FLASH
Shkruar nga Shkëlqim Abazi
Now in my old age, I feel compelled to confess my truth, as I lived it. I'm talking about modest men, who never boasted about their achievements, and about others who were silenced by the regime and buried in nameless tombs. In no case do I undertake to usurp the monopoly of the truth or to claim laurels for an event, where I was a casual attendee, although I was eager to feel a little bit my friends, who tactfully and kindly avoided me: "Byrazer, open your eyes... don't get confused... because you still have two months left"! Worry that stuck with me like a talisman, from the morning of May 21, 22 and 23, 1974, even followed me for the following months, until I was released. However, everything I saw and heard in those three days, I would not want to take to my grave.
Continues from the previous issue
"Take a bath and get dressed to be ready"! - Tomca handed me a pile of clothes. - "He tried, whether he was a widow or not, you never know"!
Bajram Hoxha was waiting at the showers, with a kettle of warm water.
"Why are you late boy, hurry because the police may call you"! – he pulled out of the box. I washed, dressed and went out.
"Marshallah, eyes on the dog's ass"! - Bajrami rubbed his eyes and mumbled something under his breath.
"What did you find, Bame"? - Zakja pushed him from the top of the stairs of the appeal terrace.
"Yes, don't take it for granted"! - Bajrami replied, collecting the prison stuff.
"Br, bre, bre, you have become a son-in-law!" - Zakja hung on my neck and wrapped it around my chest, until it took my breath away: - "Let it go, son, and good luck"! - his eyes got wet and he started to blow his nose. - "O Great God, protect your sons"! - he sat on the first step with his head in his hands.
"Hold on Zake, we'll take him to the barber"! - I don't know where Jelal bey came from, he put my arm in and pulled me towards the shack of the Malkastrio "nose", while he started singing the Cologne song:
"O son-in-law, where are you?"?!
I opened the door of the "nose" from Malakastrio, who shaved me for the first time, and even rounded my hair, even though he had shaved zero, two weeks ago, he also left me with lavender from a bottle that he didn't I know where he got it from, then he slapped me on the back:
"Let it be the past and good way"! - after so many years I thanked him back and shook his hand.
As soon as we broke up with Rroku's escort, some five or six mountaineers took him to adorn him to the Malkastriot "nose". I say to adorn him, because compared to me, Rock had long hair, at least three or four centimeters. Of course the privilege of being a brigadier! We said goodbye and parted ways. When I returned to the room, Tomori was busy with something in a suitcase.
"What about this"? - I asked stunned.
"My suitcase. You remember me, but rather, you don't know the street"!
“Më mjafton çanta që solli Ahmet Islami. Se mos kam ndonjë gjë të madhe për të marrë”!
“Merri të dyja! Kam futur edhe nja dy rroba, për plakën time”. – dhe nguli këmbë: – “Ore, pa vishi këpucët që solli Esati”! – dhe më zgjati një kuti kartoni.
Kur vesha çorapet, këmbët hynë pa zor në këpucë, po sa lidha lidhëset, m’u bë se një morsë ma shtrëngoi shputën. Pesë vite, kisha mbathur vetëm opinga gomash makine dhe çizme llastiku, putra ishte zgjeruar dhe gishtat ishin deformuar, tani me këpucë të vërteta, po më dhembnin majat e thonjve.
“Ha ndonjë gjë, se s’dihet kur do të bjerë në hise”, – Tomçja më zgjati supën e mëngjesit.
“Nuk kam uri”! – në fakt s’doja ta gjerbja atë lëtyrë, që më mbiu në bark pesë vjet.
“Epo mirë, po të vë në çantë ca biskota”! – dhe futi dy kuti.
“Mbaji, sepse unë do zgjidhem si të mundem”! – s’doja ta privoja nga ushqimi i paktë.
Kur u sigurova se rrasa në çantë gjithë ç’kisha nijet të merrja me vete, u ula përfund shtratit, mbi shtresat e mbledhura rulo, që tashmë do ndërronin pronar, do t’ia dhuroja mikut me të cilin më dënuan, Ladit, që kishte edhe pesë vite të tjerë.
“Çohu se vajti ora”! – Tomori mori çantën e valixhen dhe doli në shesh.
