FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Now in my old age, I feel compelled to confess my truth, as I lived it. I'm talking about modest men, who never boasted about their achievements, and about others who were silenced by the regime and buried in nameless tombs. In no case do I undertake to usurp the monopoly of the truth or to claim laurels for an event, where I was a casual attendee, although I was eager to feel a little bit my friends, who tactfully and kindly avoided me: "Byrazer, open your eyes... don't get confused... because you still have two months left"! Worry that stuck with me like a talisman, from the morning of May 21, 22 and 23, 1974, even followed me for the following months, until I was released. However, everything I saw and heard in those three days, I would not want to take to my grave.
Although he belonged to the principled type, Pano Taçi hated the false ethics, despised the strict rules, despised the hypothetical sthijans, who tended to look like scumbags. There were controversial ideas about artificiality, Suaz considered it shackles, prison, isolation, evolutionary deformation. Even those who tried to adhere to these rules to the letter were called "prisoners of morality", just as he considered the ocean:
"The ocean, the slave of the earth, throws the waves at its head / Boils, gasps and moans, pulls and gurgles / shakes the shackles and shakes the waves, it will come out over the shores. / When he rages and makes you a mess, he knocks his mother out of bed / the ridge rises more and more, / floods the earth with salt and foam / It's hard to bind the titans.../ As soon as I open the sofas, the sides tear off"!
He liked the galaxy and admired the stars, when they moved in the endless firmament, he loved freedom in his own way, with platonic-earthly love, ethereal and sensual, fluid and tangible. Although he was forced to live in violent misery, he experienced freedom even behind bars, in the cells of Burrel, or in Spaç, in exile or wherever the jahilis cracked him.
While we suffered physical isolation, he enjoyed the fruits of passion, he spoke to the wind, to the rain, to the snow, to the colorful tail of the rainbow, to the moon's horn, to the sun's rays, to Burrell's swallow. "I talk to spirits"! - boasted when we were bored and felt in the grip of stupidity.
"Okay, okay with whom"? - I asked him once.
"I had an amazing conversation with Safo"! - I was shocked.
"Normal, it is possible for you to know Greek"! - I scolded.
"No my friend, I didn't speak Greek, I spoke Albanian"!
"When did you teach us our language, Safoja"? - I drove him further.
"He always spoke that language"! - he cut me seriously.
“Lëre – thashë, – Panua si Panua, flet me Homerin, Aristotelin, Sokratin, Plutin, Plinin, Ovidin, Petrarkën, Danten, Shekspirin, Rasinin, Molierin, Gëten, Shilerin, Pushkinin, Hajnen, Petëfin, Gogolin, etj., etj., hajde merre seriozisht o të kam rixha”!? dhe s’e zgjata.
Panua s’ishte vetëm poeti haluçinant, që harbohej me zanat, por edhe eruditi i shkallës sipërore. Kur disa gjuhëtarë po debatonin me Vasil Dhimitriadhis dhe grekun tjetër, Janin, për lashtësinë e gjuhëve dhe autoktoninë e fiseve të rajonit, Panua i doli krah rrëmujshëm, Qani Çollakut: “E drejtë profesor! Shqipja është antike, më e lashtë se greqishtja, po se po, por edhe më e vjetër se fenikishtja”!
Vasil Dhimitradhis u prek në krenarinë helene: “E njoh prej kohe ksenofobinë tënde Pano, sidomos për grekët, por ju ftoj të pranoni apriori, se greqishtja ka qenë dhe mbetet mëma e gjuhëve të lashta dhe modeme, protofonia e kulturës botërore, shpresoj të mos më kundërshtoni në këtë pike”.
Kur pikasi ironinë në sytë e bashkëfolësit, shtoi: “Natyrisht ti mund të disponosh pseudo-argumente, për ta shkurorëzuar e flakur këtë deduksion, por marr guximin t’iu them sinqerisht, atë që bota e qytetëruar e ka pranuar pa mëdyshje…”!
