail, presenting documents and testimonies about the cemetery of French soldiers in Korça, with surprising accuracy. As he claims, France is the country of Western Europe that Korça has known since the 13th century and had contact with. According to Lefter, from 1250 to 1350, there were several French ducal families in Albania. In the city of Korča, there are written documents that prove that in the 19th century, ten young people from Korča finished their higher studies at Sarbonne in Paris.
"Among them there was also a girl, who was the daughter of the prominent education-loving Kuneshka family, from Boboshtica in Korça", 84-year-old Pepo proudly affirms. This fact, according to him, was one of the factors that helped create a growing image of the "big world" that France represented in the southeastern city. While on October 25, 1917, with the opening of the French High School, which in 1922 was called the Albanian National High School, these ties were further strengthened.
The French in the Balkans and in Korça
Shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912, ishte një ngjarje shumë e madhe për gjithë popullin shqiptar. Më 1913 fuqitë e mëdha europiane në zbatim të Traktatit të Londrës caktuan kufijtë shtetërore të vendit tonë. Në rrethanat që u krijuan, grekët u detyruan të tërhiqen në tokën e tyre, pasi për të drejtuar vendin erdhi Princ Vidi. Në vitin 1914, shpërtheu Lufta e Parë Botërore. Grekët duke pasur lakmi për territore shqiptare në jug dhe në juglindje të vendit, u rikthyen sërish dhe e pushtuan Korçën.
Fillimi i Luftës së Parë Botërore, krijoi dy grupimet, blloqet ushtarake të kësaj lufte: nga njëra anë Blloku qendror, ku bënin pjesë Gjermania, Austro-Hungaria dhe me ta u bashkua edhe Bullgaria, ndërsa në bllokun tjetër të Antantës, ishin; Franca, Anglia, Italia dhe SHBA-ja. Më 1915, në betejën e Manastirit në Maqedoni, u përplasën ushtritë e dy blloqeve ushtarake dhe nga kjo betejë, rezultuan humbës austro-hungarezët dhe bullgarët që ishin vendosur në atë kohë në Maqedoni dhe në rajonin e Pogradecit, ndërsa fitues, dolën forcat ushtarake franceze dhe italiane.
Me rënien e Manastirit, ndodhën ndryshime edhe në Korçë, që varej nga Manastiri. Në këtë qytet, hynë si pushtuese forcat e ushtrisë franceze, të cilat gjetën forcat pushtuese greke.
Për rrjedhojë, Korça rezultonte e pushtuar nga grekët dhe francezët, ndaj lëvizja popullore, filloi të riorganizohej më fuqishëm se më parë. Me iniciativë të parisë korçare dhe të kryengritësve të drejtuar nga Themistokli Gërmenji, më 10 dhjetor 1916, u bë një marrëveshje dhe u nënshkrua një traktat me komandën ushtarake franceze.
Sipas kësaj marrëveshjeje, u vendos armëpushim me ushtrinë franceze dhe fillimi i bashkëpunimit me francezët me dy kushte kryesore: Të largoheshin forcat e ushtrisë pushtuese greke nga Korça dhe të shpallej Krahina Autonome e Korçës. Kjo marrëveshje u zbatua, forcat ushtarake pushtuese greke, u larguan nga Korça.
Ikja e francezëve
Komanda ushtarake franceze, sipas dokumenteve të kohës, qëndroi në Korçë deri në maj të 1920. Kishte mbaruar lufta. Komanda ushtarake që kishte vepruar në Korçë, u shpreh e gatshme të tërhiqte edhe eshtrat e ushtarëve të vrarë në luftë. Përsëri drejtues të qytetarisë korçare u shprehën: “Ata vërtetë janë ushtarë të Francës, por populli i Korçës, nderon kujtimin e tyre, sepse gjatë Luftës nga sundues, u bënë bashkëpunëtorët dhe ndihmësit tanë, ndaj lërini të prehen këtu”!
Qeveria franceze e miratoi këtë kërkesë. Kryqet e këtyre varreve, vite më pas, u sollën nga Selaniku. Këta kryqe janë edhe sot, edhe pse kanë rreth 80 vjet që janë vendosur. “Varrezat e ushtarëve të Francës në Korçë, kanë qenë, janë dhe do të jenë një buqetë me lule, që nuk vyshket kurrë. Ato asnjëherë nuk janë lëvizur, edhe pse qyteti dhe vendi ynë ka kaluar rrebeshe të mëdha, kujdesi për këtë varrezë nga brezi në brez kurrë nuk ka munguar”, – shprehet Lefter Pepo
Fodulli: “I mbrojta me armë varrezat në 1997-ën”!
Kujdestar i varreve franceze në Korçë, ka qenë Demir Kamenica, ndërkohë që breza të tjerë, kanë shërbyer më pas në to. Gjatë trazirave të marsit 1997, Seferi mori një automatik dhe me të në dorë, rrinte netëve tek varreza. “I ruaja sepse kishte njerëz të këqij, që mund të vinin të merrnin kryqet prej mermeri, të shkulnin kangjellat, të dëmtonin lulet dhe farishtet e tyre”.
Në vitet e demokracisë, Seferi ngriti dy shtiza për flamujt dhe sërish filloi që çdo mëngjes, të ngrinte pranë tyre flamurin francez dhe atë shqiptar. Mandej fillonte punën me merakun që çdo skutë e varrezave, të qeshte, të lulëzonte. Atje i gjeje lulet e të gjitha llojeve. Vitet e fundit mbante pranë edhe të birin, Alfredin, të cilit i mësoi zanatin e bahçevanit.
Breza kujdestarësh
Varrezat gjithmonë kanë qenë nën kujdesin e pushtetit vendor të qytetit. Pas Demirit, – vazhdon të tregoi Pepo, – në to shërbeu bahçevani Areto Sotiri dhe pas tij, nipi i Demirit, Sefer Fodulli. Ky i fundit, e filloi punën kur ishte djalë i ri dhe u largua kur doli në pension. Tani është rreth 75-vjeç. Në shtëpinë e tij, ruan si relike të rrallë, një flamur francez.
Seferi ka shërbyer në një kohë të vështirë tek këto varreza, atëherë kur Sigurimi i Shtetit, kontrollonte çdo skutë të vendit. “Punoja çdo ditë që asaj varreze të mos i vyshkeshin kurrë lulet, që trëndafilat të lulëzonin pa reshtur, që karafilat e të gjitha ngjyrave të lëshonin aromën e tyre deri tutje. Kur qyteti flinte, afër mesnatës, unë shkoja dhe ujisja lulet, sepse ajo ishte koha më e përshtatshme.
The State Security officers dictated to me and kept me from doing bad things at night. When they were convinced that it was a care for the flowers, they advised me not to go out at night again, lest something should happen to me. I had nothing to do, I obeyed. In the years of monism, no one except me set foot in those cemeteries.
On November 11, on the Day of Remembrance of the Fallen of France, the French ambassador came with his wife, they laid flowers at the memorial, paid their respects and left in silence. All around, the officers of the State Security were eavesdropping, lest I say anything to them, lest they give me anything. In order not to have trouble, I stayed away", he says. /Memorie.al
Lini një Përgjigje