Atje më rrethuan shokët që kishin ardhur nga turni i natës dhe më shoqëruan gjer afër portës së llamarintë, ku Malua paralajmëroi të ishim gati, se mund të na lironin nga çasti në çast. Para mensës u bashkova me Rrokun, ndërkohë bashkëvuajtësit, na futën në rreth.
Vetëm atë çast u binda se po më lironin përnjëmend. U ndërgjegjësova, m’u pre gjuha dhe m’u lidh një komb në fyt, teksa një gulfë lotësh, më rrodhën pavullnetshëm. Ngashëreva, po e përjetoja rëndë ndarjen, sa e pata të pamundur të zotëroja veten. Kur pashë se e njëjta po u ndodhte edhe burrave të ashpër, që kishin kaluar sa e sa furtuna dhe rrebeshe, u ligështova dhe shpërtheva në dënesa.
Kështu kaluam ndonjë gjysmë ore, gjersa thirri sërish tellalli, këtë herë përfundimisht, sepse nga sheshi i epërm, na bënin shenja kartelisti me dy policë. Në një dorë valixhen, në tjetrën çantën sportive, kaptova portën e llamarintë, i rrethuar nga shokët që më rrahën shpatullat dhe më inkurajuan të përballja sfidat e botës, matanë telave. Krye shkallëve të dheut, u ndala dhe fiksova për herë të fundit miqtë, teksa i përshëndeta, qava. Qaja ndarjen me ta dhe pasigurinë që më priste tej rrethimit, dyfish telash gjembaçë.
Pas pesë vitesh, u hap ajo portë e nëmur dhe shkela në botën e lirë, por ende s’ndihesha i tillë, sepse dikush m’u trus nga sipër supit:
“Ku je tuj shku, or tëj”?
Kur u ktheva pash Ndrec Bardhoçin dhe Preng Rrapin. “O Zot, si s’m’u nda ky rob”?!
Dhe m’u ndërmend 23 shtatori i vitit 1970, kur shkela së pari aty dhe kurrizi i rrjepur nga fshikulli i tij.
“Duket po përballem me talljen, do më arrestojnë sërish, siç i ndodhi Kadri Thaçit nga Kukësi, që i vunë hekurat; “në emër të popullit”! sapo hodhi hapin e parë, jashtë territorit të burgut!
Sidoqoftë, ndoqa Rrokun zemër dridhur. Hyra pas tij, në derën e barakës që shërbente për kontrollin e ushqimeve, që sillnin familjarët.
“Asht derë e madhe për me hy kjo, or tëj, po birë miu me dal! S’kalon kush njitu, pa e kontrollu veta”! – Prenga më nguli pjerrtas sytë e urithit. Prita pa bëzan, sa mbaruan me Rrokun.
“Xhvishu, ç’ka pret”? – urdhëroi Prenga.
Zbatha këpucët, zbërtheva pantallonat e këmishën dhe mbeta në kanatjere e brekë.
“Cullak or tëj”! – ulëriu ai.
“Ç’ka ka me fsheh nën t’linjta, ej burrë”? – ndërhyri tjetri.
“Ndrec-a, veç veta e njoh kët anmik të poshtën”! – dhe bëri një ngërdheshje të pështirë.
“E kreva dënimin, shoku polic”! – e ndërpreva me kast.
Ai çoi kryet mbi kapakun e valixhes dhe më pa sikur do më shqyente: “Ene pse ke krye d’nimin, vet s’jam shoqi yt”! – por duket u pendua sepse shtoi: – “Tash po ta tregoj at shoqin, kur të vish përsëdyti njitu”! – djersët i shkonin lumë prej zorit, sa iu qullos këmisha.
“Mos ua pafsha bojën, as juve, as vendit”! – ia ktheva i trimëruar.
Tashmë u binda se s’kishte ç’të më bënte, të paktën për momentin, gjendesha jashtë rrethimit me tela gjembaçë.
“Edhe na, s’na gërryu malli për surratin tat, por njitu e ke venin”! – dhe iu kthye Rrokut: – “Ik or tëj, tash kena punë me nji kët”!
Po Rroku u ul në stolin ndanë derës, me sytë nga dritarja.