“Siga-siga qirje Vasilis, signome”! – e ndërpreu Taçi, në greqisht, pastaj në shqip: “Megalomania në shkencë, nuk është argument, po kokëfortësia helene dhe mburrjet pa bereqet, u kanë verbuar ju grekëve, sa të mohoni të vërtetat historike. Padyshim Greqia e vjetër, ka dhënë kontribute në zhvillimet dinamike të botën antike, në lulëzimin e artit, kulturës, skulpturës, poezisë, tragjedisë, komedisë, politikës, filozofisë, historisë, mjekësisë; s’mund t’i mohohen meritat në fushën e legjislacionit, në aplikimin e demokracisë qytetare, në debatet e agorasë si pararendës i parlamentarizmit, natyrisht me raste ka praktikuar edhe despotizmin, edhe tiraninë ekstreme, etj., etj., por kjo s’nënkupton se baza gjuhësore, ishte bash greqishtja.
“Sipas jush Homeri, Sokrati, Platoni, Demosteni, Likurgu, Aristofani, Aristoteli, Safua, Sofokliu, Herodoti, Herakliti, Hipokrati, Fidia e dhjetëra të tjerë, paskan folur shqip”!? – u irritua Dhimitriadhis.
“Natyrisht, s’thashë se kanë folur tamam shqip, por këmbëngul se baza e gjuhëve, ka qenë shqipja, më saktë pellazgjishtja. Sigurisht ky s’është deduksioni im, studiues, gjuhëtarë dhe albanologë të shquar, e pranojnë, madje edhe vetë helenistët që kanë bërë studime të thelluara”.
“Sot po e dëgjoj së pari këtë argument”! – e ndërpreu sërish Dhimitriadhis.
“Bëni durim ju lutem dhe më dëgjoni gjer në fund, mund te kundërshtoni, mbasi të paraqes argumentet shkencore që disponoj, por, jo me kokëfortësinë e Akilit dhe dredhitë e Odiseut”!
Dhe i parashtroi idetë me një erudicion për të zilepsur edhe leksikografët dhe historianët më të zotë.
III
Në kapërcyell të viteve dymijë, librari i qytetit tim, Avdyl Pilafi më dha një vëllim poetik dhe më sugjeroi ta lexoja. Libri s’ishte i trashë, as luksoz, botuar me një letër pa pikë cilësie, ndërsa mbi kopertinë paraqiste një nudo futuriste, me krahët kryqëzuar mbi gjunjët e mbledhur dhe një emër të padëgjuar, Burgim Pata.
E hapa kuturu ku ngeci dora dhe lexova një poezi pa titull, me përmbajtje të theksuar erotike. E mbylla dhe ia ktheva, por ai më sugjeroi ta lexoja dhe të hamendësoja po të mundja, cili ishte autori:
“Mund të flasësh, vetëm pasi ta kesh përfunduar”.
“S’m’u duk i përshtatshëm”!
“Lexoje, mbase ndryshon mendim! Fundja jemi të pjekur, temat tabu, s’ndikojnë mbi ne”, – i rravgoi një nënqeshje ironike, që më nxiti ta merrja sërish.
E mbarova brenda orës. Tema e papërshtatshme me gjuhë ekspresive, më shtynë të gjeja një laps sfungjer dhe të rrumbullakosja një pullë të kuqe.
“Ç’po shkruan”? – pyeti Avdyli.
“I vura një shenjë, që paralajmëron rininë, t’i rrinë larg këtij autori të molepsur”!
“Ha-ha-ha! Mendova se shkrove emrin”!
“Emrin e paska, paçka se pseudonim, por përmbajtja, s’i përshtatet çdo moshe”!
“S’më thua, cili mund të jetë autori”? – sërish me nënqeshjen djallëzore. – “Nëse ke një mendim, ma thuaj veçan, mos ta dëgjojnë të tjerët”! – shtoi si konspirator.
Ndërsa këmbenim këto replika shumë dashamirë letërsie, veçanërisht poezie, shfletuan kopjet e tjera të këtij mini-vëllimi.