Mbi çimento dergjeshin valixhja dhe çanta bosh, ndërsa plaçkat mbi dhogat e pazdruguara, të një tavoline këmbështrembër, ku Ndreca i kaloi formalisht në ekstremin tjetër. Por kjo procedurë duket s’i pëlqeu Prengës, sepse iu kthye sërish, ndau ca relikte dhe ca punime druri, nja dy korniza të punuara me kashtë dhe një palë nalla pirografike për nuse, të mjeshtrit Hilë Pashuku, një kuti duhani me shqiponjë dhe një lugë druri të stilizuar si kokë dhie, nga maestro Eshref Zajmi, i ktheu e stërktheu mbarë e prapë, mos pikaste ndonjë shenjë subversive. Në fund duket iu këndën, sepse la të parën, mori të dytën, la edhe atë dhe mori të tretën e me radhë, duke u rikthyer sërish te e para, e në vazhdim. Kushedi sa do kish zgjatur, sikur mos të ndërhynte një oficer nga dritarja:
“Preng, mos na vono, se ngela këtu, po më la makina”!
“Komandant, nji ky a i rrezikshëm fort”! – iu gjegj Prenga dhe zhyti kokën mes plaçkave. – “Po ky kostum”? ngriti lart një rrobë burgu. – “Ç’ka po t’lypet, bre”?
“Më nevojitet atje ku do vete”! – ia ktheva, por në fakt e ruajta për relikte, gjë që vërtetohet në pavijonin e persekutimit të Muzeut Kombëtar, ku e dorëzova më 1995, bashkë me disa plaçka, që i ruaja nga ajo kohë. Si ndau kutinë e duhanit dhe lugën, dhuratat më të vyera të mjeshtrit Zajmi, i krodhi në një raft në krahun e kundërt të dritares dhe shfreu:
“Njito s’lejohet me i qit, të tjerat futi në valixhe dhe jashtë prej njitu”!
Ndonëse më privoj nga objektet e shenjta, s’u ndjeva, sepse protesta ime, s’do ndryshonte gjë. Ndanë barakës priste financier, me një fletë në dorë.
“Firmos këtu”! – sheshoi regjistrin mbi syprinën e një dhoge. Rroku sigloi, mori shumën dhe më hapi krahun.
“A.., A.., A…b.., A-ba-zi, apo jo”? – germëzoi nëpër dhëmbë oficeri dhe gërmoi një tufë letrash, nga shkëputi nja dy.
“Si urdhëron”! – pohova.
“Abazi, Abazi, Abazi, babanë Myslim, apo jo”!
“Po”!
“Ore, ti paske vetëm 578 lekë, e disa qindarka”! – palosi fletën dhe më pa çuditshëm.
U përqendrova në kokërdhokë, me mendimin se me aq para, do ngelja rrugës, por ai duket e pikasi mëdyshjen, sepse shtoi:
“Janë lekë të reja, or shok”! – dhe i numëroi mbi tryezë.
Dritën e bllokoi një ushtarak me dy zarfe, njërin ma zgjati mua dhe tjetrin Rrokut:
“Sot është e premte, të hënën në orën dhjetë, do paraqiteni në Degët respektive, ti në Berat dhe ti në Shkodër. Çdo vonesë e pajustifikuar, iu ngarkon me përgjegjësi penale. E kuptuat besoj”?
Pohuam me kokë dhe futëm zarfet në xhepa. Mora valixhen dhe çantën e, dola nga ajo zyrë e mallkuar, ndjekur nga Rroku me shtresat në shpinë dhe një harar zvarrë. Pas ca metrash, u sulën e na prenë udhën një grua me xhubletë malësoresh dhe dy të rinj, me siguri e shoqja me dy djemtë. Rroku flaku ngarkesën përtokë dhe u përqafua me familjarët, që mbasi më përshëndetën edhe mua, na ndihën të hidhnim plaçkat mbi karrocerinë e një skode.
U grimpova mbi gomë, po ç’ të shoh: ajo ishte plot mineral piriti, mbi të cilin kishin ndehur ca letra thasësh çimento! Tashmë dielli digjte, teksa nga karroceria ngriheshin shtëllunga avulli. Pa kaluar pesë minuta, doli nga baraka një rrondokop rreth dyzetvjeçar, me një fletë në dorë, duket policë- ngarkesën, hapi derën dhe e ngjiti në xhamin e parmë, pastaj zbriti sërish dhe u ngjit mbi karroceri, zgjidhi një dërrasë të zezë si dru abanozi, e nxirë sigurisht nga minerali i piritit dhe e shtriu mbi dy vjegëza, që kacavareshin nga pas kabinës.
“Njitu janë të xanme, veç dy vet, kanë m’u ul, të tjerët mbi q’ato letra në daçin, përkundrazi hudhu poshtë”! – ishte shoferi që gulçonte dhe çlironte nga shpatullat e sqetullat leshtore, një duhmë përçi. Sheshova valixhen mbi mineral dhe u ula mbi të.
Nga ajo pikë dominuese, m’u shpërfaq një pamje e përçudnuar e terrenit, ku kalova tre vite; vendi i shëmbëllente një grope me kampin varr dhe godinat si stranica. Mbi tarracën e apelit, lëvrinin ca statueta lilipute ngjyrë kafe, që tundnin kapat e bardha:
Sivëllezërit e idealit tim, shokët e vuajtjeve të djeshme dhe të halleve të nesërme! Atëbotë i kuptova ordinerët, kur shpotitnin: “Ua bëmë varrin armiqve”! Teksa valëvita këmishën si flamur, kapat fluturuan në hava.
Sakaq u drejtuan nga zyrat e komandës për te ne, tre-katër ushtarakë, tre hynë në kabinë, i katërti u hodh mbi karroceri. Ndërkaq motori gulçoi, makina mori dishezën e hinkës së Gurth- Spaçit dhe kampi humbi sysh, shquhej vetëm pjata qiellore dhe disku i diellit, që përcëllonte.
Deri te lëfyti notuam mes pluhurit kuqal, por afër kthesës, shfryu një duf i beftë prej horizontesh të pakapshme nga syri ynë, e davariti dhe e qëroi pamjen. Kur ktheva kryet, shikimi u tret mbi kodrat e minierave dhe humbi thellë maleve të Munellës e të Kalimashit, ndërsa siluetat mbi tarracë, iu përngjisnin milingonave.
Sa kaptoi grykën, makina uli shpejtësinë, mori ca zigzage që çanin kodrën dhe binin pingul mbi përrua, në të teposhtën e Spaçit fshat. Ato qindra metra, mund t’i përshkoje më shpejt me këmbë, se mbi rrangallën që epohej dhe kërcëllinte pas çdo kthese.
Në ndryshim nga minierat, shpatet ishin të veshura me pemë dhe me shkurre, ndërsa syri depërtonte matanë Fanit, gjer në kodrat e Repsit. Një rrëke që nga pllaja, zbriste e grumbullohej në një vijë anësore, që e përcillte ujin mbase në shtratin e ndonjë mulliri bloje.
Bërrylin përfund dishezës, dëgjova ta quanin “Udha e Spaçit”, po fshatin s’ma zuri syri. Bash rrëzë saj, shoferi ndali, qiti tullën nga dritarja dhe vikati:
“Shpejt, se kena udhë të gjatë, or mëjk”!
Nga shkurret dolën një çift me një fëmijë, dy-tre vjeç, u varën në sponda dhe u sheshuan bri meje.
“A mundesh m’e mbajt një fije kët f’min, se jena ngushtë, shoqi ushtar”? – duket koka e qethur dhe mosha e re, e lajthitën mirditorin, që më mori për ndonjë ushtar me leje dhe më hodhi fëmijën mbi gjunjë.
“O Zot, sa i bukur ky flokëverdhi sy jeshil, që bash si engjëll, po më uron mirëseardhjen në botën e lirë”! Engjëlli u step një çast, më nguli sytë e mëdhenj dhe më dhuroi një buzëqeshje të padjallëzuar, që më ngjiti në qiellin e shtatë. M’u bë se shenjtët e Mirditës, më vunë një kerubin në pëqi!
“Të falem o Zot, që më blatove këtë dhuratë të çmuar”!