“Kur ta përfundoni, do shfaqni mendim për autorin dhe përmbajtjen”, kërkoi Avdyli lexuesve dhe m’u drejtua mua:
“Po e nis me ty, meqë e përfundove”!
“Pano Taçi” – i pëshpërita në vesh.
“Mos u ndje pa u shprehur të tjerët”! – shtangu dhe më shkeli syrin.
Natyrisht heshta, por pa vetëdije, përsërita emrin e mikut, ndonëse pseudonimi i sajuar “Burgim Pata”, sikur më shkelte syrin: “Jam unë autori”, pas stilit gjuhësor dhe figurave letrare, më bënte isharete portreti i padukshëm i Panos.
“Shfaqu o Pano, s’ke pse na fshihesh ne miqve të vjetër, pas asnjë pseudonimi, qoftë edhe bombastik e tingëllues ‘Burgim Pata’. Ne e pikasim në ajri magjinë poetike, shprehinë fine, gjuhën elegante, që s’e zotëroi kush veç shtërgut tonë, parfumin e hollë të fjalës sate, e kemi nuhatur në dhjetëra krijime origjinale, mbase jo të këtij zhanri dhe”…përsiata, ndërsa e shkuara më riktheu në burg me poetin.
Në pritje të verdiktit të krye anketuesit, (dua të theksoj se vunë honorar simbolik, një gotë raki dhe dy qofte, trofe që përmblidhte ambicien e Panos dhe e bënte të lumtur!).
Sa u përmend honorari e klasifikova veten fitues. “Jam fitimtar”!
“Autori i këtij vëllimi, është Pano Taçi”! – deklaroi Avdyli me solemnitet dhe m’u drejtua me “menunë Taçi”. – “Më parë doja të hiqja një merak, mos ke pasur dijeni për këtë vëllim”?
“Jo! Në takimin e fundit, s’më zuri ngoje një projekt të tillë! Zaten s’na rrëfente kurrë, për vargje të kësaj gjinie, sepse me ne Panua, ruan etikën”! – u shpjegova.
“Atëherë si të shkoi mendja”?
“Fare natyrshëm! Çdo i burgosur, do ta kish njohur këtë stil pa një pa dy. Vetëm Panua ynë, shkruan me kaq finesë, me kaq pasion dhe kaq elegancë. S’gjen dot të dytë si ai”! – e mbylla.
Pas nëntëdhjetës, botoi disa vëllime poetikë me shkrimet e kohëve të ndryshme. Por s’e pati të lehtë, t’i gjente të tëra, një pjesë sfumuan nëpër zgafellat e burgut.
E nisi me “Blerim i thinjur”, në fillim vitet ’90-të, vazhdoi me; “Dhe vdekja do paguar”! më ’94, me; “Sa pak diell”! më ’96, për ta mbyllur para do vitesh, me përmbledhjen lirike dhe frymë libertine, gati pornografike, “Lakuriq”.
Këtë të fundit, ndonëse mjaft i diskutueshëm, Panua i vuri emër dhe mbiemër, sepse Ai mbetej i paqortueshëm, bohem i përjetshëm, lirik i paarritshëm, ndaj i lejohej ta kapërcente masën, ngaqë dinte ta bënte me elegancë të përsosur, sepse ishte shtërgu i fundit. Nëse dikush tjetër do kish guxuar ta bënte këtë sprovë me zarar, të parët do t’i hidheshim në fyt ne, bashkëvuajtësit puritanë.
Por Panua ishte Pano dhe si i tillë gëzonte statusin e bohemit të pandreqshëm, lirizmi i të cilit, nuk njihte sinor dhe të gjithë e kishim shijuar nga pak, edhe mes telave gjembaçë apo kudo frymoi gjetkë.
Madje edhe në birucat e Burrelit, me një majëz kalemi, që gjoja e kish “harruar” në banjë miku i tij Haki Gaba, pat shkruar në mur një poezi të kësaj gjinie. Piktori nudist, bashkëqeliasi Raqka, i frymëzuar nga ato vargje, e kish mishëruar frymëzimin në vepër, katërvargëshin e ilustroi me figurën e një femre nudo, sy-perënduar, ngulur kaltërsive qiellore apo oqeanore dhe e bukur e hyjnore si heterat e moçme. “Magjepsëse, i mungojnë flatrat për të menduar se na vizitoi engjëlli”! – shprehu habinë Panua.
“Këto vargje hyjnore, e meritojnë këtë bukuri engjëllore” – ia ktheu Raqka dhe gjithë ditën e shtynë me batuta të ngjashme. Hidh e prit u grindën për emrin, njëri e quajti Artemis, tjetri Helenë, i pari Afërditë, i dyti Kleopatra; përfundimisht Panua e emërtoi Safo.
Në llafe e sipër i zuri pajtozi. Kur erdhi polici t’i nxirrte, i vanë sytë te vizatimi, në mungesë të dritës, u avit ta kundronte nga afër. Kur pikasi figurën e gruas epshore, ua nisi ulërimave:
“Imoralë, batakçinj, kodoshë, vagabondë, horra”! – gjithë ç’i erdhi ngoje. Panua e dëgjoi me durim, kur u bind se s’kishte ç’shtonte tjetër iu kthye: “Zoti Asllan, a ke fëmijë”?
“Kam, po janë të hairit, jo horra si ju”! – a ktheu polici me sytë mbi mur.
“Bukur fort, me kë i ke bërë”?
“Me gruen he burrë”!
“Domethënë i ka pjellë femra, jo mashkulli”?
“Ptuh kurvar! Pse bre, pjellin meshkujt?! Apo më pandehe shoqin tat”?
“E di, po të ishe i tillë, do ishe me mua…”!
“Edepsëz! Anmik! Dobiç-hanë”! – e fyeu polici.
“Të falënderoj për konsideratën e lartë, po doja të të pyesja, përse i urren femrat”?
“Janë kurva, bre”!
“Cilat, mo”?
“Nji kjo gruaja, qyre si a, cullake”? – kapter Asllani shënjoi me gisht vizatimin.
“Është shtrirë mbi shtrat, or zotëri”! – u mbrojt Panua.
“Nji’shtu, bin fëmna me fjet, a”? – bëri ironikun polici.
“Pse mo, jot shoqe, me gjithë shallvare shtrihet në krevat”? – ia pati Raqka.
“Pushoni bre horra, vagabondë, kopukë,…”! – shfreu polici dhe i vuri llozin.
Por sapo hasi kolegët ,iu tregoi ç’kishte parë dhe gjithë rojet e brendshëm, erdhën nga një e nga dy, lëshonin një lumë të sharash: “Imoralë, batakçinj, kodoshë, vagabondë dhe horra”, por vizatimin s’e nganë, e këqyrnin me kërshëri dhe u rrëfenin të tjerëve, që bënë të njëjtën.
Kureshtja mbërriti në veshin e komandantit të burgut, Nazar Demiraj, i cili mori mundimin t’i vizitonte si gjoja rastësisht, dy artistët e shprishur. Mbasi kulloti sytë mbi lëmyshkun e mureve, Nazari u përqendrua mbi vizatim:
“Ç’e keni këtë zarbë dadace, o çuna”? – bëri të habiturin.
“Na begenisi Safua e lashtë, zoti komandant”! – ia ktheu Panua.
“S’po më duket kaq e vjetër kjo Safigjeja juaj”! – nisi vërejtjet dhe zgjati kokën, të shihte më qartë.
“Është e Greqisë antike, zoti komandant”! – u hodh sërish Panua.
“Ama, greke qenka kjo? Mirë ia paskeni bërë, që e keni shtënë në birucë, fundja këtu e kanë vendin monarko-fashistët, se armiq jeni të dyja palët”!
S’ua rëndoi dënimin artistëve, por dha urdhër të zbardhnin me sherbet e gëlqere, muret e qelive. Natyrisht Safua u zhduk, po muret u zbardhën, sepse ishin lyer për herë të fundit, qe kur s’mbahej mend.