“Mark-a, ushtar e njehe nji kët, ti? Njitash sa e liruen prej burgut, or shoq! Asht anmik i betuem”! – ndërhyri Preng Rrapi, pa ia kërkuar kush.
Mirditorja ma rrëmbeu nga duart fill dhe e shtrëngoi në gji, si ta mbronte nga gjeraqina.
“Duhet m’i rujt cullët nga anmiqt, shoqe”! – vijoi predikimin polici shpirtkazmë.
U bëra ta shqyeja, por heshta, ndërsa gruan e kuptova; mbronte pjellën, me të drejtën mëmësore. Me një sy të shpejtë, pikasa lemerinë në fytyrat e saj e të burrit, që u ngjesh pas së shoqes, për të formuar një koracë mbrojtëse mes tij dhe fëmijës.
Prita Rrokun mos jepte ndonjë mesazh, por ai sodiste i përqendruar boshllëkun, sa të thoshe se po eksploronte hapësirën kozmike.
Hyrja në “Ferrin e kufomave”, m’u duk tepër armiqësore, të paktën deri tani, nuk shquhej ndonjë shenjë njerëzillëku, njerëzit që ndeshëm na shihnin si ufo, në mos na urrenin, na përbuznin, si të infektuar nga epidemia e murtajës, që rrezikonim të kontaminonim ambientin.
Ngazëlleva sa gati harrova nga dola, kur më lanë mbi gjunjë atë fëmijë, por kënaqësia nuk zgjati sepse, ma rrëmbyen duarsh, si t’ia hiqnin nga kthetrat një bishe të tërbuar.
After the contemptuous insult, the words of Esat Kala stuck in my brain: "Biro, open your eyes, 'The hell of corpses' is blacker than the 'Grave of enemies'!" In 'Varr', no one despises you, you curse Enver as often as you want, and the bastards don't listen to him, but in 'Hell', you will be silent even when you are bitten by a snake, or suffocated by the smell of living corpses" !
I looked at my fellow travelers out of the corner of my eye, a shadow of sadness like a mixed mask, rested on their dry and yellow faces. Maybe the mirage was an effect of the street dust, but I was convinced of this when I saw them fainting from the heat or anxiety and becoming silent, like fish before a funeral.
"Truly, 'Hell of the corpses', the blackest dog, from the 'Grave of enemies'"! I returned again to the landscape of 'Hell...', which outlined that panorama of solar gloom; on both slopes the leaves of the trees and bushes, were hanging under the weight of the yellow dust and had lost their color, thus shattering the cypress trees that surround the cemetery, while those present were mourning, as if they were going to a funeral!
After a few zigzags, we fell on the bed of a river, which joined the stream with several pools, one here and one further, green with algae. When we crossed a bridge, we went out to the left of the valley, on a road with potholes and ruts, where the car jumped and shook, partly from the weight of the pyrite, partly from the tires, which almost touched the disc and slowed down, almost crawling like a snail.
Somewhere we exchanged with a "Zil", covered with military raincoats, which raised smoke and forced our "Skoda" to crouch in the pocket of the stream, to clear the way, even more so to protect itself from the dust. . When the clouds broke, we were dusted for ibret and we were dripping with sweat.
This foggy tis drowned the child. As my mother tried to calm him down, he coughed uncontrollably and began to wheeze, leaping from his father's lap onto mine, writhing as if he had an epileptic seizure. I reached into my pocket instinctively and found a piece of candy from the camp store, peeled off the paper and handed it to him. He scooped it up and gobbled it up with a mischievous smile, while the mother gasped in surprise, unable to react. This scene didn't even last a minute, but it caught Preng Rrap's eye and fell on the sheet metal on the cabin:
"Hold on, man, because the smoke choked us"! – a release that meant, oh dust or our presence, the devil found out.
The driver stopped next to a kroi, under the shade of a pine, opened the door and approached the kroi, together with the officers, inviting us to refresh ourselves. We jumped in and started to bathe, but it seems we were loaded with so much dust that the dirt clouded the water in the trough. While I was freshening up, the child stared at me strangely, stammering a few words that he could not articulate fully, or was drowned out by the gurgling of the crotch./ Memorie.al
Lini një Përgjigje