IV
Panos i shkoi jeta plojë. Në rini, bohem pa vetëdije.
Mbas një fëmijërie të përkorë, u zhyt pas berihajës në vorbullën e luftës, më pas shkollimi dhe më tej trilli poetic, e shtynë drejt “mollës së ndalueme”. Dhe përfundimisht e mbylli si “armik i Partisë dhe i popullit”. Në burgje sërish bohem i detyruar, po gjeti karar, të paktën shfrente lirshëm, ç’i gufonte në shpirt. Kur kreu dënimin, e liruan përkohësisht, por ai vetë-zgjodhi bohemin, sepse i vinte pas midesë, si mënyra më e përshtatshme, për t’iu gëzuar lirisë.
Gjithsesi dënimi vazhdoi; pa familje, pa miq, pa plang e katandi, pa punë e pa shtëpi, pa kokërr leku, sorollatej ku ta shpinte zogu i qejfit, hante ku të gjente, flinte ku ta zinte.
Me gjithë privacionet, mbeti kalorës i së bukurës. Për këtë periudhë, rrëfente Jorgo Bllaci, miku i tij, që edhe vetë ishte poet:
“Tërë poetët i përkasin species së vetmitarit të pandreqshëm, pasunarit të përkorë dhe të dënuarit të çdo epoke, ndaj mbeten bohemë përjetë! Por Panua na kaptonte të tërëve, sepse përbuzte piketat, rregullat, hipokrizinë, falsitetin; i pëlqente dashuria pa korniza, liria pa kufizime, e bukura pa trajtë. Deviza e tij: ‘Më mirë varfanjak, mes njerëzve të lirë, se sa zengjin, rrethuar me ar e zinxhirë’! ishte lajtmotivi i asaj kohe.
Kësisoj, ç’i pëlqente Panos, s’e honepste regjimi; ç’kërkonte regjimi, s’e zbatonte Panua dhe lindi një dualitet paradoksal, si të thuash një farë dragoi, me dy krerë; në një krah liria e poetit ëndërrimtar, në tjetrin, “dhurata” e shtetit refraktar. Por “dhurata” e shtetit, përmblidhej në një paketë detyrimesh shtrënguese, pikërisht çka ai urrente më tepër dhe çarja u thellua mos o zot! Poeti luante me lirinë, shteti me prangat…!
Of course, the state had the machinery of violence, while the poet possessed only the flute of Orpheus. So they condemned him a second time and again and again, until the day of democracy arrived. But when she came, the Poet was tired, like the nightingale that is exhausted from lecturing day and night, for a long time. However, he gathered his last strength and continued the apotheosis:
"If you want to get there first, run alone, if you wanted to go far, run in a group", and alone he ran faster than everyone else and got farther than he could go with others. At last he fell silent…and took flight to Eden, where poets new and ancient awaited him.
V
He was out of pocket, with a minimum pension, because he could not complete the years of work in the state. While he was hoping that they would give him the second installment of the many years of prison, so that he could spend it with the benefactors; to drink with the bears; especially a souvenir remained hostage, for the curbatka that served him daily. Meanwhile, he was waiting to publish the complete work, at least to satiate his eyes with the creature for which he melted his life, because everyone abandoned him, so much so that he could not even recognize his biological child!
The state, like the state, ignored it, and no one remembered that there was a certain Pano Taçi, poet...! Friends from the prisons, scattered everywhere, still remembered, were proud and boasted about their poet. Surprisingly, even the statesmen remembered at the end! After they starved him alive, they organized tributes after his death; when the prison friends kept him, supported him and subsidized the publication of the work...!
VI
"I was born in the white dawn, of barren time / In the midst of blackness, I begged for good luck, in the prison of hell / And I wait for death in white...after midnight / So that I can rest peacefully, under the softness of a goose's feather"! Born poor, lived poor, but died rich! Naturally rich in images, dreams and illusions of beauty…! Memory.al
Lini një Përgjigje